Kindle Edition, 2011 © Polityka SP

Polityka 9/2011

Polityka

Polityka SP | 13 words

Tygodnik, Nr 9 (2796), 26 lutego 2011. W kioskach od 23 lutego 2011.

Ceny wystrzeliły
Piekarze oswajają nas z ceną 5 zł za kg chleba. Optymiści zapowiadają, że w tym roku żywność zdrożeje o 5 proc., pesymiści – że dwa razy więcej.

Marek Kwiatkowski, Tadeusz Późniak / Polityka

Niedługo za bochenek chleba będziemy płacić 5 zł?

Joanna Solska | 1762 words

Wprawdzie GUS wyliczył, że płace (od grudnia 2009 do grudnia 2010 r.) także wzrosły o 5 proc. – ale ten wskaźnik, jak cała statystyka, odnosi się do średniej. Duża część społeczeństwa ma więc uzasadnione poczucie, że żyje się drożej. Niby wyszliśmy z kryzysu obronną ręką, ale stać nas na coraz mniej.

Żywność wprawdzie rośnie w cenę na całym świecie, ale bogatych boli to mniej niż biednych. W krajach arabskich, przez które przetacza się teraz fala rewolucji, na jedzenie wydaje się nawet połowę budżetów rodzinnych. W USA – poniżej 10 proc., w starej Unii Europejskiej – 12–15 proc. My byliśmy gdzieś pośrodku. W 2004 r. wydatki na żywność w Polsce pochłaniały ponad 28 proc. budżetów i z każdym rokiem malały. W 2009 r. do 25 proc. Czy teraz trend się odwróci? Niekoniecznie, co wcale nie musi być dobrą wiadomością. Inne bowiem pozycje domowych budżetów trzymają się mocno. Nie skurczy się następny wielki wydatek – rachunki za utrzymanie mieszkania (prąd!), pochłaniające aż 19 proc. naszych pieniędzy. Mało kto wie, że na trzecie miejsce wysforowały się... koszty transportu – ponad 9 proc. Z powodu paliw. Wszystkie trzy pozycje idą w górę łeb w łeb. Więc na czym oszczędzać? Do niedawna taniała odzież i obuwie, teraz ona też ma zdrożeć, bo bardzo urosły ceny bawełny, wełny, skór.

Egipcjanie, Tunezyjczycy, Libijczycy protestują na ulicach. Nam drożyzna aż tak w kość nie daje, ale niezadowolenie rośnie wraz z cenami. Najłatwiej skierować je przeciwko rządzącym, mimo że problem jest przecież globalny. Prawo i Sprawiedliwość już raz tego spróbowało – wiosną 2008 r., gdy ceny również zaczynały się rozpędzać. To wtedy opozycja zażądała debaty o drożyźnie, podczas której ławy sejmowe świeciły pustkami. Najwyraźniej jednak liczono, że jałowa dyskusja bardziej zainteresuje telewidzów niż posłów. Remedium PiS na rosnące ceny żywności było żądanie zmniejszenia akcyzy na paliwa. Wtedy drożyznę zahamował światowy kryzys finansowy, który zniechęcił giełdowych spekulantów do gry na zwyżkę cen żywności. Teraz sytuacja się powtarza.

PiS, który w większości spraw gospodarczych nawet nie zabiera głosu, takiej okazji jak „drożyzna” odpuścić nie może. Polityczna broń sama wchodzi w ręce. Więc Jarosław Kaczyński proponuje rozwiązanie, na które część elektoratu może się nabierze: dodatek drożyźniany dla najuboższych, na który pieniądze można zdobyć, opodatkowując banki. Czyli – bogatych. O tym, że banki przerzucą to obciążenie natychmiast na biednych, bo z ich usług korzysta już olbrzymia większość społeczeństwa – PiS wie, ale nie mówi. Jak to w polskiej polityce: nie chodzi przecież o to, żeby ludziom jakoś pomóc, tylko żeby wrogowi jakoś zaszkodzić.

Żywność drożeje na całym świecie. Nie tylko z powodu złych zbiorów wywołanych pożarami w Rosji, suszą na zachodzie Europy i suszą, a później powodzią w Australii czy anomaliami pogodowymi w innych rejonach świata (także w Polsce). Również nie tylko z powodu zwiększonego importu Chińczyków czy Hindusów. Obecny niedobór żywności mamy także na własne, unijne, życzenie. To efekt uboczny Wspólnej Polityki Rolnej (CAP), od początku łaskawszej dla unijnych rolników niż konsumentów. W ubiegłym wieku pomagała ona rolnikom, sztucznie zawyżając ceny płodów rolnych i zamykając unijne granice przed tańszym importem. I wpadła we własne sidła – rolnicy zwiększali produkcję, nie oglądając się na popyt, bo Bruksela musiała ją od nich, po ustalonych przez siebie cenach, wykupić. Rosły góry masła, zboża, wołowiny. Z pieniędzy podatników trzeba było płacić za ich magazynowanie albo dopłacać do eksportu poza obszar UE. Tania, dotowana unijna (ale także amerykańska) żywność powodowała, że biednym krajom, np. w Afryce, nie opłacało się siać i orać. Najbogatsze państwa świata wspomagały je żywnością, która starzała się w magazynach.

Prognozy naukowców zapowiadały, że zapasy wciąż będą rosły – światowa konsumpcja żywności miała bowiem powiększać się wolniej niż jej produkcja. Unia oraz USA, żeby nie dopuścić do zmniejszenia dochodów farmerów, rozpoczęły na wielką skalę produkcję biopaliw. One także walnie przyczyniają się dziś do wzrostu cen żywności; maszyny konkurują z ludźmi o ziarno rzepaku, kukurydzy, cukier.

Bruksela zmieniła politykę rolną. Teraz wspiera rolników inaczej. Dopłacając do ich dochodów, a nie – do produkcji. Farmerzy mogą już mniej się wysilać, ich zarobki nie zależą od wielkości zbiorów. Nie muszą intensyfikować produkcji. Mają raczej dbać o wiejski krajobraz, zachowanie bioróżnorodności, dobrostan zwierząt. Wyśrubowano więc unijne standardy hodowli i produkcji, nie zważając, że to podraża koszty. Dziś unijni konsumenci, chociaż bogatsi od nas, też szukają żywności przede wszystkim taniej. Niska cena jest coraz bardziej głównym kryterium zakupów, także w Polsce. Ponieważ płody rolne są coraz droższe, żywność „potania się” recepturami, w wyniku których w kiełbasie jest coraz mniej mięsa, a do produkcji kilograma szynki wystarcza już mniej niż pół kilograma surowca. Jemy coraz gorzej, choć płacimy coraz więcej.

W ciągu kilku lat stopniały góry zapasów, do czego walnie przyczyniły się pogodowe kataklizmy. Prognozy naukowców okazały się niewiele warte, teraz zapowiadają oni ogromny światowy wzrost popytu na żywność. Straszą, że Ziemi zabraknie ziemi, żeby nas wyżywić, więc spekulanci wrócili go gry. Znów na giełdach sprzedaje się więcej zboża, niż wynosi jego konsumpcja. Nastroje konsumentów pogarszają się szybciej niż pogoda i klimat.

Jak się w nowej sytuacji odnajduje Wspólna Polityka Rolna? Unijni rolnicy, sowicie wspierani przez Brukselę i własne rządy, zacierają ręce. Hojnych dopłat, zapewniających stały wzrost dochodów niezależnie od wielkości produkcji, nikt im już nie zabierze. Lobby rolne jest na to za silne. Natomiast rosnące ceny dają szansę farmerom na dodatkowy, coraz większy zarobek. Na drożyźnie mogliby też wspaniale zarobić rolnicy polscy.

Co piąty unijny rolnik mieszka w Polsce, aż 9 proc. unijnych gruntów rolnych znajduje się w naszym kraju, więc – teoretycznie – mamy ogromne rezerwy i moglibyśmy żywności produkować dużo więcej. Zwłaszcza że i wydajność mamy najniższą w Europie, gorsza jest tylko w Rumunii. W starej Unii z hektara zbiera się już 10 kwintali zboża, u nas ciągle 3. Moglibyśmy dziś wytwarzać więcej i zarobić więcej, ale tego nie robimy. Mści się rodzima polityka rolna, dbająca o stały dopływ gotówki na wieś, ale utrwalająca rolniczy skansen.

Tak jak przed akcesją, mamy dziś prawie 2 mln gospodarstw, które nazywamy rolnymi. – Ale tylko 10 proc. z nich dostarcza na rynek prawie 80 proc. płodów rolnych – zauważa prof. Stanisław Zięba, przewodniczący Rady Gospodarki Żywnościowej. Producentami rolnymi można nazwać zaledwie 250 tys. gospodarstw, reszta nie sprzedaje nic albo niewiele. Ale właściciele tych karłowatych gospodarstw nie sprzedają też ziemi. Dzięki niej otrzymują dopłaty i ciągle nazywa się ich rolnikami, co pozwala im korzystać ze specjalnych ulg podatkowych oraz liczyć na fundowaną przez państwo emeryturę z KRUS. Ich ziemia żywi inaczej.

Taka polityka rolna zamroziła obrót ziemią. Gospodarstwa wydajne nie mogą się powiększać. Gorzej – ponieważ znaczna ich część uprawia grunty dzierżawione od państwa – Agencja Nieruchomości Rolnych odmawia im przedłużenia dzierżawy. Polscy producenci rolni, zamiast korzystać ze światowej koniunktury na żywność i eksportować jak najwięcej, walczą z ministrem rolnictwa, by nie odbierano im gruntu. PSL od lat bowiem forsuje ustawę, która ma nakazać dzierżawcom oddanie 30 proc. dzierżawionej ziemi, a na razie próbuje odbierać bez niej. Ziemia ma zostać wystawiona na sprzedaż, by mali mogli dokupić gruntów (i uprawnień do dotacji).

Rządy krajów arabskich i Chińczycy na wielką skalę wykupują grunty rolne w Afryce. Inwestując w uprawę roli, znów będzie można sporo zarobić. – Ostatni powszechny spis rolny w Polsce pokazał, że nasi chłopi coraz więcej ziemi pozostawiają odłogiem – zauważa prof. Stanisław Zięba. Ma im zapewniać dopłaty, nie – plony.

Platforma sprawy rolnictwa zostawiła koalicjantowi, a podatnicy tkwią w przekonaniu, że „nasza kiełbasa już dawno wyprzedziła ich kiełbasę”. Że eksport polskiej żywności rośnie, a rolnictwo się rozwija. To przekonanie błyskawicznie traci na aktualności. Z ostatnich badań prof. Katarzyny Duczkowskiej-Małysz wynika, że eksport polskiej żywności ostro hamuje, gdyż staje się ona coraz mniej konkurencyjna. Z faktu, że w 2010 r. sprzedaliśmy za granicę za ponad 12 mld euro, nie ma się co cieszyć, skoro jednocześnie za ponad 10 mld euro kupujemy.

Mieliśmy karmić Europę polską wieprzowiną, tymczasem kotlety i kiełbasy, które kupujemy w naszych sklepach, coraz częściej robione są ze świń duńskich czy niemieckich, ponieważ polskie mięso jest droższe. Import wieprzowiny przewyższa eksport. Może być jeszcze gorzej, ponieważ najwięksi krajowi producenci wieprzowiny, m.in. firma Poldanor, gospodarują na terenach byłych pegeerów, a Agencja Nieruchomości Rolnych nie chce im przedłużyć umowy dzierżawy. Zamiast produkcję rozwijać, trzeba ją będzie kurczyć.

Wielkich ferm nie zastąpią małe, a już z pewnością nie kilkuhektarowe gospodarstwa (takich jest najwięcej), bo w nich hodowla jest droższa. Wielu konsumentów wolałoby, żeby zwierzęta hodowano w bardziej ludzkich warunkach, kiedy jednak w sklepie sięgają po mięso – biorą tańsze, pochodzące z dużych ferm, duńskie czy niemieckie. – Zakłady przetwórcze wiążą się umowami kontraktacyjnymi z dostawcami, ale musi to być hodowca duży, tylko wtedy osiągnie się efekt skali – zauważa prof. Stanisław Zięba. Tych dużych brakuje. Polskiej żywności moglibyśmy sprzedać za granicę więcej, ale przetwórcom coraz bardziej brakuje surowca.

Warzywa, które kupujemy w sieciach handlowych, też coraz częściej są holenderskie, a nie polskie. I to nie z powodów klimatycznych. Sieć musi mieć dostawcę dużego, zdolnego dostarczyć identyczne partie towaru. W Polsce jest ich niewielu. Import warzyw dogania eksport. Mając nowoczesne rolnictwo, moglibyśmy ich sprzedawać dużo więcej. Podobnie jak owoców. Drobny rolnik dla nikogo nie jest partnerem. Ziemia w jego rękach się marnuje.

Najlepiej eksport żywności rozwija się wtedy, gdy dostawcą surowca nie są rolnicy. Coraz bardziej liczą się na rynku unijnym polscy producenci zarówno drobiu, jak przetworów. Fermy kurze ściśle współpracują z przemysłem drobiarskim, wiążąc się umowami kontraktacyjnymi. Ale nie są to drobni rolnicy, tylko przedsiębiorcy. To nie do nich adresowane są dopłaty bezpośrednie. Mogą natomiast stać się ofiarą strachu przed żywnością modyfikowaną genetycznie. – Za rządów PiS uchwalono ustawę zabraniającą stosowania do pasz modyfikowanej soi – przypomina prof. Zięba. Tymczasem jest to podstawowy surowiec do produkcji paszy dla drobiu. Na świecie ponad 90 proc. soi jest już modyfikowane genetycznie, nasze kurczaki także są nią karmione. Ponieważ wejście w życie nieszczęsnej ustawy oznaczałoby wzrost cen drobiu (albo import kurczaków jedzących paszę z tejże soi z zagranicy), już kilkakrotnie było ono zawieszane. Zbliża się jednak termin kolejnego odwieszenia – 2012 r. Właściciele ferm boją się inwestować w kurniki, skoro ich przyszłość jest niepewna. Ilu konsumentów drobiu zdaje sobie dziś sprawę z tego, że – jeśli ich cena wzrośnie – będzie to winą rządów PiS?

Nie zaskoczymy świata supernowoczesnymi technologiami, nie jesteśmy w tym najmocniejsi. Moglibyśmy go jednak w większym stopniu karmić. Polska, mając tak dużo niewykorzystanej ziemi i ludzi nazywających się rolnikami, mogłaby na rosnących cenach żywności sporo zarabiać. Jest jednak jeden warunek. Pieniądze przeznaczone na Wspólną Politykę Rolną należałoby kierować (tak jak robi to UE) do producentów rolnych, a nie na pomoc socjalną. Szybko rozwijałoby się rolnictwo, ale elektorat PSL mógłby być niezadowolony. I tu tkwi problem. Odkąd bowiem jesteśmy w Unii, pieniądze na politykę rolną tak naprawdę stały się funduszami partyjnymi chłopskich koalicjantów. Państwo nie ma strategii rozwoju rolnictwa.

Zamiast odbierać dzierżawcom ziemię, rząd powinien im nie przeszkadzać w powiększaniu gospodarstw. I pomagać, żeby takich gospodarstw było jak najwięcej. To one bowiem są eksporterami naszej żywności. Tę grupę jak najszybciej należy zacząć traktować tak samo jak pozostałych przedsiębiorców. Wyłączyć z dotowanego KRUS, włączyć w powszechny system podatkowy. Nie musimy do nich dopłacać, to oni mogliby zdjąć z nas część ciężaru utrzymania państwa.

Minister rolnictwa jest dumny z eksportu polskiej żywności. W coraz mniejszym stopniu eksport jest jednak zasługą naszych rolników. Polską specjalnością eksportową stały się bowiem słodycze (większość surowców do ich produkcji pochodzi z importu), drób, papierosy i pieczarki. To, co mogłoby rosnąć na polu polskiego rolnika, coraz częściej natomiast sprowadzamy z zagranicy, bo jest albo tańsze, albo ładniejsze. Rolnicy nas ani nie żywią, ani nie bronią. I – zamiast na wzroście cen zarabiać – tak samo jak my narzekają na drożyznę w sklepach.

Stanisław Pyjas – mity i fakty

Michał Mutor / Agencja Gazeta

Janina Paradowska

Janina Paradowska | 422 words

Śmierć Stanisława Pyjasa nastąpiła w wyniku upadku z wysokości, a nie wskutek śmiertelnego pobicia – taką skąpą informację podano po zakończeniu ekspertyzy szczątków krakowskiego studenta, ekshumowanych na zlecenie IPN prowadzącego kolejne już śledztwo w tej sprawie. Dotarło do niej radio RMF, potwierdziła PAP. Sam IPN nic nie mówi, ekspertyzę na razie utajniono. Wiadomo, że sądowym biegłym zadano ponad 20 dodatkowych pytań.

Informacja jest jednak sensacyjna. Dotychczas każdy, kto ośmielał się podejrzewać, że Pyjas mógł po prostu spaść ze schodów w kamienicy przy ul. Szewskiej, a nie że został świadomie zabity przez funkcjonariuszy SB, odsądzany był od czci i wiary. Prof. Zdzisław Marek, który w 1977 r. wydawał medyczną ekspertyzę (prawie taką samą jak obecna), stracił katedrę medycyny sądowej na Akademii Medycznej w Krakowie i potraktowano go niemal jak bezwolnego wykonawcę poleceń SB. W latach 70. śmierć Pyjasa była wydarzeniem, które konsolidowało krakowską, ale nie tylko krakowską, opozycję studencką, zbliżyło ją do KOR, wprowadziło w szeregi demokratycznej opozycji i niewątpliwie ją umocniło. Później ta opozycja politycznie się podzieliła, ale nie można nie doceniać tamtych zdarzeń i tamtego klimatu studenckiej solidarności.

Przekonanie, że śmierć Pyjasa była zaplanowanym morderstwem politycznym, zyskało jednak dodatkowo rangę mitu założycielskiego wpływowego – zwłaszcza w mediach, ale także w polityce – środowiska prawicowego, które niezwykle uaktywniło się wraz z narodzinami IV RP.

Powstał nawet (firmowany przez TVN) wysoko oceniany i nagradzany film Ewy Stankiewicz i Anny Ferens – reportaż pokazujący udramatyzowane dzieje trzech przyjaciół (Bronisława Wildsteina, Leszka Maleszki i właśnie Stanisława Pyjasa), dla wielu widzów przejmujący i przekonujący, także w rekonstrukcji zbrodni na Pyjasie. Śmierć Pyjasa i związane z nią tajemnice przez lata – poprzez kolejne wznawiane i umarzane śledztwa, bo sprawców nie wykryto – napędzały także nastroje lustracyjne, gorączkę tropienia agentów, radykalizowały postawy polityczne. Teraz być może (dopóki znana jest konkluzja, a nie całość ekspertyzy, wypada zachować ostrożność) okaże się, że Pyjas uległ wypadkowi, a SB zapewne tylko tuszowała, mataczyła i rozmywała sprawę, bojąc się wewnętrznych implikacji po śmierci studenta. Wiarygodności obecnej opinii o przyczynie śmierci dodaje to, że IPN ze szczególną starannością podszedł do badania szczątków Stanisława Pyjasa. Szefową zespołu była prof. Barbara Świątek z Wrocławia, krajowy konsultant w zakresie medycyny sądowej, inni biegli pochodzili z Bydgoszczy i Gdańska. IPN postarał się, aby zebrać zespół wiarygodny. I ten zespół przynosi informację tak bardzo niewygodną, że część opinii publicznej, w tym mediów (zwłaszcza dużych, elektronicznych, które z byle wypowiedzi drugorzędnego polityka czynią temat dnia), teraz milczy, nie docieka, nie drąży, nie dyskutuje. No bo jak rozstać się z mitem, z treścią tego, co było esencją istnienia i działania, co spaja wpływowe medialne środowisko?

Poznanie całej opinii biegłych jest pilną potrzebą, choć przekonanych i tak ona zapewne nie przekona; jeśli jakieś fakty są niewygodne, tym gorzej dla faktów. Nawet jeśli odkrywane są na zlecenie tak hołubionej przez prawicę i jej publicystów instytucji, jaką jest IPN.

Puszczy nie odpuszczą

Karol Grygoruk / Polityka

Patrole działaczy Greenpeace oznaczają drzewa w Puszczy Białowieskiej. Sprawdzają, czy nie odbywa się nielegalna wycinka.

(J.Pod.) | 196 words

Patrole działaczy Greenpeace wraz z przyrodnikami sprawdzają, czy na obszarach Puszczy Białowieskiej, które powinny być ściśle chronione, nie odbywa się wycinka drzew. Gdy w październiku ub.r. władze puszczańskich gmin zablokowały rozszerzenie granic Białostockiego Parku Narodowego, minister środowiska prof. Andrzej Kraszewski zadecydował o ograniczeniu wycinki o połowę i całkowitym jej wstrzymaniu w najcenniejszych przyrodniczo obszarach. Działacze organizacji ekologicznych skonfrontowali obietnicę ministra z planem pozyskania drewna w 2011 r. przedstawionym przez Lasy Państwowe. Ustalili, że w planach wycinki znajduje się co najmniej 40 obszarów uznanych według ministerialnych kryteriów za cenne przyrodniczo, a ponad 100 kolejnych jest na liście potencjalnych konfliktów.

Działacze Greenpeace postanowili sprawdzić rzecz na miejscu. – Już w pierwszych dniach nasze patrole odkryły 11 takich miejsc – opowiada Jacek Winiarski. – Niestety, w czterech z nich wycinka już się odbyła. Padły m.in. 100-letnie świerki.

Ministerstwo obiecało, że jeśli analiza przeprowadzona przez organizacje pozarządowe się potwierdzi, plany wycinki zostaną natychmiast zweryfikowane. – Mamy nadzieję, że minister dotrzyma słowa i rozwiąże konflikt na drodze formalnej – dodaje Winiarski. – Nikt z nas nie ma ochoty wkraczać bezpośrednio na teren wycinki czy przykuwać się do drzew, ale jeśli pojawią się tam piły, będziemy zmuszeni stanąć w obronie lasu.

Puszcza Białowieska to ostatni fragment pierwotnego lasu na kontynencie europejskim. Jej wartość przyrodnicza porównywana jest przez naukowców do Wielkiej Rafy Koralowej.

Dopalacze w kopalni

Bartłomiej Żurawski/Dziennik Wschodni / Forum

Wydobycie węgla kilometr pod ziemią. Górnicy w kopalni Bogdanka.

(Mlv) | 228 words

Krucjata antydopalaczowa rządu za nami, ale problem nadal istnieje, a dopalacze pojawiają się nawet w kopalniach. Tak wynika ze zgłoszeń, które Wyższy Urząd Górniczy otrzymuje na uruchomiony półtora miesiąca temu górniczy telefon zaufania. Pracownicy kopalń skarżą się również na mobbing, kradzieże, nietrzeźwych współpracowników, niesprawne maszyny, przekraczanie czasu pracy. – W jednej z kontrolowanych przez WUG kopalń rekordzista pracował 69 dni bez wolnego. Na porannej zmianie pracował w kopalni, a popołudniami był zatrudniony na umowę-zlecenie na tym samym stanowisku, ale przez spółkę, która wykonywała usługi dla kopalni – opowiada Jolanta Talarczyk, rzecznik prasowy prezesa WUG. – Dlatego wspólnie z PIP postulujemy wprowadzenie monitoringu czasu pracy pod ziemią – dodaje. Do tej pory na górniczy telefon zaufania zgłoszono 24 sprawy, 20 kolejnych przyszło w tym czasie drogą mailową.

Od początku tego roku w samych kopalniach węgla kamiennego w pojedynczych wypadkach zginęło już 7 osób (niemal połowa wszystkich ubiegłorocznych wypadków śmiertelnych w kwk), co roku zaś odnotowuje się ponad 2 tys. wypadków przy pracy. Do najczęstszych przyczyn wypadków pod ziemią należą: potknięcia, poślizgnięcia, upadki; oberwania skał, obsunięcia mas lub brył skalnych oraz nieodpowiedni transport materiałów i ludzi. Nadzór górniczy, poza kontrolami kopalń, telefonem zaufania, propaguje program dobrych praktyk dotyczących bezpieczeństwa pracy „Zero tolerancji” oraz poprzez serwis YouTube rozprowadza animacje w makabryczny sposób obrazujące zagrożenia w pracy pod ziemią. – Te filmiki pracownikom kopalń są znane, chcemy nimi zainteresować ich rodziny, uświadomić, że wypadek rzutuje na życie całej rodziny. Górnik podobno najbardziej boi się kobiety – mówi Talarczyk.

Puste wieżyczki

Radosław Jóźwiak / Agencja Gazeta

Po tragedii w sieradzkim więzieniu, gdy jeden ze strażników z wieży zaczął strzelać na oślep, zabijając trzech policjantów, człowieka zastąpi elektronika.

(M.H.) | 126 words

Charakterystycznym elementem więziennej architektury są strażnicze wieżyczki, rozmieszczone wzdłuż murów więzień i aresztów. Od tego roku większość z nich będzie już pusta, bo przy okazji reformy więziennictwa zmienia się też reguły ochrony więźniów. Pilnowaniem ich zajmie się przede wszystkim ochrona wewnętrzna na oddziałach, wzmocniona 860 etatami strażników zdjętych z wieżyczek. Tych zaś na posterunkach zewnętrznych zastąpi elektronika i zabezpieczenia mechaniczne. Rezygnuje się też z psów służbowych.

Wieżyczki, w większości już bez strażników, pozostaną. W przypadku zagrożenia bezpieczeństwa (próba ucieczki czy bunt) w każdej chwili będą mogły być wykorzystane. Minister sprawiedliwości Krzysztof Kwiatkowski przyznaje, że zmiana zasad ich wykorzystania to jeden z wniosków po tragedii w Sieradzu. W 2007 r. strażnik więzienny pełniący służbę na wieżyczce skierował służbową broń w stronę stróżów prawa, rozładowując tak (zdaniem prokuratury) narastający w nim stres wywołany problemami rodzinnymi. Zabił trzech policjantów i ranił konwojowanego przez nich aresztanta.

Komórki z misją

(Dąb.) | 92 words

Zamiast oddawać stary telefon komórkowy do utylizacji, wyrzucać czy – jak mamy to w zwyczaju – wrzucać na dno szuflady, aparat możemy wysłać do Misjonarzy Werbistów w Pieniężnie. Ważne, by z baterią, ładowarka nie jest konieczna. Współpracująca z misjonarzami firma reanimuje telefony. – Te sprawne są sprzedawane w całości, z zepsutych sprzedają odzyskane części, a pieniądze z zysku przekazywane są na nasze cele misyjne, m.in. w Wietnamie, Zimbabwe, Boliwii. Mamy do nich zaufanie i podpisane stosowne umowy – mówi o. Wiesław Dudar, werbista. Pozbywając się starej komórki w ten sposób, mamy trzy korzyści: porządek, zadbane środowisko i miłą świadomość, że komuś pomogliśmy. Szczegóły: www.seminarium.org.pl

Nie to pianino Chopina

(A.S.) | 206 words

Wyrok sądu na Majorce zakończył niemal 80-letni spór o to, w której celi dawnego klasztoru w Valdemossie mieszkali Fryderyk Chopin i George Sand, podczas krótkiego pobytu na wyspie. Rozstrzygające okazało się pianino, do tej pory eksponowane przez rodzinę Capllonch Ferrà, właścicieli celi nr 2, jako instrument, na którym słynny muzyk skomponował 24 preludia. Gabriel Quetglas (konkurencyjna cela nr 4) dowiódł, że pianino wyprodukowano już po śmierci kompozytora. Natomiast instrument, który jest w jego muzeum, to Pleyel, zrobiony na zamówienie mistrza i wysłany na wyspę z Paryża. To pianino dotarło do Fryderyka Chopina w połowie pobytu, wcześniej kompozytor grał na „starym majorkańskim instrumencie”, a ten po prostu gdzieś przepadł.

Quetglas przez lata zbierał dowody na to, że to jego cela jest tą właściwą. Sąd przyznał mu rację, uwzględniając listy muzyka i pisarki, rysunki syna George Sand Maurice’a oraz umowy kupna-sprzedaży klasztornych cel. Wyrok zakazuje rodzinie Capllonch Ferrà reklamowania swojego muzeum jako miejsca, w którym zakochana para artystów spędziła zimę 1839 r.

Oba muzea w Valdemossie zapewne dalej będą istniały. Rodzina Capllonch Ferrà ma cenną kolekcję manuskryptów i rzeczy osobistych Chopina. Rosa Capllonch Ferrà z dumą pokazuje medal od polskiej minister kultury Izabelli Cywińskiej. Jej matka Margarida w 1989 r. została pośmiertnie odznaczona Krzyżem Zasługi za pracę poświęconą propagowaniu kultury polskiej na świecie. – Nikt tych zasług nie podważa – mówi Gabriel Quetglas. – Moim celem była jedynie prawda historyczna.

3000

(Dąb.) | 74 words

3000 urzędników oddelegowanych ze 100 urzędów będzie się uczyć „identyfikacji klientów” i „badać ich satysfakcję” – Kancelaria Premiera chce przebadać zadowolenie klientów z działania urzędów centralnych. Dla każdego z wybranych urzędów zostanie opracowany katalog usług i tzw. zbiór dobrych praktyk, które – jak głosi dokument przetargu na organizację szkoleń – mają „stanowić inspirację dla innych urzędów zainteresowanych tematyką doskonalenia obsługi klientów”. Realizowany przez rok (i współfinansowany przez UE) projekt „Klient w centrum uwagi administracji” będzie kosztował ponad 4,5 mln zł.

Pora na Kadafiego

SALVATORE DI NOLFI/EPA / PAP

Jeśli Kadafi upadnie, Libię czeka zapewne rozbiórka dżamahiriji, osobliwego systemu będącego trzecią drogą między socjalizmem i kapitalizmem.

red. | 430 words

Rewolucja dotarła do Trypolisu. Po kilkudniowych demonstracjach antyrządowych w portowym mieście Bengazi, które do poniedziałku kosztowały życie co najmniej 233 osób, zamieszki wybuchły w stolicy Libii. W poniedziałek demonstranci podpalili budynek parlamentu i splądrowali kilka komisariatów policji, siedziby radia i telewizji. Jeszcze w niedzielę wieczorem ze studia nadawał syn dyktatora Saif al-Islam Kadafi, zapewniając, że armia stoi po stronie ojca i zrobi wszystko, by uchronić kraj przed wojną domową. „Libia to nie Egipt ani Tunezja. Będziemy walczyć do ostatniego naboju” – ostrzegał.

Żaden przywódca arabski nie rozpędzał obecnych protestów z taką bezwzględnością jak Muammar Kadafi. Libijskie siły bezpieczeństwa używają przeciw demonstrantom ostrej amunicji i ciężkiej broni, z karabinami maszynowymi i rakietami przeciwlotniczymi włącznie. Celują, by zabić. Nauczony upadkiem Hosniego Mubaraka libijski dyktator kazał też zagłuszać telefony i stacje telewizyjne, wyłączył Internet i zakazał wjazdu zagranicznym dziennikarzom.

O jego przetrwaniu zdecyduje przychylność armii, a tej Kadafi nie może być pewien. Dalsze topienie rozruchów we krwi doprowadzi do ponownej izolacji Libii, stąd z protestującymi zaczynają solidaryzować się kolejni ludzie reżimu – na razie z dyktatorem zrywają przede wszystkim dyplomaci, dołączył do nich były rzecznik rządu. A jeśli Kadafi upadnie, Libię czeka zapewne rozbiórka dżamahiriji, osobliwego systemu będącego trzecią drogą między socjalizmem i kapitalizmem, który w teorii zakłada przedstawicielstwo ludu, a w praktyce pozwala kamaryli Kadafiego czerpać dochody z ogromnych złóż ropy.

W tym samym czasie protestowała też szyicka większość w maleńkim i zamożnym Bahrajnie nad Zatoką Perską. Tam jednak panującej dynastii sunnickiej udało się uspokoić demonstrantów – król przelał na konto każdej rodziny w emiracie równowartość 8 tys. zł. Przewrót nie dopełnił się w Jemenie – prezydent Ali Abdullah Saleh obiecał, że zrezygnuje, ale dopiero w przyszłym roku. W Tunezji od początku podejrzewano, że jaśminowe protesty nie wygasną wraz z ucieczką prezydenta. I rzeczywiście, Zin al-Abidin Ben Ali zbiegł do Arabii Saudyjskiej, tam przeszedł ciężki udar mózgu i pozostaje w śpiączce, ale w samym kraju niewiele się zmieniło.

Ulica w Tunisie pisze kolejny akt rewolucji, domaga się wydania Ben Alego i postawienia go przed sądem, wzywa także do ustąpienia szefa rządu tymczasowego, bo manifestantom nie podoba się, że wolne wybory przygotowuje p.o. prezydenta, długoletni premier i poplecznik Ben Alego, teraz zdecydowanie dystansujący się od błędów reżimu, który współtworzył. W Egipcie nie mija euforia po ustąpieniu Mubaraka, Egipcjanie mają nadzieję, że turyści niebawem wrócą pod piramidy i na plaże Morza Czerwonego. Wątpliwości budzi jednak fakt, że ideałów setek tysięcy młodzieży z placu Wyzwolenia broni teraz armia, a w jej sztabie zasiadają leciwi generałowie.

Dokąd może zaprowadzić niedokończona rewolucja, pokazuje przykład Kirgistanu, który na zrzucenie autorytaryzmu potrzebował dwóch krwawych zrywów – w 2005 i 2010 r. Dopiero po zeszłorocznej próbie Kirgistan rozpoczął eksperyment ze społeczeństwem obywatelskim i demokracją parlamentarną. Wydarzenia z Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu mniej przypominają upadek komunizmu z przełomu lat 80. i 90., a coraz bardziej Wiosnę Ludów 1848 r., która nie od razu zmieniła oblicze Europy, ale stała się zapalnikiem zmian ważnych, tyle że powolnych i ewolucyjnych. Te wymagają cierpliwości.

Prymus za rozrabiakę

Soeren Stache/DPA / PAP

Jens Weidmann, nowy szef Bundesbanku.

red. | 165 words

Był najbardziej szanowanym bankierem centralnym w Europie i murowanym kandydatem na szefa Europejskiego Banku Centralnego – tym większe było zaskoczenie, gdy na początku lutego Axel Weber ogłosił swoją dymisję ze stanowiska prezesa Bundesbanku. Oficjalnie znudziła mu się państwowa posada, ale prawdziwym powodem ustąpienia było weto Nicolasa Sarkozy’ego wobec kandydatury Webera na szefa EBC – Niemiec podpadł Francuzowi krytyką ratowania bankrutów w strefie euro za wszelką cenę. Na nowego szefa Bundesbanku Angela Merkel nominowała teraz swojego głównego doradcę ekonomicznego Jensa Weidmanna. Obejmie stanowisko 1 maja.

Weidmann będzie najmłodszym prezesem (43 lata) w historii niemieckiego banku centralnego. Jest wprawdzie uczniem Webera i wybitnym ekonomistą, ale specjaliści kręcą nosem, że stoi zbyt blisko kanclerz, by zapewnić bankowi należytą niezależność. Bundesbank nie prowadzi już własnej polityki monetarnej, niemniej jego szef zasiada w radzie zarządzającej EBC, a jako przedstawiciel największego udziałowca ma w banku wiele do powiedzenia. Przykład Webera pokazał, że same jego komentarze w mediach mogą komplikować działania rządów. Z Weidmannem Merkel nie będzie miała tych kłopotów co z poprzednikiem, ale traci też szansę na umieszczenie pierwszego Niemca w fotelu prezesa EBC.

Iwo Jima, ostatni rozdział

red. | 102 words

Premier Naoto Kan zapowiedział, że „sprowadzi do domu” szczątki 12 tys. zaginionych japońskich żołnierzy poległych na Iwo Jimie. Na tej maleńkiej wulkanicznej wysepce, 1120 km od Tokio, dziś zwanej Iwo To, rozegrała się jedna z najkrwawszych współczesnych bitew. Podczas 6 tygodni walk w lutym i marcu 1945 r. z 22 tys. japońskich obrońców pozostało przy życiu 200, zginął tu co trzeci z amerykańskich marines poległych w II wojnie światowej, a 218 pozostaje nadal na liście zaginionych. To tu powstała słynna fotografia ikona Joego Rosenthala. Pamięć o Iwo Jimie przywróciły w Japonii dopiero dwa filmy Clinta Eastwooda, a cała wojenna przeszłość była tu przez lata tematem tabu, zwłaszcza w kontekście heroizmu japońskich żołnierzy. Premier Kan wyraźnie przełamuje ton.

Niezatapialny

Marcelo Sayao/EFE / Forum

Mimo ujawnienia kompromitujących Berlusconiego szczegółów poparcie Włochów dla występnego premiera i jego partii jest nadal wysokie.

red. | 194 words

Silvio Berlusconi 6 kwietnia stanie przed sądem oskarżony o płatny seks z nieletnią i nadużycie władzy. Mimo ujawnienia kompromitujących go szczegółów poparcie Włochów dla występnego premiera i jego partii jest nadal wysokie. Gdyby teraz doszło do przyspieszonych wyborów, czego domaga się część opozycji, Berlusconi mógłby je znów wygrać. Socjologowie tłumaczą, że we Włoszech już 17 lat temu doszło do spersonalizowania polityki: głosuje się za albo przeciw Berlusconiemu. Skandale z udziałem premiera doprowadziły jedynie do zmiany kierunku moralnych wektorów. Teraz liberalna lewica moralizuje, a prawica, zawsze na straży tradycyjnych wartości, relatywizuje grzechy Berlusconiego. Sporo w tym winy lewicowej opozycji, która mimo serii porażek przy urnach nadal za najskuteczniejsze narzędzie walki politycznej uważa personalne ataki i demonizowanie Berlusconiego. Co więcej, ideowe i personalne kłótnie uniemożliwiają lewicy wypracowanie spójnego programu i wyłonienie silnego lidera.

Poza tym Włochom nie podoba się, że prokuratura, łamiąc święte w Italii tabu prywatności, podgląda premiera. Włoski wymiar sprawiedliwości ściga Berlusconiego z marnym skutkiem od 17 lat, nierzadko kontrowersyjnymi metodami. Stąd wielu Włochów jest przekonanych, że premier jest prześladowany. Jak wynika z sondaży, obecnie Berlusconiego może pokonać wyłącznie kuriozalna koalicja prawicowych dysydentów Gianfranco Finiego, socjaldemokratów, betonowych komunistów, anarchistów i ekologów, z której skuteczny rząd nie ma jak powstać. Dlatego tak wielu Włochów woli zatkać nos, przymknąć oczy i postawić na Berlusconiego.

Parytet w złotych spódnicach

red. | 157 words

Norwegowie po 5 latach podsumowują efekty ustawy parytetowej, rezerwującej kobietom przynajmniej 40 proc. miejsc w radach nadzorczych spółek państwowych i publicznych. Okazuje się, że ta decyzja nie odbiła się specjalnie na kondycji firm – te, którym szło w miarę dobrze, na chwilę straciły formę, ale szybko wróciły do wysokich osiągnięć, za to widoczną poprawę odnotowały spółki będące w kryzysie. Dostosowując się do odgórnych zarządzeń rady nadzorcze przeważnie pozbyły się swych najstarszych wiekiem członków, za to wśród pań wystąpiło zjawisko gullskjøterne, złotych spódnic. Dawniej rekordziści zasiadali góra w czterech radach spółek, teraz złote panie mają na koncie nawet 9 rad nadzorczych.

W kadrze menedżerskiej nadal brakuje kobiet i w sumie mniej zarabiają niż mężczyźni. W imię wyrównywania szans Norwegowie chcą więc wprowadzić nowy eksperyment: w ramach 9-miesięcznego urlopu macierzyńskiego po trzy miesiące braliby mama i tata (przymusowo), a w sprawie, kto bierze kolejne trzy, podejmowaliby wspólnie decyzję. Wszyscy są natomiast zgodni, że świetnie sprawdziła się inna nowość: zasada „nie robimy zebrań po 16.00”, bo to pora odbierania dzieci ze żłobków i przedszkoli.

Najjaśniejsza Patologia
„Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli”, mówi art. 1 konstytucji. Gdyby Polacy byli ze sobą szczerzy, to zdanie brzmiałoby: „Rzeczpospolita Polska jest wspólnym kłopotem i wstydem wszystkich obywateli”.

Grzegorz Roginski/CIR / Sławomir Kamiński / AG

Z jednej strony Polska pokazywana jest jako kwitnąca wyspa, z drugiej - jako państwo toczone gangreną.

Jacek Żakowski | 2274 words

Prawdę o Rzeczpospolitej obnażył ostatni rok. Od Smoleńska po debatę o OFE. Ta prawda jest taka, że Rzeczpospolite są zasadniczo dwie. Obie nieprawdziwe. Zakłamane. Ideologicznie zmanipulowane. I dysfunkcjonalne.

Pierwsza to: Najjaśniejsza. Umiłowana. „Piękna cała”. Wyśniona. Krwią okupiona. Męczeństwem opłacona. Wreszcie odzyskana. Jest z nami z okazji i od święta. Łopocze sztandarami. Hałasuje werblami, trąbkami, stukiem kawaleryjskich podków na bruku Krakowskiego Przedmieścia. To Głowa Państwa (bardzo dużą literą), Parlament Rzeczpospolitej (też dużą, oczywiście), Poseł/Senator, Sejm/Senat Rzeczpospolitej, Armia Rzeczpospolitej, Sądy Rzeczpospolitej, Prawo Rzeczpospolitej (wszystko dość dużymi literami), i jeszcze Racja Stanu, Honor, Godność, Interes Rzeczpospolitej (tłuste i wielkie litery).

Druga to: Totalna Patologia. Biurokratyczny rak na zdrowym ciele. Narodu lub Rynku (pisze się małą, ale mówi się dużą). Żerujące na nas urzędasy. Pazerna łapa rządu, która coraz głębiej sięga do naszych kieszeni. Doi przedsiębiorczych. Ściąga absurdalne haracze. Rzuca kłody pod nogi. Werbalnie „tworzy bariery”, a faktycznie sama jest jedną wielką barierą i zakałą. Albo kulą u nogi Polaków. Zwłaszcza u nóg milionów polskich przedsiębiorców. Aż ciśnie się na usta pytanie: po cholerę toto jeszcze żyje? Albo wręcz: po co się to rodziło?

I jest też (a przynajmniej bywa) trzecia rzeczpospolita (raczej małą literą), która kilka razy chciała się już narodzić, ale wciąż nie może. Zrywa się do lotu i tonie w porywistych odmętach szalejących między Najjaśniejszą a Patologiczną. To rzeczpospolita realnego sukcesu, modernizacji, rozwoju. Ostatnio objawiła nam się jako „zielona wyspa”. Rzeczpospolita pozytywnego bilansu osiągnięć i porażek dwóch dekad wolności. Powód do dumy bez pychy i do rozczarowań bez popadania w kompleksy. Dobra jako przedmiot refleksji. Kiepska jako generator zbiorowych emocji, które bezkonkurencyjnie królują w polskim życiu publicznym.

Wzniosła i niezborna

Dwie największe debaty ostatniego roku dobrze tę naszą narodową schizę pokazują.

Smoleńsk: z jednej strony surmy, fanfary, salwy honorowe. Z drugiej, suma drobnych nadużyć, lekkomyślności, niekompetencji i fanfaronady. A ponad nimi tragedia. Gdy grają surmy, trudno jest znaleźć język dość delikatny, by opisać tragedię inaczej niż jako zaszczytną ofiarę złożoną w służbie Ojczyzny. Chociaż o żadnej świadomej ofierze, oczywiście, nie może być mowy. Najwyżej o wypadku przy pracy spowodowanym przez bezlik poważnych naruszeń zasad bezpieczeństwa, za które część ofiar ponosi współodpowiedzialność. Do obu narracji o Rzeczpospolitej (Najjaśniejszej i Patologicznej) to, co się stało, pasuje jak ulał. Kto chce heroiczności, ten może użyć narracji heroicznej. Kto w Rzeczpospolitej widzi patologię, ten w katastrofie zobaczy jej tragiczny wykwit.

Z OFE jest podobnie. Z jednej strony, nasz wielki reformatorski triumf. Europejski champion. Duma i chluba. Zachód nie dał rady. Wschód nie dał rady. A my – proszę – daliśmy! Z drugiej strony jednak katastrofa. Przez lata nikt nie pytał, dlaczego jesteśmy tak brutalnie łupieni i po co. Nikt nie alarmował, że transfery do OFE powodują lawinowe narastanie długu. Nikt nie pytał, czy zamiast wydawać gigantyczne pieniądze na OFE, nie lepiej by było przeznaczyć je na zwiększenie dzietności. A teraz mamy dramatyczne zderzenie ekonomicznego wydania Najjaśniejszej i Patologicznej. Jedni z dumą bronią Wielkiej Reformy. Inni z drwiną śmieją się z tego, jak OFE nas przekręciły.

Gdyby na obie te sprawy spojrzeć nieco z boku, można by dość łatwo zauważyć, że ani samolot nie musiałby się rozbić, ani system emerytalny nie musiałby się tak zdegenerować, jeślibyśmy mieli normalnie działające państwo. Starczyło konsekwentnie przestrzegać procedur, żeby do katastrofy nie doszło, choćby z tego powodu, że taka załoga nie miała prawa lecieć. Starczyło na bieżąco, konsekwentnie, stopniowo, małymi krokami monitorować i korygować system emerytalny, by uniknąć spiętrzenia błędów i ich negatywnych skutków.

Naprawdę nie trzeba było wiele, by oba zajmujące nas dziś narodowe nieszczęścia się nie zdarzyły i byśmy zajmowali się ulepszaniem Polski, a nie sprzątaniem po katastrofach, które na siebie ściągnęliśmy sami. Pytanie, dlaczego obie były nieuchronne (a następne zapewne wiszą jeszcze nad nami), jest dziś może kluczowe dla naszej przyszłości. Mnie przynajmniej wydaje się kluczowe. Jak kluczem do gospodarki stała się demografia, tak kluczem do polityki stała się jakość państwa.

Między Scyllą a Harybdą

Jeżeli mam rację, to jesteśmy w kłopocie. Nie dlatego, że państwo naprawić jest zbyt trudno, ale dlatego, że równie trudno jest wymyślić jakiś dobry powód, dla którego państwo naprawiać by mieli wierni Najjaśniejszej albo wyznawcy Wielkiej Patologii. Wyznawcy Najjaśniejszej nie wierzą, że może być jaśniejsza niż Najjaśniejsza. Jeśli coś ich w Najjaśniejszej zawodzi, to ludzie. Dlatego drogę do naprawy państwa widzą w wymianie ludzi. Na lepszych – czyli swoich. Dla PiS dobry może być tylko rząd PiS, urzędnik z PiS, bliski PiS biznesmen, ksiądz, dziennikarz. Dopóki zaś rządzą inni, i tak niewiele może państwu pomóc, więc nie ma sensu zajmować się poprawianiem i usprawnianiem go.

Wyznawcy Wielkiej Patologii wierzą, że państwo z natury jest złe. Państwo „za co się weźmie, to spieprzy”. To jest dla nich równie oczywiste jak to, że jabłka z drzew spadają na ziemię, a nie odlatują w kosmos. Skoro zaś patologia jest istotą państwa, a nie wynikiem jakichś systemowych błędów, to oczywiście naprawić się go nie da i nie ma sensu próbować. Trzeba je brać głodem, ograniczyć, przycinać, ile tylko się da. Aż zostanie kadłubek. Aż Wielka Patologia zamieni się w państwo kieszonkowe. Za małe i zbyt słabe, żeby ludziom przeszkadzać.

Każdy kraj ma swoich wyznawców Najjaśniejszej i Wielkiej Patologii. Polska specyfika polega jednak na tym, że przez kilkanaście lat te dwie radykalne grupy zajmują niemal całe polityczne spectrum. Wszelkie postulaty i próby przeprowadzenia sensownej reformy, upodabniającej Rzeczpospolitą do państw ugruntowanych, starych demokracji, gasną więc zwykle w zarodku albo są gaszone, zanim się na dobre rozpalą.

Na początku było trochę lepiej, bo centralne miejsce w polskiej polityce zajmował nurt chadecki – z takimi postaciami jak Tadeusz Mazowiecki czy Lech Wałęsa – wspierany przez klasycznych liberałów – takich jak Jan Krzysztof Bielecki. Dla chadecji państwo tradycyjnie jest ważne jako gwarant sprawiedliwego ładu i harmonii społecznej. Dla klasycznych liberałów również – jako regulator, źródło i stróż praw, ale także jako strażnik równowagi.

W pierwszych latach III RP, mimo nieustannych pożarów, dużym wysiłkiem budowano więc instytucje mające zapewnić dobrą jakość powstającego państwa. Symboliczne dla tego okresu było utworzenie w 1991 r. Krajowej Szkoły Administracji Publicznej na wzór francuskiej ENA, której tamtejsza biurokracja zawdzięcza swoją powszechnie cenioną jakość. Ostatnim akordem tego etapu było uchwalenie ustawy antykorupcyjnej w 1997 r. (za rządu SLD-PSL) i – półtora roku później (już za rządu AWS-UW) – ustawy o służbie cywilnej. Wielokrotnie łamanej, omijanej i nowelizowanej przez późniejsze rządy, bo ograniczającej nepotyzm, partyjniactwo i niefrasobliwość władzy politycznej.

Pod rządami kierowanej przez Jerzego Buzka i Leszka Balcerowicza koalicji AWS-UW (1997–2001) wiatry się jednak istotnie zmieniły. Miejsce chadeków i liberałów w centrum polskiej polityki zaczęli wówczas zajmować narodowi konserwatyści i neoliberałowie. Jedni i drudzy niechętni idei silnego państwa. Neoliberałowie ze względu na brak wiary, że może ono być zdolne do sensownego działania. Narodowi konserwatyści dlatego, że widzieli w państwie raczej emanację wyrażonej przez Naród woli politycznej niż instytucję kierowaną zimnymi regułami.

Kieszonkowy potwór

Logika Czterech Wielkich Reform Buzka-Balcerowicza była już oparta na fundamencie ogólnej niechęci i nieufności wobec państwa jako instytucji. Ich istotą było zdjęcie z państwa odpowiedzialności i ograniczenie jego kompetencji na rzecz samorządów, rynku i nowych pararynkowych instytucji, takich jak OFE czy kasy chorych.

Fakt, że dekadę później trudno jest powiedzieć, iż Wielkie Reformy uzdrowiły dziedziny, których dotyczyły, nie usprawiedliwia jednak ulegania pokusie zakwestionowania samej ich istoty. Nie same te reformy sprawiły, że służba zdrowia działa tak, jak działa, że wisi nad nami wizja głodowych emerytur, że gimnazja stały się szkołą przetrwania. Wiele wskazuje, że wewnętrzne mechanizmy każdego z systemów zostały zaprojektowane zasadniczo sensownie. Ale to nie znaczy, że były bezbłędne i nieomylne. Jak każdy system społeczny – a zwłaszcza prototyp czy eksperyment – wymagały i wymagają korekt. Autorzy reform ulegli jednak złudzeniu, że tworzą systemy samouczące się i samokorygujące, dzięki wbudowanym w nie mechanizmom politycznej i rynkowej konkurencji. Problem w tym, że większość z tych mechanizmów działała tylko na papierze.

Warto zadać pytanie, dlaczego (zwłaszcza w przypadku OFE) poważne błędy systemu dostrzegamy dopiero po dekadzie? Można, oczywiście, obciążać odpowiedzialnością media. I słusznie. Mam poczucie, że w sprawie Wielkich Reform dziennikarze zawiedli jako „kapitolińskie gęsi”. Nie gdakaliśmy na alarm, gdakaliśmy zbyt cicho albo fałszywie identyfikowaliśmy źródła różnych problemów. Ale czy tylko media powinny były przyglądać się, jak działają reformy? Czy nie powinni tego robić ich ówcześni autorzy, a dzisiejsi obrońcy? Być może. Ale takiego obowiązku nie mieli. Trudno stawiać im zarzut, że się zajęli czymś innym, gdy stali się prywatnymi ludźmi. Więc kto miał to robić? Oczywiście: państwo.

Problem w tym, że właśnie w tym okresie państwo kompletnie przestało być pociągające. Nie tylko w Polsce. Ale u nas szczególnie. I prawdę mówiąc, trudno się temu dziwić. Światową tendencję wzmocniły peerelowskie doświadczenia wszechogarniającego państwa oraz skandale i afery, które wybuchały za rządów Buzka-Balcerowicza oraz Millera-Pawlaka. To wtedy duch Najjaśniejszej definitywnie opuścił swoje instytucjonalne wcielenie. Porzucił je na ziemskim padole łez, afer, skandali, korupcji, nepotyzmu, partyjniactwa, niekompetencji i nieudolności realnie istniejących instytucji państwa.

IV RP, która wyrosła w cieniu rządu Millera i odebrała mu władzę, miała w swojej mentalnej konstytucji głęboko wyryte to paradoksalne napięcie między kultem państwa jako idei i radykalną niechęcią oraz nieufnością wobec państwa jako instytucji. Zamiast modernizować i reformować państwo, IV RP skupiła się na tym, by je upokorzyć i zminiaturyzować. Ideałem stało się państwo tanie, małe i brutalne. Państwo-szeryf – na co dzień siedzące bezczynnie, a od czasu do czasu wskakujące na koń i walące z obu koltów na postrach.

Kosztowne złudzenia

Obejmując władzę Donald Tusk odziedziczył państwo w dużym stopniu zdewastowane przez poprzedników. Niesprawne, upartyjnione, upośledzone w relacjach z sektorem prywatnym i w dużym stopniu ślepe. Państwo, w którym łatwo jest kręcić lody, a trudno sensownie rządzić. W którym łatwo jest wyrzucić z administracji fachowca lub zepchnąć go na margines, a trudno zatrudnić nowego, bo urzędnicze płace zbyt radykalnie odstają od rynkowych. W którym interes publiczny zawsze jest słabiej chroniony niż prywatny i dużo słabiej niż w starych demokracjach.

Takiemu państwu rzeczywiście trudno powierzyć nasze sprawy. Kilka lat temu można było wierzyć, że tym się nie trzeba przejmować, bo wystarczy sprywatyzować kolejne funkcje państwa lub oddać je samorządom i zdać się na autokorekcyjne mechanizmy rynku. Kryzys pokazał, że było to złudzenie. Wybuchł w amerykańskim sektorze finansowym, gdzie tę logikę zastosowano w sposób radykalny, faktycznie rezygnując z państwowego nadzoru. Ale kryzys obnażył coś więcej. Ogólną niewydolność mechanizmów samokorekcyjnych.

Rynek szkół wyższych też miał się samokorygować. Może ta autokorekta kiedyś rzeczywiście nastąpi. Ale cena jest rujnująca. Ostatnie liczne pokolenie Polaków (wyż lat 80.), na skutek naiwnej wiary w samoregulację, za cenę gigantycznych prywatnych inwestycji odebrało w wielkiej części kompletnie dysfunkcjonalne wykształcenie. Setki tysięcy magistrów oraz licencjatów tego i owego zmarnowały kluczowe lata życia i kupę pieniędzy, podczas gdy kierowane fałszywą doktryną państwo niefrasobliwie czekało na auto-korektę. Mamy więc tysiące bezrobotnych politologów, psychologów, marketingowców, a mimo bezprecedensowego boomu edukacyjnego dramatycznie brakuje nam lekarzy i inżynierów.

W służbie zdrowia ta sama doktryna doprowadziła do bezliku zbędnych inwestycji i zaniechania inwestycji niezbędnych, bo to, co było sensowne (rentowne) z punktu widzenia dyrektora szpitala, dla systemu było często bez sensu. Kiedyś może rynek by to uregulował, ale tymczasem miliardy przepadły, gdy państwo czekało na samoregulację, wierząc, że samorządy, którym oddało szpitale, najlepiej sobie poradzą.

W gospodarce kryzys pokazał z kolei, jak ważne jest istnienie silnych krajowych, a także państwowych przedsiębiorstw i banków, bo kiedy przyszły złe czasy, głównym zadaniem lokalnych oddziałów zagranicznych spółek stało się ratowanie centrali. Przy okazji zobaczyliśmy, jaką skalę ma sztuczne transferowanie zysków do zagranicznych inwestorów płacących podatki tam, gdzie są najniższe.

Tak można jechać dziedzina po dziedzinie. I nie jest to tylko polskie doświadczenie. Pod jego wpływem państwa zaczęły się zajmować nie tylko ratowaniem banków i naprawianiem przedsiębiorstw oraz ściślejszym regulowaniem rynków, ale też aktywniejszym propagowaniem czytelnictwa, przeciwdziałaniem kryzysowi demograficznemu, jakością oświaty. Państwa przestały się zwijać i wycofywać. Zaczęły wkraczać, ingerować, stymulować, a nawet zarządzać, planować i kierować w dziedzinach, które osierociły w poprzednich dekadach. Skoro zaś rola państwa wzrosła, wzrosło też znaczenie jego jakości.

Polubić państwo

Jeśli chcemy, żeby w pokryzysowym świecie Polska się rozwijała, po latach zaniedbywania i niszczenia państwa musimy znów zacząć je budować. Nie jako etatystycznego lewiatana, lecz jako sprawną instytucję, umiejącą skutecznie dbać o nasze zbiorowe interesy.

Technicznie jest to proste. Na świecie jest wiele rozwiązań, które można wdrożyć. Barierę tworzy świadomość i polityka. Państwowy sektor w gospodarce nie może, oczywiście, działać tak, jak działa, gdy politycy w pozorowanych konkursach wedle partyjno-towarzyskich kryteriów rozdają posady w zarządach i radach nadzorczych. Ale przygotowany przez Jana Krzysztofa Bieleckiego projekt ustanowienia dla tego sektora ładu korporacyjnego, opartego na najlepszych doświadczeniach nordyckich demokracji, utknął w Sejmie i pewnie nic z niego nie będzie. Politycy nie chcą zaś pozbywać się prawa do obsadzania tysięcy intratnych stanowisk albo nie widzą powodu, by angażować polityczną energię w reformę, która umniejszy ich wpływy, a przy tym narazi ich na ataki wyznawców Wielkiej Patologii.

Podobny mechanizm zatrzymał reformę mediów publicznych. Wyborcy na ogół nie zdają sobie sprawy, jak ważną rolę media publiczne odgrywają w europejskim modelu demokracji, a większość polityków to wyznawcy Wielkiej Patologii, którzy chcą ich prywatyzacji, lub czciciele Najjaśniejszej, którym odpowiada system partyjnego dzielenia łupów w mediach.

Co gorsza, rzetelna publiczna – a nawet parlamentarna – debata na takie tematy jest w Polsce niebywale trudna, bo jej reguły nigdy nie zostały solidnie określone. Ustawa lobbingowa została tak napisana, że w debacie, a nawet w parlamencie dominują niezidentyfikowani lobbyści. To nas istotnie różni od starych demokracji. Prezydent Obama wie na przykład, że na obalenie jego reformy zdrowotnej lobbyści wydali 2 mld dol. Donald Tusk nie ma kogo zapytać, jakie pieniądze wydano na lobbowanie przeciw zmianom w ustawie hazardowej czy w OFE. Nikt nie jest nawet w stanie tego oszacować.

Rzecz nie jest tylko w prawie. Obyczaj też nie wymaga od występujących publicznie ekspertów, by ujawniali konflikty interesów i swoje powiązania z instytucjami zainteresowanymi wynikiem debaty. Jest więc ona rodzajem ciuciubabki, gdzie coraz trudniejsze staje się odróżnienie, kto reprezentuje wiedzę, a kto interesy. Ten problem narasta, bo grupy interesów (jak OFE) dysponują coraz większymi pieniędzmi i mogą więcej wydawać na promowanie swojego interesu, więc coraz mniej jest niepowiązanych z nimi finansowo ekspertów, think-tanków, firm doradczych, mediów.

Paradoks polega na tym, że pogardzany funkcjonariusz publiczny, od którego w praktyce zwykle niewiele zależy, musi w imię transparentności i bezstronności pod sankcją karną ujawnić nawet niewielki prezent czy skromne honorarium, a kształtujący opinię publiczną ekspert, publicysta czy think-tank, od którego często zależy bardzo dużo, może bezkarnie wykonywać lobbingowe zlecenie.

Takich niebezpiecznych luk i kosztownych absurdów wyżerających państwo jest wiele. Do niedawna wydawać się mogło, że od ich skutków uda nam się uciec, jeśli ograniczymy państwo do minimum. Teraz widać, że była to ślepa uliczka, bo bez sprawnego i silnego państwa, posiadającego narzędzia realizowania swojej polityki (w tym sektor publiczny) rynek ani demokracja nie mogą dobrze działać. To znaczy, że trzeba polubić państwo jako instytucję z jego urzędami, urzędnikami i także z podatkami.

By dało się je polubić, trzeba się o nie zatroszczyć. Nie księżycowo, jak w opowieściach Rokity. Nie woluntarystycznie, jak w komisji Palikota. Nie wyrywkowo, jak w projekcie Bieleckiego. I nie z bomby, jak w zakwestionowanej przez prezydenta ustawie nakazującej zwolnienie 10 proc. urzędników. Ale systemowo, rzetelnie i spójnie. Jeszcze przed wyborami premier powinien – jak to się gdzie indziej robi rutynowo – przedstawić raport o stanie państwa, a rząd (może specjalny pełnomocnik) powinien przygotować ustawy, które umożliwią dobre wykonywanie przez państwo tych funkcji, od których – jak się przekonaliśmy – nie ma już ucieczki.

Odwrót posła
Posłom znudziło się granie drugorzędnych ról. Wolą mniej eksponowane sceny, gdzie łatwiej o poklask widowni. Dlatego coraz chętniej odchodzą z Wiejskiej.

Iwona Burdzanowska / Agencja Gazeta

Janusz Palikot postanowił się odciąć od sejmowej polityki.

Anna Dąbrowska, Grzegorz Rzeczkowski | 1369 words

Wojciech Żukowski jesienią został burmistrzem Tomaszowa Lubelskiego. Wcześniej przez trzy lata był posłem PiS. Jak sam twierdzi, o trzy lata za długo. – Pamiętam wieczory w pokoju sejmowym, gdy siedziałem nad jakąś interpelacją i myślałem: co ja tu robię? W Sejmie był debiutantem, i choć posłowanie wielu kojarzy się z awansem, dla niego okazało się degradacją. Zanim przyjechał do Warszawy, zajmował gabinet wojewody lubelskiego. – Do ostatniej chwili w urzędzie podejmowałem ważne decyzje. Nagle wszedłem do parlamentu i zobaczyłem, że na nic nie mam realnego wpływu . Gdy Jarosław Kaczyński dowiedział się, że Żukowski chce zostać burmistrzem 20-tys. miasta, na forum partii pogroził mu palcem. – Wymieniając mnie z imienia i nazwiska, powiedział, że to marnotrawienie potencjału partii, ale dodał, że nie będzie przeszkadzał – wspomina Żukowski.

Krzysztof Lisek (PO), który z Wiejskiej przeniósł się do Brukseli, rozumie Żukowskiego. – W Sejmie parlamentarzysta z tylnych rzędów przychodzi na głosowania, dostaje ściągę z klubu i naciska guziki. Tu nie ma miejsca na samodzielność.

Wielu posłów uważa, że dla ludzi w wieku średnim, z wykształceniem, energią i pomysłami trwanie przy Wiejskiej daje poczucie marnowania czasu i potencjału. Przeciwko nim działa logika bloków partyjnych. Wódz i jego najbliższe, wąskie otoczenie zapewniają spokój, pensję, dużo większą niż średnia krajowa, ale w zamian oczekują absolutnego posłuszeństwa. Wiele osób bez wcześniejszych doświadczeń zawodowych, dla których posłowanie to pierwsza poważna praca, w zamian za poczucie bezpieczeństwa idzie na duże kompromisy.

Ale coraz więcej posłów się na to nie godzi. W tej kadencji Sejmu, czyli od listopada 2007 r., z parlamentem rozstało się 41 posłów (nie licząc tych, którzy zmarli), czyli o 14 więcej niż w rekordowej do tej pory kadencji 2001–05.

Odchodzą do różnych zajęć. W ostatnich trzech latach: do Rady Polityki Pieniężnej, na fotele wojewodów, burmistrzów i samorządowców, do Parlamentu Europejskiego. W lokalnym działaniu nęci duża samodzielność w sprawowaniu władzy, a w europejskim – prestiż, poczucie, że są w centrum europejskich wydarzeń. I miesięczne wpływy na konto w wysokości ok. 35 tys. zł, a do tego prawie 20 tys. zł na utrzymanie asystentów.

Niektórzy, zanim jeszcze przyjęli mandat zdobyty w ostatnich wyborach, już powiedzieli pas. Marszałek dolnośląski Andrzej Łoś (PO) i marszałek Mazowsza Adam Struzik (PSL) zrzekli się mandatów, bo startowali tylko po to, by swoją popularnością w regionach pociągnąć partyjne listy. Ostatnim schodzącym ze sceny na Wiejskiej był Janusz Palikot. Założył ruch i postanowił się odciąć od sejmowej polityki. Mandat złożył na początku tego roku i teraz staje na głowie, by nie stracić zainteresowania mediów swoją osobą.

Kiedyś na samorządowe diety parlamentarzyści nie mieli apetytu. – Teraz moja pensja to trochę ponad 10 tys. brutto, o 400 zł więcej niż w Sejmie – wylicza burmistrz Żukowski. – Tam miałem jeszcze nieopodatkowaną comiesięczną dietę 2,5 tys., ale w samorządzie mam trzynastkę. Poseł ma też do dyspozycji mieszkanie w stolicy albo pokój w hotelu sejmowym oraz darmowe przejazdy pociągami i służbowe przeloty. Szczyci się też immunitetem. Parlamentarzyści mogą jednak zazdrościć niejednemu prezydentowi, burmistrzowi i wójtowi osobistego samochodu z kierowcą. Często sama pensja za przewodzenie miastu to jednak nie wszystko. Wielu z włodarzy samorządowych zasiada w radach nadzorczych spółek; u parlamentarzystów nie jest to mile widziane.

W wyborach 2002 r. na start samorządowy zdecydowało się zaledwie 16 posłów. Jednak im bardziej polska scena polityczna się stabilizowała, a jakiekolwiek dyskusje z partyjnym kierownictwem stawały się coraz trudniejsze, tym bardziej poselski exodus do samorządu przybierał na sile. W 2006 r. do lokalnej polityki ruszyło już 38 posłów. Przekonali się wtedy, że ich parlamentarne umocowanie wcale nie jest atutem w oczach wyborców, ale przeciwnie – obciążeniem. Mandaty poselskie na samorządowe zamieniło zaledwie siedmioro posłów (wśród nich była m.in. Hanna Gronkiewicz-Waltz z PO, która została prezydentem Warszawy).

W ostatnich wyborach samorządowych z 55 parlamentarzystów, którzy wystartowali, prezydentami i burmistrzami zostało 12, dwóch – radnymi wojewódzkimi. Najlepiej powiodło się Platformie, która wystawiała 22 posłów i  połowa z nich zdobyła mandaty. PiS zaryzykował w 27 przypadkach, ale sukces odnotował tylko w dwóch. Z pięciu posłów SLD powiodł się tylko Krzysztofowi Matyjaszczykowi (z naciskowej komisji śledczej), który zaczął rządzić w Częstochowie.

Najwięcej kpin nasłuchał się poseł Platformy Jan Tomaka, który startując na wójta podrzeszowskiej gminy Trzebownisko, zajął trzecie miejsce i nie przeszedł nawet do drugiej tury. Wyborcy pokrzyżowali jego plany, więc dalej musi pracować w sejmowych komisjach infrastruktury oraz ds. Unii Europejskiej i przewodniczyć polsko-rosyjskiej grupie parlamentarnej. Za to wszystko dostaje prawie 12,5 tys. zł brutto, jako wójt zarobiłby o 3,5 tys. mniej. – Mam 62 lata, wcześniej byłem już wójtem i po trzech kadencjach w Sejmie chciałem jeszcze popracować dla mojego regionu – tłumaczy się Tomaka . Dodaje, że do jego porażki przyczynił się partyjny szyld Platformy, która w Rzeszowskiem nie ma wielkiego poważania.

– W powszechnej opinii poseł kojarzy się z lenistwem, niekompetencją i kłótliwością – tłumaczy Jarosław Urbaniak, od dwóch miesięcy prezydent Ostrowa Wielkopolskiego z zarobkiem 12 tys. zł brutto, zbliżonym do poselskiego. Nic dziwnego, że Sejm ma niskie notowania w sondażach. Urbaniak wie, co mówi, bo choć w Sejmie jako poseł PO spędził dwie kadencje i był znany z pracy w komisji hazardowej, z anonimowym w świecie wielkiej polityki Włodzimierzem Jędrzejakiem, starostą ostrowieckim, wygrał dopiero w II turze, i to z przewagą zaledwie 7 proc.

Do samorządu ciągnie posłów nie tylko samodzielność, jaką cieszą się wójtowie, burmistrzowie i prezydenci, ale także poczucie większego wpływu na rzeczywistość. – Zamiast brać udział w politycznym show, w którym ważna jest tzw. narracja, a nie konkret, wolę decydować o tym, by droga, którą ludzie dojeżdżają do pracy, była wyremontowana – mówi Włodzimierz Kula, były poseł PO, który po ostatnich wyborach samorządowych zasilił szeregi radnych Platformy w łódzkim sejmiku. Mógł sobie na to pozwolić, bo niską dietę radnego – trochę ponad 2 tys. zł – rekompensują mu godziwe zarobki w kopalni Bełchatów, gdzie jest dyrektorem.

Faktem jest, że do samorządów idą głównie posłowie mniej znani, którym nie udało się podbić świata wielkiej polityki. Sami nazywają się góralami, bo na sali sejmowej zajmują górne rzędy. – Na zajmowane przez liderów niziny możemy tylko popatrzeć – kpi jeden z byłych posłów, obecnie samorządowiec.

Najmocniej przeżywają to debiutanci, którzy mają za sobą doświadczenie we władzach lokalnych. – Tam jesteś najważniejszy, wszyscy cię znają, jak wybudujesz szkołę, napiszą w lokalnej gazecie. A na Wiejskiej wpadasz w rozbiegany tłum. Zero zainteresowania – opowiada jeden z burmistrzów. Nie daj Boże się skarżyć. Można wtedy usłyszeć od szefa: jak się nie podoba, możesz wracać, nikt cię tu na siłę nie będzie trzymał.

Ale kalkulacje bywają jeszcze bardziej przyziemne. Jak twierdzi burmistrz 12-tys. Krosna Odrzańskiego Marek Cebula, do grudnia poseł PO, wielu jego kolegów wybiera lokalną politykę, bo tam łatwiej się odnaleźć po utracie stanowiska. – Wchodząc w samorząd, wypracowują sobie szerokie kontakty w całym województwie. Gdy jakiś burmistrz przegrywa wybory, zawsze coś znajdzie – czy w sąsiedniej gminie, czy w sejmiku. Nie słyszałem, by w takiej sytuacji ktoś został na lodzie – twierdzi Cebula.

Nie ma się co dziwić, że pokusa przeskoczenia do lokalnej polityki jest tak silna, że niektórzy startują mimo grożących im kar. Jeden z posłów usłyszał od szefa swego regionu, że jeśli przegra wyścig do samorządu, nie ma co liczyć na miejsce na liście w najbliższych wyborach parlamentarnych.

O takie miejsce zabiega Sławomir Nitras (PO), dla którego salony europejskie to był – jak mówili koledzy w klubie parlamentarnym – klasyczny kopniak do góry. Ten najbardziej wpływowy kiedyś polityk w Szczecinie podpadł ówczesnemu sekretarzowi generalnemu Grzegorzowi Schetynie. Poseł pistolet czy awanturnik – jak mówiło się w Sejmie o Nitrasie – miał nieco ochłonąć w brukselskiej atmosferze. – Wiem, że Sławek czyni zabiegi, by wrócić na Wiejską – mówi jeden z dobrze zorientowanych polityków PO. Nitras: – Bardzo dobrze się czuję w europarlamencie, ale jeszcze bardziej lubiłem polski Sejm.

Europosła Liska to nie dziwi: – Posłowie, którzy lubią pojedynki słowne, na pewno męczą się w Brukseli. Tu nie ma ognia walki, ale mrówcza praca, tu się siedzi nad dokumentami, przesyła poprawki, negocjuje je. To nie jest efektowne.

Innym przykładem niepokornego eurozesłańca jest Zbigniew Ziobro, który swego czasu podpadł prezesowi Kaczyńskiemu, bo za bardzo chciał się wybić na samodzielność. W 2004 r. w szranki o euromandaty stanęło 57 posłów, do Brukseli przeprowadziło się 17 (jednym z nich był obecny komisarz UE Janusz Lewandowski). Taka sama liczba posłów zamieniła parlament polski na europejski po wyborach w 2009 r. Ale chętnych było znacznie więcej, bo aż 77.

Wtedy poszczęściło się Krzysztofowi Liskowi z PO, który jako poseł zajmował prestiżowe stanowisko szefa sejmowej komisji spraw zagranicznych. – Bywam w Sejmie i czasem łza się w oku kręci, ale nie zamieniłbym się z posłami. Po wejściu w życie traktatu z Lizbony Parlament Europejski nabrał znaczenia. Rzeczywiście, 60 proc. przepisów, które obowiązują w Polsce, uchwalają w Brukseli.

Lisek daje słowo, że nie wystartuje jesienią do Sejmu, bo umówił się z wyborcami na pełną kadencję. Wojciech Żukowski pytany, czy wróci jeszcze do wielkiej polityki, odpowiada: – Mam wielkie rzeczy do załatwienia w moim mieście.

Eksposłowie, którzy przeszli do samorządów, na pewno oszczędzili sobie niepewności związanej z układaniem list wyborczych, które właśnie trwa. Nie wszyscy mogliby liczyć na miejsca „biorące”, czyli takie, które dają realne szanse na reelekcję. A z sejmowych statystyk wynika, że na Wiejskiej udaje się utrzymać fotele niewiele ponad połowie dotychczasowych posłów. To też jest odpowiedź na pytanie, dlaczego wielu z nich nie chce kusić losu i woli wcześniej przeskoczyć na bezpieczną, samorządową gałąź władzy.

Smoleński słownik prezesa
Gra Smoleńskiem, która ma osiągnąć kulminację w kampanii wyborczej, zakłada narzucenie własnego języka, pojęć, myślowych schematów. Jarosław Kaczyński stworzył – i twórczo rozwija – swój autorski słownik, który dobrze się zadomowił wśród jego ...

Mirosław Gryń / Polityka

Tak jak kiedyś mowa prezesa budowała świat IV RP, tak teraz tworzy świat posmoleński.

Mariusz Janicki, Wiesław Władyka | 1512 words

Za czasów IV RP rozwinął się język zwycięskiej rewolucji i walki. Teraz to kod martyrologii, hagiografii i zemsty. Ale jego elementy są zadziwiająco trwałe. W 2006 r. napisaliśmy „Krótki kurs języka PiS”, w którym sformułowaliśmy kilka reguł retoryki tej partii, zwłaszcza jej lidera. Wszystkie są aktualne: zawsze winny jest ktoś inny, należy nie odpowiadać na konkretne pytania, ometkować przeciwnika, wprowadzać, gdzie się da, dwuznaczności i niedomówienia. Tworzyć wersję hard i soft dla różnych grup wyznawców (zamach pewny, zamach niewykluczony). Stosować zasadę „wszystko płynie”, w myśl której najważniejsza jest tzw. sytuacja, nie ma wyznaczników ostatecznych. Na przykład prezes w kampanii wyborczej był sobą, potem nie był sobą za sprawą farmakologii, aż wreszcie znowu był sobą i zawsze głosił to samo.

Jakie są zatem wyznaczniki myśli Jarosława Kaczyńskiego, złote sformułowania, które obowiązują i określają strategię walki PiS? Wybraliśmy te, które opisują zasadnicze filary posmoleńskiego scenariusza.

1 „To z pracy i służby mojego brata wyrosła nowa jakość w polskim życiu publicznym, powrót do wartości, powrót do patriotyzmu, wszyscy w tej kampanii musieli się do tego stosować – i to było także nasze wielkie zwycięstwo” – mówił Jarosław Kaczyński podczas wyborczego wieczoru. „Nie będę współpracował z nikim, kto nie był w porządku wobec mojego brata i innych poległych. Bo zachowania wobec nich były haniebne, one politycznie i moralnie wykluczają współpracę” – to fragment jego wywiadu. Jest to specyficzna aksjomatyzacja wielkości byłego prezydenta, arbitralne wyłączenie jego dorobku spod debaty za pomocą moralnego szantażu – to częsty chwyt w języku prezesa PiS. Charakterystyczne jest też stwierdzenie „wszyscy musieli się do tego stosować”. Nie chcieli, ale musieli, zmuszeni wielkością zmarłego prezydenta, sami z siebie na pewno nie zdobyliby się na „powrót do patriotyzmu”, „do wartości”, trzeba ich tam było zawlec moralną siłą zmarłego brata i poczuciem wstydu. Prezes PiS zatem sugeruje przeciwnikom motywację, na którą nie ma żadnych dowodów. To jedna z zasad gramatyki jego języka.

2 „Ustalenie osób odpowiedzialnych politycznie za katastrofę smoleńską nie wymaga śledztwa. Ale to trzeba powiedzieć w odpowiednim momencie tak, by usłyszała o tym cała Polska i cały świat” („Gazeta Polska”). W tym samym wywiadzie Jarosław Kaczyński zacytował swoją wypowiedź, adresowaną do ministra Radosława Sikorskiego, który zadzwonił do niego z informacją o katastrofie samolotu pod Smoleńskiem: „To jest wynik waszej zbrodniczej polityki – nie kupiliście nowych samolotów”.

Te i inne podobne w treści oraz rozrzucone w kilku wystąpieniach prezesa PiS wypowiedzi tuż po zakończeniu kampanii wyborczej układały się w jasny, klasyczny dla prezesa przekaz: nie trzeba żadnego śledztwa, by wiedzieć, kto za katastrofę odpowiada politycznie, nie trzeba tego badać, to oczywiste. Sama katastrofa, jej szczegółowe okoliczności, nie są w istocie takie ważne. Istotniejsze stają się coraz szersze kręgi, to, co zdarzyło się miesiące, a nawet lata wcześniej. Prawda sama się zatem narzuca, oślepia, nie wymaga weryfikacji. Żądanie prawdy, jakie formułuje Kaczyński, jest w istocie pytaniem retorycznym. Prawda już jest, tylko musi zwyciężyć.

Ten kurs obowiązuje nadal, a nawet jeszcze bardziej, co widać po ostatniej debacie sejmowej, poświęconej raportowi MAK i reakcjom polskiej strony.

Wykładnia wiążąca nienawiść PO do PiS z odpowiedzialnością za katastrofę jest stała, ale też ma nowe aplikacje. Gdy w styczniu tego roku prezes PiS przyjechał do Łodzi złożyć hołd zastrzelonemu trzy miesiące wcześniej Markowi Rosiakowi, stwierdził: „Nienawiść nie była wynikiem przypadku, ale wielkiej kampanii nienawiści prowadzonej przez Platformę Obywatelską i osobiście przez Donalda Tuska od lat. Ich gra kosztowała już życie około 100 ludzi. Gdyby nie ta nienawiść, nie byłoby katastrofy smoleńskiej, nie zginąłby też Marek Rosiak”. W świecie PiS nic nie dzieje się przypadkiem, każde wydarzenie, tak jak katastrofa smoleńska, ma swoje miejsce w porządku symbolicznym, jest zawsze przejawem większego procesu, sekwencji zjawisk, dotyka wręcz wymiaru eschatologicznego. Brak przypadków to kanon spiskowego myślenia. I przywrócenie słynnego „kręgu podejrzeń”, czołowego pojęcia IV RP, kiedy to człowiek jest winny i niewinny zarazem. W sensie kodeksu niby może czysty, ale przecież nieczysty jak diabli.

3 „W długich, skomplikowanych i bardzo trudnych dziejach naszego narodu bywało, że traciliśmy wolność, ale nie traciliśmy godności. Pod kierownictwem premiera Donalda Tuska idzie ku temu, że stracimy godność, a wolność też będzie zagrożona” – tak zakończył swoje wystąpienie Jarosław Kaczyński w debacie poświęconej działaniom w sprawie katastrofy smoleńskiej. Ono puentowało wielomiesięczny tok wypowiedzi prezesa, oskarżających rząd polski, a już zwłaszcza premiera, o kapitulacyjne zachowania wobec Rosji i prowadzonego przez MAK postępowania wyjaśniającego. „To śledztwo, wszystko, co się dzieje wokół niego, jest jedną gigantyczną kompromitacją i jakimś niebywałym serwilizmem wobec Rosji ze strony tego rządu. Jest pytanie o źródła tego serwilizmu”. Zadawanie pytań z ukrytą sugestią jest elementarzem erystyki. To niemal wzorcowy przykład stopniowania insynuacji, z których pierwszą (serwilizm) uważa się za ustaloną już, oczywistą podstawę do snucia dalszych. Nie ma pytania „Czy?”, ale wyłącznie „Dlaczego?”. Nieudzielanie odpowiedzi na drugą kwestię ma większą moc niż jej udzielenie, zawiera większą dawkę złowieszczych przypuszczeń.

4 „Prawie zamach”. To sformułowanie Kaczyńskiego jest kwintesencją stylu PiS po Smoleńsku. Zawiera skondensowaną dawkę niejasności, dwuznaczności, insynuacji. Z tego miejsca można pójść w dowolną stronę, rozwijać i zwijać, uderzyć każdego, bez konsekwencji. Aż się chce przypomnieć w tym miejscu inne klasyczne twierdzenie Kaczyńskiego: jeśli to prawda, to wszystkie dowody na pewno zostały zniszczone. A więc jeśli to był zamach, to na pewno nie ma na to żadnych przesłanek, zostały wyczyszczone.

W wielu wypowiedziach prezes PiS krytykował zachowania Tuska wobec Putina. Trzy dni po swoim wystąpieniu w Sejmie Jarosław Kaczyński na posiedzeniu Rady Politycznej PiS podsumował bezpośrednie i pośrednie przyczyny katastrofy smoleńskiej: „Podjęto grę z obcym mocarstwem przeciwko własnemu prezydentowi. Grę, która zakończyła się tragedią. Rozdzielono wizyty premiera i prezydenta w Katyniu. To pośrednia przyczyna katastrofy smoleńskiej. Winę bezpośrednią ponoszą nasi sąsiedzi. Samolot rozbił się z winy Rosjan”.

Te słowa zamykają jakąkolwiek dyskusję, rozwiewają wszelkie wątpliwości w szeregach PiS, zapowiadają też reakcje jego działaczy na raport komisji ministra Millera, a także wnioski polskiej prokuratury, nie mówiąc już o rosyjskiej. To przykład wypowiedzi wyprzedzającej rzeczywistość, określającej i rozbrajającej wydarzenia z przyszłości na zasadzie – wiemy, co się stanie, i się na to nie zgadzamy. To na tej samej nucie każda przyszła wizyta premiera czy prezydenta Rosji jest nieudana na długo, zanim dojdzie do skutku, a prezydencja w Unii pod przewodnictwem rządu PO już jest katastrofą. Kaczyński dotąd panował nad przeszłością. Teraz, za pomocą stosowanego języka, chce zapanować nad przyszłością.

5 „Komorowski został wybrany na prezydenta przez nieporozumienie” (dla portalu PiS). Wyborcy nie wiedzieli po prostu, że wybierają „zapateryzm”, który sprowadza się do usuwania symboli religijnych ze sfery publicznej. W innym wywiadzie przyznał, że istniały w czasie walki wyborczej pokusy, by uruchomić wobec Komorowskiego negatywną kampanię, ale z niej w końcu zrezygnowano, zapewne niesłusznie. Sugestia była taka, że nie wykorzystano należycie kwestii udziału Bronisława Komorowskiego w sianiu nienawiści do Lecha Kaczyńskiego, popierania awanturnictw posła Palikota, faktu, że był „przyjacielem Wojskowych Służb Informacyjnych”, a także – i przede wszystkim – że nowy prezydent (o którym prezes PiS zaczął mówić „pan Komorowski”) okazał się wrogiem Kościoła. Dla Jarosława Kaczyńskiego bowiem sprawa krzyża przed Pałacem Prezydenckim, usunięcie go z woli urzędującego prezydenta, wiązała się bezpośrednio, w związku przyczynowo-skutkowym, z wnioskiem SLD, by prokuratura zbadała działalność kościelno-rządowej Komisji Majątkowej.

Niedawno Jarosław Kaczyński także prezydenta obarczył odpowiedzialnością za śmierć trójki posłów PiS w Smoleńsku, którzy polecieli tam samolotem, choć chcieli wcześniej jechać pociągiem, ale wówczas urzędujący marszałek Sejmu Bronisław Komorowski nie zgodził się na przyspieszenie terminu głosowań poselskich. To typowa dla insynuacyjnego myślenia układanka domina, która może być doprowadzona do dowolnego miejsca i w dowolnym miejscu przerwana. Każde wydarzenie może być powiązane z każdym nieoczekiwaną klamrą. Kaczyński tworzy zdania niejako poza systemem: nie można ich ani udowodnić, ani obalić, nie narażając się na śmieszność. I te zdania, uwolnione od balastu klasycznej logiki, płyną przez publiczną przestrzeń.

6 „Zostaliśmy przez Rosjan, jako naród, państwo, upokorzeni” (reakcja na raport MAK). Widać tu jedną z głównych cech języka Kaczyńskiego: generalizację i ideową uzurpację. Szef PiS nie dopuszcza możliwości, że ktoś nie poczuł się upokorzony, że próg naruszania godności można mieć wyżej, poza polityczną grą, że nie można było zmusić Rosjan do innej reakcji, obojętnie, jaki tryb wyjaśniania katastrofy zostałby przyjęty. Swoje upokorzenie, prawdziwe lub „funkcjonalnie” udawane, Kaczyński ogłosił jako obowiązujące. Użył trybu pluralis, charakterystycznego dla stylu swojej partii, która zawsze wypowiada się w imieniu całego narodu, choć popiera ją ułamek tegoż.

Językowy imperializm służy Kaczyńskiemu do narzucania tonu debaty, spychania konkurencji do leksykalnego narożnika, tak aby jej odpowiedzi brzmiały z zasady mizernie, słabo i nieprzekonująco. Na tle tak ustawionego, godnościowego stylu nawet język zdrowego rozsądku może się jawić jak zdradzieckie kręcenie.

7 „Na miejscu premiera poleciłbym sprawdzić pewnym służbom tych ekspertów” (chodzi o osoby wypowiadające się na temat przyczyn katastrofy). To zdanie jak z okresu kwitnącej IV RP. Niby żadnych zarzutów, ot zwyczajne sprawdzenie, dla pewności... Ale jest w tym wiele treści dezawuujących to, co niepodzielający pisowskiej wizji katastrofy eksperci dotąd powiedzieli i co jeszcze powiedzą. To zdanie mówi wszystko o ewentualnych przyszłych rządach PiS. Jeśli ktoś miał złudzenia, że powrót IV RP jest niemożliwy, powinien pozbyć się złudzeń. Kaczyński najwyraźniej nasłałby służby na redaktorów naczelnych pism poświęconych lotnictwu. Bo w tym myśleniu nie ma niewinnych, są tylko źle sprawdzeni.

Drogowskazy i podpowiedzi myślowe Jarosława Kaczyńskiego dla jego partii i zwolenników układają się w zwarty system, którego wewnętrzna logika podpowiada kolejne rozwiązania i interpretacje, każdego dnia coś się więc nowego wysypuje, a emocje uwalniają zarówno słowa patetyczne, jak i te najbardziej obrażające i wstrętne. Ile razy już słyszeliśmy o hańbie, zaprzaństwie, zdradzie, braku godności i patriotyzmu, o służalczości i serwilizmie? Konserwatywni publicyści często mają za złe Kaczyńskiemu, że przesadza w swojej retoryce, że psuje marketingowy obraz PiS i zmniejsza szanse tej partii na wyborczy sukces. Nie chcą przyjąć do wiadomości, że język oddaje tu dokładnie myśli, nie są one ani lepsze, ani gorsze od autora. Sami namawiają w istocie lidera PiS do udawanki, takiej jak podczas kampanii wyborczej. Do starego stylu dorzucił Kaczyński podniosłość, spiżowość, własną żałobę, ale zza tych elementów wyziera ten sam prezes.

Tak jak kiedyś mowa prezesa budowała świat IV RP, tak teraz tworzy świat posmoleński. Zmieniła się nieco leksyka Kaczyńskiego, ale gramatyka, ta prawdziwa osnowa języka, pozostaje ta sama.

Strzał w plecy
Roman Graczyk ma kłopot z „Tygodnikiem Powszechnym”. W wydanej właśnie książce opowiada na 500 stronach, jak ludzie „Tygodnika” radzili sobie z werbowaniem ich na agentów. A ja mam kłopot z książką Graczyka.

Archiwum rodziny Kisielewskich/Fotonova / EAST NEWS

W redakcji „Tygodnika Powszechnego”, Kraków, lata 50., od lewej: Zofia Starowieyska-Morstinowa, Tadeusz Chrzanowski, Józefa Hennelowa, Jan Józef Szczepański, Jerzy Turowicz, Leopold Tyrmand, Stefan Kisielewski i ksiądz Andrzej Bardecki. „Tygodnik” zawsze

Adam Szostkiewicz | 1373 words

Znaczenie książki Graczyka można by uznać za niszowe, gdyby nie to, że „Tygodnik Powszechny” był czymś więcej niż jednym z pism kulturalno-społecznych. Założony w 1945 r. pod egidą kardynała Sapiehy i kierowany niemal od początku do 1999 r. przez Jerzego Turowicza, stał się rodzajem instytucji narodowej. Tu pisali m.in. Antoni Słonimski, Paweł Jasienica, Maria Dąbrowska, Hanna Malewska, Stefan Kisielewski, Leszek Kołakowski, Czesław Miłosz, tu debiutował jako publicysta i poeta Karol Wojtyła. „Tygodnik” jawił się części polskiej inteligencji jako jedyne niezależne pismo na wschód od muru berlińskiego. Z powodu państwowej cenzury mediów i nacisków władz nie mogło mówić pełnym głosem, ale nie kłamało. Państwowa propaganda starała się przedstawiać „Tygodnik” jako burżuazyjną skamielinę i kościelną kruchtę.

Na długą metę czarny PR jednak zawiódł. Zwłaszcza odkąd powstała opozycja demokratyczna, występująca przeciwko cenzurze i dławieniu praw obywatelskich oraz w obronie prześladowanych robotników. Pismo wyszło ze skansenu, w jakim chciała go trzymać monopartia. Niekoniecznie się z „Tygodnikiem” zgadzano, ale czytano go coraz powszechniej. Pisanie do „Tygodnika” było nobilitacją. Jerzy Turowicz stał się wzorem uczciwości dziennikarskiej i obywatelskiej. Niektórzy ludzie „Tygodnika” weszli po 1989 r. do parlamentarnej reprezentacji Solidarności i rządu Tadeusza Mazowieckiego.

Kto tak pamięta „TP”, będzie miał teraz kłopot z książką Graczyka. 52-letni dziś autor był dziennikarzem i redaktorem „Tygodnika” na przełomie lat 80. i 90., potem dziennikarzem „Gazety Wyborczej”, teraz pracuje w Instytucie Pamięci Narodowej w Krakowie. Napisał już jedną książkę lustracyjną, w której na przykładzie byłej adiustatorki w redakcji „TP”, pozyskanej do współpracy przez SB, udziela rad, jak czytać esbeckie dokumenty w kontekście sporów o ich wiarygodność. Graczyk nie jest historykiem archiwistą. Do pracy nad książką zabrał się w ramach projektu badawczego prowadzonego początkowo przez prof. Andrzeja Zybertowicza, zwolennika pisowskiej idei IV RP. Graczyk twierdzi, że jego dzieło zrodziło się z pragnienia prawdy, bo tylko ona jest ciekawa.

W niektórych mediach okrzyknięto książkę końcem legendy pisma jako jasnej strony mocy. Czytamy, że dzieło „rozwali na kawałki bryłę świata”. Ale sam Graczyk pisze, że „pokazuje ona skazy na pomniku, które wcześniej nie były widoczne, ale tego pomnika nie obala”. Roman Graczyk pracował w „Tygodniku” osiem lat, piszący te słowa pracował w nim jedenaście. Znaliśmy tam tych samych ludzi, słuchaliśmy tych samych rozmów. Wiedzieliśmy, gdzie przebiegała granica w kontaktach z aparatem PRL, której się nie przekracza. Ludzie „Tygodnika” budowali nas na dalsze życie zawodowe i obywatelskie. Mieliśmy ich za wzory do naśladowania. Ta książka oznacza, że tej wspólnoty ponad podziałami już nie ma.

Graczyk dał książce tytuł „Cena przetrwania?”. Tytuł adekwatny do wymowy. Mamy zrewidować nasze wyobrażenie o „Tygodniku” i jego roli. Były chwalebne wyjątki, zwykle szeregowi pracownicy, ale garstka oportunistów rządzących pismem chciała przetrwać niemal za każdą cenę. Nie miałem i nie mam do dziś wrażenia, że „TP” był arką przetrwania dla kolaborantów z PRL. Raczej arką przymierza starszych i młodszych redaktorów, autorów i czytelników, zmierzającą do wspólnego i jasnego dla wszystkich celu: żeby pokojowo przywrócić demokrację i niepodległość.

„Jedyną moją bronią jest rzetelność badań, precyzja wywodu i powściągliwość wniosków”, pisze Graczyk. Tym chce się bronić przed zarzutami, że kierują nim złe emocje względem środowiska, do którego kiedyś należał i z którym jeszcze niedawno współpracował. Nie wiem, jakie autorem kierowały emocje, ale po lekturze książki uważam, że nie sprostał warunkom, które sobie postawił. Mimo mozołu efekt nie przekonuje, niekiedy bulwersuje. Metoda jest dyskusyjna, tezy wbrew deklaracjom autora prowadzą do radykalnych wniosków, a obraz całości jest spaczony. Miał być raport o banalności zła, wyszedł akt oskarżenia w gumowych rękawiczkach. Zapadły też wyroki i wykonano moralne egzekucje.

Dowiadujemy się tysięcy szczegółów, czytamy esbeckie kwity i drobiazgowe komentarze autora oraz jego rozważania o szerszym kontekście opisywanych zdarzeń. Metoda Graczyka polega na budowaniu wielopiętrowych konstrukcji z wątłego surowca faktograficznego. Na przykład esbeckie pokwitowanie wydatków z tytułu spotkania w kawiarni z tajnym współpracownikiem staje się punktem wyjścia do spekulacji o charakterze i treści tego spotkania, o którym innych zapisków w archiwum SB nie odnaleziono. Na podstawie takiej spekulatywnej analizy Graczyk wyciąga bardzo daleko idące wnioski. Czyni to częściej w wywiadach promocyjnych niż w samej książce, gdzie jest ostrożniejszy.

Oto próbki tej metody: „To, czym dysponujemy, upoważnia więc jedynie do nader ostrożnych wniosków. Tym niemniej biorąc pod uwagę wszystkie powyższe zastrzeżenia, wydaje się dość prawdopodobne, że interlokutorzy SB spośród czołowych postaci środowiska »Tygodnika« prowadzili rozmowy przeważnie o charakterze politycznym”.

Albo: „Skoro zniknęła cała istotna zawartość teczki pracy TW »Delta«, utrudnia to w bardzo dużym stopniu wyrobienie sobie poglądu, czym ta współpraca w istocie była. Możemy się jednak odwołać do innych dokumentów z okresu lat 19711990 i w ten sposób chociaż częściowo zaradzić temu kłopotowi”.

Czyli tak: wprawdzie czegoś nie ma, ale ja to potrafię wydobyć z niebytu i prawidłowo zinterpretować. Bo jeśli czegoś nie ma, to znaczy, że było. Śledcze tezy stawiane przez Graczyka on sam często nazywa słabymi, a jednak mimo że słabe, są dla niego podstawą do ferowania mocnych i negatywnych sądów i osądów. To nie wydaje się uczciwe.

Kolejny przykład: „Nie wiemy, jakich informacji udzielał Maliński [oficerowi SB] Podolskiemu po r. 1972, ale jest niemal pewne, że SB naciskała na niego, aby takie informacje od niego uzyskiwać”. W ten sposób można z niczego dowieść wszystkiego. W publicystyce to jakoś ujdzie, ale przecież nie w pracy badawczej na tak drażliwy temat jak współpraca z SB. Podobnie wątpliwa jest wieloznaczna żonglerka kluczowymi w książce pojęciami: współpraca, kolaboracja, wspieranie, kierownictwo, środowisko.

Autor zastrzega się, że nie pisze historii politycznej „Tygodnika”, ale nie waha się formułować dosadnych ocen w rodzaju: „TP, wchodząc w układ z włodarzami PRL-u, niewątpliwie legitymizował system”, „Turowicz brał udział w liturgii komunistycznej” czy też „albo konsekwentna walka z komuną, albo ordery, nie ma tu opcji dwa w jednym”. Dla wielu czytelników niemających dobrej orientacji w historii Polski powojennej, w ówczesnych sporach na temat znaczenia, granic kompromisu i racjonalności zachowań politycznych w systemie autorytarnym takie generalne sądy są mylące, dla ludzi „Tygodnika” zaś – krzywdzące.

Przez ponad pół wieku przez „Tygodnik” i jego środowisko (tworzyli je także ludzie miesięcznika i wydawnictwa Znak oraz działacze krakowskiego Klubu Inteligencji Katolickiej) przewinęły się setki, a może tysiące ludzi. Graczyk dokumentuje w swej książce 10 przypadków nieudanych prób pozyskania agentów, 13 przypadków w jego ocenie udanych. W tej grupie opisuje m.in. sprawy ks. Mieczysława Malińskiego i Andrzeja Micewskiego, znane i opisane wcześniej.

Dzieło wieńczą cztery „przypadki osobne”: Haliny Bortnowskiej, Stefana Wilkanowicza, Marka Skwarnickiego i Mieczysława Pszona. Do redakcji „TP” w sensie ścisłym należała mniejszość osób opisanych przez Graczyka jako agenci. Nie należeli do niej Bortnowska i Wilkanowicz. Niektóre opisane przez Graczyka przypadki nie mają w ogóle realnego związku z redakcją. Niektóre są bezdyskusyjne – to byli TW, niekiedy bardzo szkodliwi  lecz też dotyczą osób spoza redakcji i kierownictwa „Tygodnika”.

Spośród czterech osób nazwanych jakże elegancko przypadkami osobnymi, zasadniczy wpływ na linię „Tygodnika” miał Mieczysław Pszon. Przed wojną młody działacz endecki, ale przeciwnik antysemickich radykałów, w czasie wojny w ruchu oporu, po wojnie ostatni delegat rządu w Londynie na województwo krakowskie. Skazany pod zarzutem rzekomego szpiegostwa na karę śmierci, zamienioną później na dożywocie; w stalinowskim więzieniu odsiedział 8 lat. Wielki talent dyplomatyczny, znawca spraw niemieckich, pełnomocnik premiera Mazowieckiego do sprawy zawarcia traktatu polsko-niemieckiego w 1990 r. Gdyby nie PRL, doszedłby do wysokich urzędów państwowych.

Według ustaleń Graczyka, miał być wieloletnim TW. Że Pszon chodził na rozmowy z funkcjonariuszami SB, było rzeczą w „Tygodniku” znaną i akceptowaną. Czynił to za wiedzą i zgodą Turowicza, podobnie jak drugi mózg polityczny pisma Krzysztof Kozłowski, w nowej Polsce minister spraw wewnętrznych w rządzie Mazowieckiego, likwidator SB. Tematem rozmów mogła być polityka, ale nie personalia, chyba że trzeba było kogoś z „Tygodnika” bronić przed zakusami SB.

Pszona Graczyk nazywa w książce swym guru. Z tego, że uważał go za mistrza, wyciąga wniosek, że ma większe niż inni prawo do jego rozliczenia. Na tej zasadzie, będącej w istocie aktem uzurpacji, jeśli nie pychy, przystępuje do demontażu życia człowieka, którego, jak sam przyznaje, kiedyś kochał. Dla kogoś, kto znał Pszona, wywody Graczyka o jego mniemanej agenturalności są torturą. Wychodzi na to, że za butelkę jugosłowiańskiej brandy Pszon był gotów przehandlować swój patriotyczny życiorys. Halina Bortnowska, Stefan Wilkanowicz, Marek Skwarnicki zapewne odniosą się w „TP” do tego, co pisze o nich Roman Graczyk. Ale Mieczysław Pszon nie żyje od 15 lat...

Zresztą książka Graczyka nie jest pierwszą na temat zwalczania przez aparat bezpieczeństwa PRL organizacji katolików świeckich. Autorka jednej z nich dr Cecylia Kuta, też pracownica IPN, badając te same archiwa SB, nie odnalazła w „Tygodniku” tajnych współpracowników. Dwoje badaczy IPN dochodzi w tej samej sprawie do odmiennych konkluzji – to daje do myślenia. Bo albo SB kontrolowało „Tygodnik”, albo nie. Jeśli kontrolowało, to po co te ciągłe próby werbunku i aktywny do końca komuny podsłuch w gabinecie Turowicza?

W promocyjnej rozmowie w „Rzeczpospolitej” Graczyk ironicznie podsumowuje negatywne reakcje części środowiska „Tygodnika” na jego książkę: „[Dla nich ważne] jest to, że niszczę legendę »Tygodnika«. Budowano ją pieczołowicie przez kilkadziesiąt lat, a życie w jej cieniu było bardzo wygodne. Status redaktora »TP« oznaczał w Krakowie gigantyczny prestiż. Ci, którzy »Tygodnik« stworzyli, dorobili się więc pozycji świętych za życia, a książka pokazująca nie tylko blaski, ale i cienie »Tygodnika«, jest dla nich strzałem w plecy”. Ciekawe, jak na takie podsumowanie dzieła ojca zareagują córki Jerzego Turowicza, jego przyjaciele i historycy. Za to z metaforą o niehonorowym strzale wypada się zgodzić. Tylko snajper spudłował.

D&M
Historia jak z filmu: młody, zdolny prawnik popełnia przestępstwo. Wydaje się, że stracił wszystko i rozstanie się z zawodem. Następuje jednak zwrot akcji: zostaje wspólnikiem wschodzącej gwiazdy palestry i polityki Marcina Dubienieckiego.

Piotr Małecki / Newspix.pl

Marcin Dubieniecki nie chce zdradzić, w jakich sprawach będzie się specjalizowała ich kancelaria.

Bianka Mikołajewska | 1493 words

Część I. Upadek prymusa

Styczeń 2010 r. Jacek M. jest pewny, że jego kariera prawnika jest skończona. Od pół roku siedzi w areszcie oskarżony w głośnej aferze. Doprowadzony przed sąd wyznaje: „przekreśliłem całą swoją działalność zawodową”, „podważyłem standardy zawodowe”. Psychologom, którzy badają go w areszcie, mówi: „ciężko mi wyobrazić sobie przyszłość, bo przecież nie będę mógł wykonywać dotychczasowego zawodu. Mam rozpoczętą budowę domu, dwa duże kredyty, nie wiem, jak będzie z ich spłatą”. Ale chyba nawet bardziej niż o to, z czego w przyszłości utrzyma żonę i dwóch synów, martwi się, jak ludzie odbierają jego aresztowanie. Zawsze przejmował się tym, co myślą o nim inni. Starał się być najlepszy. I zrobił karierę, jaką chłopcu spod Jarocina wróżyli pewnie nieliczni.

Psycholodzy notują: matka bez wykształcenia, pracowała jako pomoc medyczna w ośrodku zdrowia, ojciec technik mechanik. Oboje na emeryturze. Jacek M. w szkole podstawowej był najlepszym uczniem; na zakończenie nauki w jarocińskim liceum otrzymał medal patrona szkoły. Ukończył prawo na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu, studiował też w Niemczech. Potem aplikacja sądowa i egzamin radcowski. Ma otwarty przewód doktorski. I jeszcze jedno: alkohol pił pierwszy raz na własnym ślubie, w wieku 34 lat.

Część II. W roli słupa

Tu konieczna jest retrospekcja. Początek 1996 r. Jacek M., świeżo upieczony radca prawny, zaczyna pracę w spółce GBS Polska, należącej do niemieckiego koncernu Metro AG. Szefem GBS jest Hartmut Suray, Niemiec o polskich korzeniach, zorientowany w tutejszych realiach.

Jacek M. szybko awansuje na głównego radcę prawnego GBS i prokurenta. Bierze udział w zgromadzeniach wspólników, cieszy się zaufaniem Suraya. Zadaniem GBS jest skupowanie działek pod przyszłe hipermarkety i załatwianie pozwoleń na ich budowę. W tym czasie między wielkimi sieciami hipermarketów toczy się wyścig o największe polskie miasta.

Na zakup nieruchomości w Polsce zagraniczni inwestorzy muszą uzyskać zgodę MSWiA. Procedury trwają nawet kilkanaście miesięcy, więc GBS znajduje drogę na skróty. Gdy sprawa jest pilna, grunty kupuje Jacek M. lub drugi zatrudniony w spółce prawnik. Koncern odkupuje je od nich po uzyskaniu zgody ministerstwa. Na takich zasadach Jacek M. staje się na krótko właścicielem blisko 20-hektarowej działki w warszawskim Wilanowie. Płaci za nią Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego 23 mln dol. Drwina z prawa jest oczywista, bo nieruchomość kupiona została za pieniądze i na zlecenie Metra. Prokuratura bada transakcję, ale umarza sprawę. Takich zakupów Jacek M. przeprowadza wiele.

Często angażowani są także lokalni pośrednicy. Kupują działki za grosze i odsprzedają je koncernowi za miliony złotych. Negocjacje z nimi prowadzą zwykle Suray i Jacek M. Po latach Karl Josef Baum, generalny pełnomocnik Metro AG, przyzna publicznie, że podejrzewa ten tandem o zmowę z pośrednikami, w wyniku której Metro poniosło ogromne straty. Po dwóch latach pracy w spółce Jacek M. kupuje działkę w Józefosławiu pod Warszawą, na której z czasem wybuduje dom. Po kolejnych dwóch latach jest także właścicielem 6 ha w miejscowości Lasek w gminie Żabia Wola. Chce tam wznieść w przyszłości rezydencję marzeń.

Część III. Pakt z załatwiaczem

W Łodzi GBS znalazł w 1996 r. dwie lokalizacje pod hipermarkety. Procedury związane z uzyskaniem pozwolenia na ich budowę się przedłużały. Wtedy pojawił się Maciej Sz. – prezes i udziałowiec spółki Integro. Zgłosił się do Krzysztofa Kosińskiego, łódzkiego biznesmena reprezentującego GBS wobec urzędu miasta, i zaoferował, że może przyspieszyć wydanie decyzji. W zamian chciał dla swojej spółki wyłączności na poszukiwanie najemców dla centrum handlowego M1.

Łodzią rządzili wówczas politycy Unii Wolności, a udziałowcami Integro byli Adam M., młody działacz Unii Wolności, i Henryk O., były doradca ds. inwestycji zagranicznych prezydenta Łodzi Marka Czekalskiego, więc Kosińskiemu propozycja Macieja Sz. wydała się wiarygodna. Przekonał Suraya, że jej przyjęcie będzie równoznaczne z uzyskaniem pozwolenia na budowę marketów, zaś odrzucenie może spowodować, że takiego pozwolenia GBS nie otrzyma.

Władze GBS podjęły negocjacje. W czerwcu 1998 r. Jacek M. i Hartmut Suray w imieniu GBS podpisali z Integro umowy o współpracy przy pozyskiwaniu najemców dla centrów handlowych Metra w Łodzi. W umowach zapisano także, że Integro „będzie przyczyniała się do zapewnienia odpowiednich zezwoleń i decyzji”. Za każdy obiekt Integro miała otrzymać 600 tys. zł.

Parę miesięcy później łódzki magistrat wydał zgodę na budowę pierwszego centrum handlowego M1, a w grudniu 1999 r. zostało ono otwarte. Integro otrzymała 600 tys. zł. W międzyczasie władzę w Łodzi przejęło SLD. Suray, a potem Jacek M., odeszli z GBS. Drugi hipermarket Metra nie powstał. Krzysztof Kosiński, który w uzgodnieniu z Jackiem M. kupił wcześniej ziemię pod jego budowę, walczył z nowymi władzami GBS, by ją od niego odkupiły. Rozgoryczony problemami na początku 2001 r. zgłosił się do prokuratury i opowiedział o sprawie Integro.

Śledczy uznali, że umowy między GBS a Integro były fikcyjne i sporządzono je wyłącznie dla „ukrycia przyjęcia korzyści majątkowej”. Maciej Sz. przyznał, że pieniądze od GBS wziął za załatwienie pozwolenia na budowę i użytkowanie hipermarketu M1. Przekonywał jednak, że podzielił się nimi ze swoimi wspólnikami oraz byłym prezydentem Łodzi Markiem Czekalskim i jego zastępcą.

W czerwcu 2001 r. Czekalski i jego zastępca zostali aresztowani. Zarzucono im, że wspólnie z udziałowcami Integro przyjęli 600 tys. zł łapówki za pomoc w uzyskaniu przez GBS pozytywnych decyzji administracyjnych dotyczących budowy M1. Wątek wręczenia łapówki przez przedstawicieli GBS prokuratura umorzyła.

Podczas procesu Marka Czekalskiego świadkowie Hartmut Suray i Jacek M. w garniturach jak z żurnala, gładcy i uprzejmi, przekonywali, że żadnej łapówki nie zamierzali dawać i w ogóle nic nie wiedzą. Wreszcie w 2007 r. sąd uznał, że całą kwotę przywłaszczył sobie Maciej Sz., który wprowadził w błąd kierownictwo GBS, powołując się na wpływy we władzach miasta. Prezydent Czekalski i pozostali oskarżeni zostali uniewinnieni. Jednocześnie sąd wytknął błąd w rozumowaniu prokuratorów: „Aby (...) materiał dowodowy w sprawie stanowił logiczną całość, zarzuty łapownictwa czynnego powinny być przedstawione pracownikom i władzom koncernu Metro. Zarzuty powinni usłyszeć co najmniej Hartmut Suray, Jacek M., Krzysztof Kosiński” – napisał w uzasadnieniu. Wyrok został jednak uchylony i sprawę przekazano do ponownego rozpatrzenia.

Część IV. Afera egipska

2001 r., w którym wybuchła łódzka afera, był dla Jacka M. przełomowy, choć sama sprawa praktycznie go nie dotknęła: jego nazwisko ani razu nie pojawiło się w mediach, nie poniósł konsekwencji karnych ani nawet służbowych, bo nie pracował już w GBS. Otworzył własną Kancelarię Prawną Legal Advisors, ożenił się, próbował zaistnieć na warszawskich salonach. Do dziś na portalu Vipnews.pl można obejrzeć jego zdjęcia z Krystyną Jandą i jej mężem w warszawskiej restauracji Chez Lautrec. Kolację z nimi wylicytował za 11 tys. zł na aukcji charytatywnej. Mógł sobie na to pozwolić – miesięcznie zarabiał kilkadziesiąt tysięcy. Wakacje spędzali z rodziną na Dominikanie, w Meksyku; na narty jeździli we włoskie Dolomity lub do austriackiego Tyrolu.

W 2004 r. Hartmut Suray polecił jego usługi ambasadorowi Egiptu w Polsce. Gdy dwa lata później ambasada poszukiwała działki pod nową siedzibę, ambasador Yahia El Ramlawy poprosił Jacka M. o obsługę prawną transakcji.

Pod koniec 2006 r. agencja nieruchomości znalazła odpowiednią działkę – przy ul. Wiertniczej w warszawskim Wilanowie. Właściciele chcieli za nią około 1 mln euro. Jacek M. wiedział jednak od ambasadora, że na zakup zarezerwowano 3 mln euro. Po uzgodnieniu z El Ramlawy kupił więc działkę na podstawioną osobę za 1,2 mln euro i za jej pośrednictwem odsprzedał ją ambasadzie za 2,62 mln euro. Gdy przed sfinalizowaniem transakcji egipski MSZ zażądał od ambasadora wyceny działki sporządzonej przez biegłego, Jacek M. spreparował ekspertyzę, z której wynikało, że nieruchomość przy ul. Wiertniczej jest warta 2,7 mln euro, i podpisał ją nazwiskiem nieistniejącego rzeczoznawcy.

Po opłaceniu przez podstawioną osobę podatku od transakcji, potrąceniu 100 tys. zł należnych słupowi za użyczenie nazwiska Jackowi M. zostało do dyspozycji około 5,4 mln zł. Dodatkowo otrzymał z ambasady blisko 400 tys. zł za obsługę prawną transakcji. Z tych pieniędzy kupił luksusowego Lexusa i działkę w Piasecznie, na której rozpoczął budowę kolejnego domu.

40 urodziny spędził z żoną w Wenecji. I wtedy, w 2007 r., wszystko zdawało się potwierdzać, że prawdziwe życie zacznie się dla niego po czterdziestce. Miał jednak pecha – ambasador El Ramlawy przeszedł na emeryturę i wrócił do Egiptu. Przed rozpoczęciem budowy zlecono ponowną wycenę działki – dwaj kolejni biegli oszacowali jej wartość na 1,1 mln euro. Władze egipskie zwróciły się o pomoc w wyjaśnieniu sprawy do polskiej prokuratury.

Przesłuchiwany w kwietniu 2008 r. Jacek M. przyznał, że warunkiem transakcji był 1 mln zł łapówki dla ambasadora. Opowiedział, jak przekazał dyplomacie tę kwotę w czarnej skórzanej teczce przed budynkiem własnej kancelarii. Wkrótce po złożeniu zeznań M. przepisał swój majątek na żonę, z którą ma rozdzielność majątkową.

9 lipca 2009 r. został aresztowany. Za nadużycie udzielonych mu przez ambasadę uprawnień, doprowadzenie do wyrządzenia szkody majątkowej w wielkich rozmiarach oraz sfałszowanie dokumentów grozi mu do 10 lat więzienia. W związku z tym, że nie wykazał w swoim zeznaniu podatkowym dochodów z egipskiej transakcji – wszczęto przeciwko niemu także postępowanie karnoskarbowe. Nie odpowie za skorumpowanie ambasadora – ponieważ przyznał się do popełnienia przestępstwa, zanim dowiedzieli się o nim śledczy.

Nagłówki gazet krzyczały: „Wielki przekręt z egipską ambasadą”, „Afera korupcyjna w ambasadzie Egiptu”. Na zdjęciach – Jacek M. Jak zawsze elegancki, w nienagannie białej koszuli, tyle że z czarnym paskiem na oczach.

Część V. Jeden z lepszych

I tu następuje zapowiadany zwrot akcji. Obrońcą Jacka M. został mecenas Marek Dubieniecki, ojciec Marcina Dubienieckiego, rozpoczynającego karierę adwokacką męża Marty Kaczyńskiej. W styczniu 2010 r. po pół roku odsiadki Jacek M. opuścił areszt.

Trzy miesiące temu został wspólnikiem Marcina Dubienieckiego w spółce partnerskiej doradztwa prawnego. Zgodnie z umową spółki, wspólnicy mają osobiście świadczyć usługi prawne, a zyskami dzielić się po połowie.

Mąż Marty Kaczyńskiej tłumaczy: – Chcę budować potężną kancelarię z panem M., jestem na tym skoncentrowany. Pan M. jest jednym z lepszych radców prawnych w Polsce, jeżeli jeszcze tego pani nie wie. Oczywiście, słyszał o sprawie karnej Jacka M. Czy to mu nie przeszkadza? – Pan M. jest na razie oskarżony. Może zostanie uniewinniony. Niech pani nie przesadza! Zresztą, czy ja będę prowadził kancelarię z panem M., czy z panem gangsterem Słowikiem, to jest moja prywatna sprawa.

Jacek M. o swojej nowej działalności nie chce rozmawiać. – Mija rok, odkąd wyszedłem z aresztu. W jakimś zakresie udało mi się odbudować swoje życie. Sprawa egipska kosztowała dużo stresu mnie i moją rodzinę. Każda informacja, która się ukaże w mediach na mój temat, to będzie kolejny element mojego stresu, który dość gwałtownie pogorszy jakość mojego życia – przekonuje emocjonalnie.

Ani on, ani Marcin Dubieniecki nie chcą zdradzić, w jakich sprawach będzie się specjalizowała ich kancelaria. Można jednak przypuszczać, że już wkrótce o niej usłyszymy.

Asystent z odsieczą
Domy dziecka, choć szkodliwe dla podopiecznych i piekielnie drogie, mają się świetnie. Przyjmują nadal tysiące dzieci. Na ratunek tym, które tam jeszcze nie trafiły, ma pospieszyć asystent rodzinny.

Johan Willner/Etsa / Corbis

Czy jest jakiś sposób, żeby liczba dzieci w sierocińcach wreszcie zaczęła naprawdę spadać?

Barbara Pietkiewicz | 1316 words

Od lat POLITYKA postuluje, żeby rozwiązać domy dziecka, a przynajmniej ograniczyć do minimum liczbę dzieci w sierocińcach. Gdy rzuciliśmy to hasło bez mała 15 lat temu, środowisko okołosieroce odsądzało nas od czci i wiary. Możemy jednak mieć satysfakcję, że do opinii społecznej powoli dotarła świadomość o mizerocie wychowania dzieci w instytucjach, które wypuszczają masę ludzi bezradnych, zaburzonych i lgnących do instytucji opiekuńczych w dorosłym życiu.

Fikcja wielofunkcyjna

Oficjalnie dzieci w sierocińcach jest teraz mniej. Ale głównie dlatego, że domy dziecka oficjalnie nazywają się obecnie placówkami socjalizacyjnymi. Przebywa w nich dokładnie 11 106 wychowanków (ostatnie dostępne sprawozdania z 2009 r.). Gdzie się podziała reszta, bo co roku było w domach dziecka 20 tys. z górą?

Otóż wystarczy, że dom taki utworzy w swym budynku hotelik dla gnębionych matek, świetlicę dla dzieci z zewnątrz, pokój rehabilitacyjny lub coś w tym rodzaju (co jest pożyteczne, rzecz jasna), a zamienia się w placówkę wielofunkcyjną, która już nie jest domem dziecka. W placówkach wielofunkcyjnych w 2009 r. przebywało 13 736 dzieci. A w sumie we wszystkich typach całodobowych placówek opiekuńczo-wychowawczych, wliczając w to pogotowia rodzinne, domy dziecka rodzinne i specjalistyczne, przygarniętych było w 2009 r. 29 712 dzieci. Spore miasteczko.

Latami nie było żadnego obowiązku, prócz ludzkiego, żeby liczbę dzieci w bidulach (jak się te placówki potocznie nazywa) drastycznie zmniejszać. Aż do czasu, gdy dyrektywy unijne określiły, że liczba dzieci w placówce nie może przekraczać trzydziestki. Miało to nastąpić do 2006 r., ale nie nastąpiło, więc termin przesunięto do 2011 r. Łatwo bowiem powiedzieć – trzydzieścioro. A co zrobić z dziećmi powyżej tej liczby? I co z personelem, którego – logicznie biorąc – powinno być mniej? Dom dziecka to miejsce zatrudnienia wielu osób, więc włodarz terenu nie będzie się narażał na nieprzychylność wyborców i protesty typu: niszczenie wieloletniego dorobku, utrata przez dzieci ukochanego domu itp.

W kilku miastach – Słupsku, Mrągowie, Wrocławiu – potraktowano sprawę poważnie. Duże sierocińce sprzedano i kupiono mieszkania dla niedużych grup dzieci. Niektóre samorządy przydzielają mieszkania, w których instaluje się kilkunastoosobowe grupy dzieci z wielkich domów. Lecz są też sposoby, które tylko pozornie załatwiają sprawę. Tak, żeby uniknąć nadmiernej fatygi, a sprostać unijnym wymogom. Można zrobić w budynku domu dziecka dwie klatki schodowe i są dwa domy zamiast jednego. Albo wydzielić pomieszczenia na strychu i będą to już mieszkania do usamodzielniania wychowanków.

Wydawałoby się też, że zasada trzydziestki spowoduje, iż ruszy z kopyta adopcja. Ale od lat jest na podobnym poziomie. Zwiększa się natomiast liczba przysposobień zagranicznych. Potwierdza to obawy, że domy dziecka starają się zgłaszać do adopcji za granicę starsze dzieci, w Polsce mniej chętnie przysposabiane, chomikując młodsze, grzeczniejsze, niewchodzące jeszcze w trudny wiek. Zostało to odkryte podczas jednej z interwencji Biura Rzecznika Praw Dziecka. Rzecznik złożył wniosek o kontrolę NIK, która jest w toku, i ma ustalić, jaki jest rozmiar tego zjawiska.

Chomikowanie dzieci jest poniekąd racjonalne: każdy woli pracować w lepszych niż gorszych warunkach. Wychowawcy obawiają się, że na miejsce oddanego do adopcji grzecznego dzieciaka mogą dostać nastolatka – raroga. Na zasadzie: nikt sobie z takim nie radzi, no to buch go do sierocińca i niech tam się z nim kotłują.

Śmieszne 26 minut

Czy jest więc jakiś sposób, żeby liczba dzieci w sierocińcach wreszcie zaczęła naprawdę spadać? Należy pracować z rodziną biologiczną dziecka, co będzie wkrótce prawnie przyklepane w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Pierwszy jej projekt – ministerialny, ułożony we współpracy z wieloma specjalistami, był absolutnie do rzeczy. Później jednak – jak mówi Marek Liciński, prezes Federacji na rzecz Reintegracji Społecznej w Warszawie – w czasie prac w Sejmie (nad piątą już wersją) przybyło w nim zapisów, podsuwanych przez rozmaite lobby.

Rewolucyjną nowością, jak słychać, ma być tzw. asystent rodzinny. Wymóg pracy z biologiczną rodziną oddanego do placówki dziecka jest zapisany i w teraz obowiązującej ustawie. Tyle że spośród 110 tys. pracowników ośrodków pomocy społecznej w Polsce, tylko 10 tys. pracuje w terenie, 60 tys. w placówkach, a 40 tys. nimi wszystkimi zarządza. Czas, który pracownik terenowy może poświęcić rodzinie, to średnio 26 minut miesięcznie.

Marek Liciński prowadził szkolenie dla 200 dyrektorów ośrodków pomocy, którzy przyznali, że pracownicy nie spełniają swej funkcji w terenie nie tylko dlatego, że mają na to śmiesznie mało czasu, ale także dlatego, że tego nie potrafią. Również pracownicy domów dziecka są zobowiązani do pomocy rodzinie, żeby dziecko mogło do niej wrócić. – W 90 proc. to jeszcze fikcja – twierdzi Tomasz Polkowski, szef Towarzystwa Nasz Dom.

Pomaganie w Polsce opiera się na wskazywaniu deficytów, a nie walorów rodziny i dziecka. Podopieczny jest więc w oczach pracowników socjalnych roszczeniowy, arogancki, uzależniony, nie pójdzie, nie dostarczy (choć prosiłam), nie zmieni się (choć przestrzegałam, że zabiorą mu dziecko). Pomoc sprowadza się do wydawania zaleceń i nakazów w trybie: jeśli nie zrobicie tego i tego, my nie damy tego i tego.

Rzecznik praw dziecka szacuje, że ok. 30 proc. dzieci zabiera się do sierocińców z powodu bezrobocia, biedy i nieporadności rodziców, a nie bicia, molestowania i znęcania się. Średni zasiłek na rodzinę wynosi 67 zł miesięcznie. Średni koszt utrzymania dziecka w placówce – do 4 tys. zł. W mieszkaniu-filii, należącym do domu – jeszcze drożej. – Do biedy doczepia się głupota – mówi Marek Andrzejewski, autor książki „Domy na piasku” o wychowaniu w placówkach.

Asystent rodziny ma to zmienić. Opiekowałby się nie więcej niż 20 rodzinami. Wykształcenie ma mieć wyższe, ale i średnie jest dopuszczalne, plus trzyletnie doświadczenie w pracy z rodzinami. I odbycie szkolenia. Owszem, w Polsce już działają tacy asystenci – zwykle za pieniądze unijne.

Elżbieta Szadura-Urbańska, psycholog, pełniła przez pół roku funkcję asystentki. Miała pod opieką pięć rodzin. Któregoś dnia była świadkiem scysji między matką dziecka i pedagożką szkolną, która arogancko ją beształa za to, że dziecko przychodzi do szkoły głodne. Asystentka odwiedzała swoje rodziny niemal codziennie; wiedziała, że dziewczynka (niejadek) wyrzuca kanapki do kosza. Nie wytrzymała: śmie się pani zwracać do tej pani w ten sposób, bo ona ma tylko podstawówkę, a pani studia? Nie wstyd pani? Szadura-Urbańska zaprzyjaźniła się z tą rodziną, została asystentką z prawdziwego zdarzenia.

Obserwując perypetie ustawy, można się jednak obawiać, że powołanie asystentów będzie polegać na mnożeniu bytów pomocowych (teraz to kurator sądowy, pracownik Ośrodka Pomocy Społecznej, policjant, pedagog). Powinni oni pracować inaczej niż wspomniana szkolna pedagożka: unikać arbitralności, oceniania, pouczania. Tak właśnie postępują asystenci z organizacji, której lideruje Marek Liciński. Przede wszystkim starają się dotrzeć do źródła wzajemnych urazów, konfliktów między małżonkami. Pomagają odbudować ich więź. Dopiero później następuje próba zrozumienia zachowania dzieci, ocena ich deficytów i umiejętności. Kiedy sytuacja w rodzinie jest już ustabilizowana, asystent pomaga w znalezieniu i utrzymaniu pracy.

Nasz teren, nasza twierdza

W Polsce na razie nie ma nadmiaru chętnych do zajmowania się ludźmi z marginesu, niewielu umie to robić i nie ma fachowców, którzy by ich tego nauczyli. Pewnie się znajdą: asystent ma mieć niezłe wynagrodzenie. I ma być niezależny od istniejących struktur pomocowych. – Postulowaliśmy, żeby był pracownikiem niewchodzącym w skład personelu ośrodka opieki – mówi Alina Wiśniewska, dyrektorka Departamentu Polityki Rodzinnej w Ministerstwie Pracy i Pomocy Społecznej. – Ma go zatrudniać wójt, a z ośrodkiem ma tylko współpracować. Wójt mógłby ewentualnie zlecić zatrudnienie asystenta przez organizację pozarządową.

Asystent z OPS, zdaniem Joanny Luberadzkiej-Grucy, koordynatorki Ogólnopolskiej Koalicji na rzecz Rodzinnej Opieki Zastępczej, stałby się jeszcze jednym urzędnikiem do wypełniania tasiemcowych dokumentów. Ale właśnie suwerenność asystenta budzi gorące sprzeciwy. Fora internetowe opieki społecznej aż gotują się z oburzenia – ktoś z zewnątrz, niepodporządkowany ośrodkom pomocy społecznej, miałby oto wkraczać na ich pomocowy teren?! Powstałaby niezdrowa rywalizacja.

Innym przedmiotem lobbystycznych zabiegów są kompetencje gmin i powiatów. W projekcie ustawy ministerstwo zaproponowało, aby to gmina sprawowała nadzór nad rodzinami zastępczymi spokrewnionymi (dziecko zostaje powierzone komuś z bliższej lub dalszej rodziny) na swoim terenie, a nie – jak dotychczas – powiat. Gmina płaciłaby, choć tylko częściowo, za każde dziecko ze swego terenu oddane do sierocińca, za które obecnie płaci samorząd powiatu. Wójt szybko by wtedy policzył, że opłaca mu się zadbać o rodziny zagrożone utratą dziecka, bo w przypadku oddania go do placówki musiałby za nie słono płacić. Zadbałby też o rodziny, które mają status zastępczych, żeby dziecko nie trafiło z nich do placówki. Ale gminy nie chcą takiego zapisu. Teraz mają z głowy dziecko zabrane do placówki. Spada ono w czarną dziurę i po kłopocie. W dodatku rodzinie nie trzeba już płacić zasiłku.

Samorządy powiatowe też się sprzeciwiają takiemu zapisowi w ustawie. No bo jeśli w efekcie zmniejszyłby się napływ dzieci do sierocińców, to co z personelem, który w nich pracuje? Istnieje obawa – jak mówi Tomasz Polkowski – że posłowie ugną się przed lobby pomocowym.

W projekcie nowej ustawy, prócz zapisu o asyście społecznej, równie rewolucyjny jest inny, przewidujący, że w 2020 r. domy dziecka – mniejsza już o nazwę – będą mogły wychowywać 14 dzieci. Co więcej, nie będzie można dzielić budynku na fragmenty i na osobne placóweczki. Środowisko domów dziecka gwałtownie przeciw temu protestuje, choć zapis będzie pewno tak samo realny jak ten, obowiązujący obecnie – że może w nich być najwyżej trzydzieścioro wychowanków. Ale personel domów dziecka to wyborcy. Dzieci już nie.

Fałszywe jak prawdziwe
Na Śląsku rozbito grupę zajmującą się podrabianiem dokumentów. Fałszerze tłumaczyli, że pomagali obywatelom w walce z biurokracją. Oni już siedzą, teraz trwa poszukiwanie tych, którzy fałszywkami się posługują.

Marek Sobczak / Polityka

Fałszerstwa dokumentów są trudne do wykrycia, bo najczęściej wpadają końcowi użytkownicy podróbek.

Jan Dziadul | 1051 words

W katowickich drukarniach w gigantycznych ilościach wytwarzano przeróżne dokumenty potrzebne do zwykłego życia, do pracy i robienia karier. Potrzebna była dobra opinia z pracy, zaświadczenie wymagane do ślubu kościelnego albo chrztu dziecka? Proszę bardzo. Potrzebny był akt notarialny, świadectwo bierzmowania, akt zgonu? Proszę bardzo.

Podrabiano świadectwa szkolne, dyplomy uczelni, nawet indeksy z wpisanymi zaliczeniami, książeczki sanepidu, wojskowe, uprawnienia do pracy pod ziemią i na wysokości, zaświadczenia o niekaralności – te zresztą to jedne z łatwiejszych do podrobienia. Zdaniem rozpracowującej sprawę Straży Granicznej, można było kupić udokumentowane w najdrobniejszych szczegółach całe nowe życie.

Łącznie z kuriozalnymi czasem detalami. Bo po co komu pieczęć Związku Kynologicznego znaleziona u fałszerzy: miała potwierdzać rasę psów czy zdobyte medale? Legitymacja studencka potrzebna jest do zniżek w środkach komunikacji, ale po co podrabiać legitymację honorowego krwiodawcy? – Pozwala parkować na miejscach dla inwalidów – wyjaśnia prokurator Leszek Goławski z wydziału do walki z przestępczością zorganizowaną Prokuratury Apelacyjnej w Katowicach. To cenny dokument w zatłoczonych miastach.

Na razie zlikwidowano przedsiębiorczą grupę. Teraz śledczy będą docierać do ludzi posługujących się fałszywkami. W jednym z mieszkań znaleziono cztery komputery z kilkunastoma tysiącami nazwisk osób, dla których zrobiono fałszywki. Twarde dyski i nośniki pamięci m.in. z drukarek i skanerów przekazano do badań firmom odzyskującym dane. – Jeżeli udowodnimy posługiwanie się sfałszowanymi dokumentami, to w wielu instytucjach dojdzie do kadrowego trzęsienia ziemi – uważa prokurator Goławski.

Wszystko zaczęło się przed dwoma laty, w trakcie prowadzonych na Śląsku kontroli cudzoziemców. Podejrzenia wzbudziły przypadki posługiwania się sfałszowanymi dokumentami przez obywateli Ukrainy. Sygnały napływały z całego kraju. Czynności operacyjne wskazywały, że podróbki pochodzą z jednego źródła, a fałszerze działają na Śląsku. I że dochodzi do wyłudzania wiz w polskich placówkach na wielką skalę.

Fałszerstwa dokumentów są trudne do wykrycia, bo najczęściej wpadają końcowi użytkownicy podróbek, a oni przecież nie są zainteresowani świadczeniem przeciwko sobie. – Między nimi a wytwórcami jest jeszcze łańcuch pośredników – mówi prokurator Goławski. Organom ścigania brakuje cierpliwości i czasu na rozpracowanie ogniwa po ogniwie.

Taką drogą przez dwa lata szli funkcjonariusze pionu operacyjno-śledczego śląskiej Straży Granicznej. Zaczęli zapewne od Ukrainy i kilku osób sprzedających tam dokumenty potrzebne do otrzymania polskiej wizy. Dalej ślady prowadziły już za naszą granicę. Potem doszli do dużych bazarów i giełd samochodowych.

– To główne miejsca zamawiania i sprzedaży gotowych podrobionych dokumentów – mówi porucznik operacyjny śląskiego oddziału. Niektóre można było kupić in blanco – jak podpisane i ostemplowane świadectwa maturalne za 500 zł. Sam zainteresowany wpisywał swoje dane i stopnie. Na bazarach skupowano też legalne dokumenty – dowody osobiste (50 zł za dokument z kradzieży), prawa jazdy, paszporty, dyplomy, różne decyzje administracyjne, nawet z lat PRL. – Potrzebne były do przerabiania i podrabiania, wytwarzania formularzy i pieczęci – opisuje oficer. – Czuliśmy, że zapotrzebowanie na nie składa jakaś duża grupa przestępcza.

Z bazarów i giełd, przez kolejne ogniwa, trop prowadził do legalnie działającej w Katowicach drukarni (produkowała m.in. świadectwa, formularze, zaświadczenia i co bardziej skomplikowane i zabezpieczone dokumenty) i do kilkunastu mieszkań katowickich, gliwickich i zabrzańskich, w których wypisywano i stemplowano dokumenty. Specjalnymi technikami usuwano dane i nanoszono nowe. – Ceny różne, ale bywało, że za dowód czy paszport z zupełnie nowymi danymi producent brał 1– 2 tys. zł – informuje oficer. – Kiedy dokument trafia do punktu odbioru, jest już sporo droższy.

Prokurator Goławski mówi, że trwa ustalanie specjalizacji i podziału ról w grupie przestępczej. Śledczy badają też, czy była to samodzielna organizacja, czy funkcjonowała jako fragment większej mafijnej całości. Nowe dokumenty mogły umożliwić w ostatnich latach kilka spektakularnych ucieczek i skuteczne ukrywanie się gdzieś w Europie. Policjant w Hiszpanii nie jest w stanie sprawdzić, czy polski dowód osobisty jest fałszywy czy prawdziwy.

Przesłuchiwane są pierwsze osoby, które kupiły fałszywe dokumenty. – Młodej kobiecie zrobiono świadectwo maturalne, potrzebne do jakiegoś małego awansu w pracy, korzystając z autentycznego dokumentu – opowiada Goławski. Na giełdę przyniosła kserokopię świadectwa kolegi z klasy. – Na tej podstawie wyprodukowano czysty formularz, pieczęcie, sfałszowano podpisy dyrektora i nauczycieli. Trzeba mieć wyjątkowego pecha, aby wpaść z takim fałszywym świadectwem.

Można uznać, choć przestępstwo jest przestępstwem, że dziewczyna z lewą maturą czy starszy mężczyzna z takim samym świadectwem ukończenia szkoły podstawowej nie wyrządzą społeczeństwu większych szkód. – Ale z tej drukarni mógł wyjść dyplom magistra farmacji, a mamy takie podejrzenie – mówi oficer. – I co doradzi taka pani magister w sprawie leku?

Jeżeli takich fabryk jest więcej, to żyjemy w świecie lewych papierów. A biurokracja się rozrasta. – Aby legalnie przeprowadzić remont domu, musiałem zdobyć kilka różnych zezwoleń – Goławski podaje swój przykład. No więc ludzie szukają rozmaitych ułatwień.

Dr Mieczysław Goc, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Kryminalistycznego i były dyrektor Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego, mówi, że PTK od lat apeluje do władz o podniesienie poziomu bezpieczeństwa dokumentów publicznych, ale bez rezultatu. – Aby daleko nie szukać, akty notarialne, zaświadczenia o niekaralności, dokumenty urzędów stanu cywilnego czy urzędów skarbowych i statystycznych są zupełnie niezabezpieczone. Przy dzisiejszym sprzęcie komputerowym i poligraficznym podrobienie ich to bułka z masłem.

– Każdy urzędnik żąda ode mnie dowodu osobistego, ale na palcach mógłbym policzyć tych, którzy wiedzą, jak dowód jest zabezpieczony – dodaje Goc. – A to przecież chwila, sekunda, aby stwierdzić autentyczność i wyłapać tysiące tych zrobionych prymitywną techniką na kserokopiarkach.

Wiceprezes Goc opowiada, że do PTK zgłosiła się osoba, która chciała zdobyć uprawnienia biegłego sądowego właśnie w sprawach dokumentów. – Przedstawiła dyplom dobrej wyższej uczelni i inne zaświadczenia – mówi. – Mieliśmy jednak wątpliwości, więc wysłaliśmy pismo na uczelnię. Okazało się, że dyplom jest fałszywy. Posługiwanie się fałszywkami sięga już granic bezczelności.

Można sobie wyobrazić rejestr absolwentów wyższych uczelni. Ale czy też absolwentów szkół średnich i gimnazjów?

W centralnym rejestrze są dowody osobiste, ale wpadka osoby posługującej się dobrą fałszywką możliwa jest dopiero w trakcie czynności kontrolnych, prowadzonych m.in. przez Straż Graniczną. – W razie wątpliwości weryfikujemy dokumenty na urządzeniach do wykrywania fałszerstw. Badamy, czy osoba nie jest poszukiwana i czy dokument nie został skradziony – mówi ppłk Zaborski . Ale wystarczy wyjechać z Polski i polski dowód staje się bezpiecznym dokumentem. Nikt go nie sprawdzi.

Prokurator Goławski mówi, że samo sprawdzenie autentyczności dowodu osobistego przez policję czy Straż Graniczną też może niewiele dać: – Mamy świadka koronnego, którego kolega parę lat temu złożył podanie o duplikat swojego dowodu, ale ze zdjęciem obecnego świadka. Tylko trochę byli podobni. Dowód dostał. – Świetny dokument dla przestępcy, choć fałszywy. Rejestr dowodów wielokrotnie potwierdzał jego prawdziwość.

Prof. Brunon Hołyst, znany prawnik, zwykł mawiać, że człowiek składa się z ciała, duszy i dokumentów. – Dokumentów nigdy nam nie brakowało, a po wejściu do UE wyraźnie ich przybyło – ocenia wiceprezes Goc. To pole do popisu dla wszelkiej maści fałszerzy. Ale po wpadce tych śląskich przynajmniej kilkunastu tysiącom osób w całym kraju zrzedną miny.

Podrabia się

W Polsce, jak się ocenia, powstaje każdego roku ponad 300 tys. różnego rodzaju fałszywek. Ostatnimi laty policja ujawnia rocznie ok. 18 tys. przestępstw podrabiania i przerabiania dokumentów lub posługiwania się nimi jako autentycznymi. W 2010 r. Straż Graniczna wykryła prawie 1,5 tys. przypadków fałszerstw dokumentów (w tym 870 wyłudzeń wiz). Na trop fałszerzy wpadają też inne służby. Szacuje się, że w sumie wykrywa się rocznie ok. 40 tys. fałszerstw plus ok. 8 tys. przypadków podrobienia pieniędzy.

Gęś wygryzie karpia?
Czy Polaków trzeba namawiać, żeby zjedli to lub owo? Branża rolno-spożywcza uważa, że tak. Nie szczędzi więc pieniędzy na kampanie reklamowe. Unia się do tego dokłada.

Daniel Pach / Forum

Kilka tygodni przed ubojem gęś jest karmiona samym owsem, co wpływa na jej smak.

Adam Grzeszak | 1435 words

Jaki jest najlepszy przepis na gęś polską? Weź dużo gęsi (zwłaszcza najpopularniejszej rasy kołudzkiej białej) i starannie dobierz agencję reklamową. Zanurz gęsi w sporej ilości smakowitej promocji. Na dobry piar powinny się składać artykuły prasowe, audycje radiowe i programy telewizyjne – inspirowane lub sponsorowane – poświęcone gęsiom i gęsinie: że taka smaczna, zdrowa i nasza polska. Przydadzą się przepisy i porady kulinarne. Gęś powinna się także pojawiać w programach TV oglądanych przez gospodynie domowe. Wskazane są telewizje śniadaniowe oraz popularne seriale. Do tego szczypta tradycyjnej reklamy – spoty telewizyjne, reklama prasowa, Internet. Czas przygotowania gęsi polskiej – dwa miesiące. Koszt 2,5 mln zł. To niemało, ale jaki efekt!

– Jesteśmy bardzo zadowoleni z przedświątecznej kampanii promującej gęsinę – zapewnia prezes Krajowej Rady Drobiarskiej (KRD) Rajmund Paczkowski. – Kiedy się zaczynała, mieliśmy w Polsce problem z nadprodukcją gęsi. Pod koniec pojawiły się kłopoty z zaspokojeniem popytu.

Gęś to produkt sezonowy. Tucz zaczyna się wczesną wiosną, a kończy jesienią. Kilka tygodni przed ubojem gęś jest karmiona samym owsem, co wpływa na jej smak, ale niestety podnosi koszty. Do niedawna niemal cała produkcja trafiała na niemieckie stoły. To już taka stara tradycja – dwie trzecie gęsi zjadanych przez Niemców pochodzi z Polski. Tyle że w czasie kryzysu sąsiedzi zacisnęli pasa, spadł popyt i powstał problem. Tak narodził się pomysł, żeby do polskich gęsi przekonać Polaków. Zadanie niełatwe, bo na statystycznego obywatela przypada u nas kęs gęsiny (17 g). A gdyby tak wylansować gęś jako polski odpowiednik amerykańskiego indyka, zjadanego podczas święta dziękczynienia?

– Hasło naszej kampanii brzmiało „Jest tyle okazji, aby świętować”. Staraliśmy się przekonać Polaków, że pieczona gęś to tradycyjna potrawa na świętego Marcina (11 listopada) i na świętego Szczepana (26 grudnia) – wyjaśnia Artur Żuchowski, szef agencji reklamowej Brandcomm, która na zlecenie KRD realizowała kampanię promującą gęsinę.

Twórcy kampanii szczególnie są dumni z pomysłu obsadzenia gęsi w telewizyjnym serialu „Klan”. Chodzi o  product placement, czyli metodę reklamy polegającą na eksponowaniu w programach i serialach telewizyjnych określonych produktów i marek lub też wplataniu zleconych przekazów reklamowych do dialogów bohaterów. To dziś niezwykle popularna, choć kontrowersyjna forma reklamy telewizyjnej. Gęś zagrała w „Klanie” rolę niezwykłą, bo pojawiła się na stole rodziny Lubiczów jako danie główne podczas... Wigilii. Serialowa publiczność jest raczej konserwatywna. Dlatego, sądząc po reakcjach, wszyscy byli pod wrażeniem. Gęś zamiast karpia! Koniec świata. Artur Żuchowski przyznaje, że była to świadoma decyzja twórców kampanii reklamowej, mająca na celu podkreślenie świątecznego charakteru, jaki ma jedzenie gęsi.

Całą kampanię można by uznać za sukces, gdyby nie przykry zgrzyt. Pewien prestiżowy tygodnik tak się przejął losem gęsi narodowej, że postanowił jej wielkość pokazać na tle upadku kurczaka. Że gęś taka smaczna, zdrowa, naturalna. A kurczaki? Nie za bardzo. Wśród hodowców drobiu zawrzało, bo zarzuty pod adresem kurczaków były wydumane, a na dodatek gęsi lansowały się w dużej części za pieniądze kurczaków. A przecież i one mają ostatnio trudny okres. Też cierpią z powodu nadprodukcji i spadku opłacalności hodowli, więc z nadzieją czekają na swoją kampanię reklamową.

Ta zachwalająca gęsi była bowiem jedną z pierwszych, które zostały sfinansowane z Funduszu Promocji Mięsa Drobiowego, na który składają się wszyscy polscy drobiarze, niezależnie od gatunku hodowanych ptaków. To jeden z dziewięciu stworzonych niedawno funduszy promocji produktów rolno-spożywczych. Pięć zajmuje się poszczególnymi gatunkami mięs, pozostałe mlekiem, owocami i warzywami, rybami oraz zbożem i jego przetworami.

Składki na fundusze pochodzą z kieszeni producentów i hodowców. Nie są wysokie (1 promil wartości produkcji netto, w przypadku mleka – 0,1 gr/kg), ale obowiązkowe. Pobierane podczas skupu trafiają do Agencji Rynku Rolnego (ARR), która nadzoruje działanie systemu promocji i trzyma kasę. Składka ma więc charakter podatku i to dość osobliwego. Mimo że egzekwuje go instytucja państwowa, korzystając z uprawnień ordynacji podatkowej, zebrane pieniądze nie są własnością publiczną.

– Unia Europejska dysponuje funduszami na promocję produktów rolno-spożywczych. Żeby z nich skorzystać, trzeba mieć wkład własny. Pieniądze nie mogą jednak pochodzić z państwowej kasy, bo wtedy byłaby to pomoc publiczna. Stąd taka szczególna formuła przyjęta w ustawie – tłumaczy wiceprezes ARR Lucjan Zwolak. Tak więc fundusze promocyjne powstały po trosze z zazdrości, że zachodni rolnicy mogą się promować za pieniądze Europejskiego Funduszu Rolnego, a nasi nie. Oni dużo wcześniej wpadli na to, by się opodatkować, i zbierają na ten cel dużo większe pieniądze. W Niemczech czy w Holandii składka promocyjna wynosi 0,4 proc. wartości produktów.

– Zdarzało się, że chcieliśmy zorganizować kampanię, więc zaczynaliśmy robić pospieszną składkę wśród zakładów mięsnych, żeby uzbierać wkład własny. Potrzeba było 1,2 mln zł, a nam udało się uzbierać 600 tys. zł i cały projekt upadał. Dlatego zabiegaliśmy o stworzenie ustawowego rozwiązania tego problemu – tłumaczy genezę ustawy o funduszach promocyjnych Witold Choiński, prezes Związku Polskie Mięso, jeden z inicjatorów przepisów. W ciągu półtora roku funkcjonowania systemu fundusze zgromadziły ponad 43 mln zł. Najwięcej przyniosło mleko (ponad 13 mln zł), najmniej owce (ok. 30 tys. zł).

Unia Europejska oferuje polskim producentom żywności wiele korzyści, ale też stawia ograniczenia. Nie można na przykład przekonywać, że nasze produkty są najlepsze. Nie ma polskiego drobiu, wołowiny czy ziemniaków, są tylko europejskie. Nie można też dostać dofinansowania z Brukseli na kampanię zmierzającą do zwiększenia konsumpcji żywności. Można natomiast promować działania na rzecz zdrowia i bezpieczeństwa produktów. Dlatego Polskie Mięso jest współorganizatorem kampanii promującej certyfikowaną wieprzowinę, oznaczoną znakiem PQS (Pork Quality System), czyli świńskiego systemu jakości. Na sumę 3,7 mln euro składają się pieniądze unijne, a także dofinansowanie budżetowe i udział własny z Funduszu Promocji Mięsa Wieprzowego.

– Chcemy pokazać konsumentom, że dostępne jest mięso wysokiej jakości. Znak PQS stanowi gwarancję, że produkt spełnia surowe kryteria wynikające m.in. z właściwego doboru ras, żywienia, tradycyjnej hodowli – tłumaczy prezes Choiński. Kampania obejmuje reklamę telewizyjną, prasową, wielkoformatowe reklamy na budynkach w największych miastach Polski i autobusach komunikacji miejskiej. Oglądając plakaty, trudno jednak zgadnąć, w jakim stopniu zachęcają do kupowania wieprzowiny w ogóle, a w jakim  tylko tej wysokiej jakości. Zwłaszcza że znalezienie certyfikowanego mięsa ze znakiem PQS jest dużą sztuką. Stanowi ono dziś zaledwie kilka procent mięsa dostępnego na rynku, a na dodatek musi być paczkowane, za czym polscy konsumenci nie przepadają.

W tym roku planowana jest więc kampania pod hasłem „Wieprzowina – esencja zdrowia i smaku”, której celem będzie już otwarte, bo za własne pieniądze, zachęcenie Polaków do większej konsumpcji tego mięsa. Budżet to ok. 350 tys. zł.

– Esencja zdrowia!? O Boże! – dr Małgorzata Kozłowska-Wojciechowska z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, znana specjalistka w dziedzinie zdrowego żywienia, nie może uwierzyć, że w taki sposób można promować żywność. – Mniej soli, mniej tłuszczu w diecie – do tego trzeba namawiać Polaków, a nie do jedzenia większej ilości wieprzowiny – przekonuje dr Kozłowska-Wojciechowska.

Nie po to jednak producenci organizują kampanie reklamowe, żeby zachęcać do mniejszych zakupów. Dlatego trwa gorączkowe myślenie, jak zagospodarować pieniądze gromadzone na kontach funduszy. Decyzje podejmują 9-osobowe komisje zarządzające, w których skład wchodzą przedstawiciele producentów, przetwórców oraz Krajowej Rady Izb Rolniczych. Fundusze zdają sobie sprawę, że po trosze ze sobą konkurują.

Przeciętny Polak zjada ok. 75 kg mięsa rocznie, z czego ponad 42 kg wieprzowiny, 24,5 kg drobiu i 2,4 kg wołowiny. Tak jak gęsi mogą popsuć interes kurczakom, tak wieprzowina może zahamować rosnący udział drobiu. Ziemniaki rywalizują z makaronami i pieczywem. Jak dowodzi przykład „Klanu”, polska gęś może nawet skomplikować sytuację polskiego karpia na jego ostatnim przyczółku, czyli na wigilijnym stole. Bo choć jesteśmy europejskim liderem w produkcji tej ryby, z reguły jemy ją tylko raz w roku.

Dlatego branża reklamowa zaciera ręce. Szykuje się wojna reklamowa, a więc wysyp zamówień. Rybacy odpowiadają drobiarzom kampanią „Chcesz być zdrowy, jedz ryby” albo „Rybka na ludowo”. Drobiarze ruszają do kontrataku z hasłem „Drób w dobrym stylu” – Polacy dowiedzą się, że poza gęsiami są jeszcze kurczaki, kaczki i indyki. Wieprzowina będzie się promować rymem „Wiem, co jem”. Wołowina ma w planie kilka kampanii (m.in. „Smaki polskie – wołowina”, „Polska wołowina na polskim stole”).

Mleczarze zakończyli właśnie akcję „Stawiam na mleko i produkty mleczne”, w ramach której po Polsce jeździły reklamowe mleczne konwoje. Krajowa Unia Producentów Soków za pieniądze Funduszu Promocji Owoców i Warzyw oraz UE planuje kontynuację kampanii „5 porcji warzyw, owoców lub soku”.

Fundusz owocowo-warzywny jest też zmartwiony malejącym apetytem Polaków na ziemniaki i chce zahamować tę niepokojącą tendencję. Zamierza na to przeznaczyć 120 tys. zł. Stawia jednak warunek, że w kampanii ma wziąć udział celebryta. Zdaniem szefa Brandcomm, oferta dla branży reklamowej nie brzmi zachęcająco.

– To niewielki budżet na to, żeby coś osiągnąć, zwłaszcza jeśli w kampanii ma wziąć udział celebryta. Zatrudnienie osoby znanej stanowi zawsze poważną pozycję w wydatkach – wyjaśnia Artur Żuchowski. Być może dlatego branżowa informacja o przetargu na kampanię ziemniaczaną największe wrażenie zrobiła na redaktorach rubryk plotkarskich i satyrycznych. Zaczęły się żarty, który celebryta zostanie twarzą polskiego ziemniaka.

Pytanie nie jest jednak absurdalne. Stowarzyszeniu Rzeźników i Wędliniarzy udało się pozyskać do kampanii „Mięso i jego produkty – tradycja i smaki” wybitnego celebrytę Lecha Wałęsę. Prezydent reprezentował polskie mięso i wędliny na targach Foodex w Tokio. Jego pojawienie się tam (co – jak zapewnia – uczynił z pobudek patriotycznych i bezpłatnie) okazało się sporym sukcesem. Zainteresowanie osobą Wałęsy ściągnęło na polskie stoisko media i wyjątkowo wielu gości, co przełożyło się na promocję polskich produktów.

– Polska żywność powinna walczyć o rynki zagraniczne, bo Polaków nie trzeba do niej przekonywać. W tej dziedzinie jesteśmy patriotami. Większość z nas jest zdania, że jest najlepsza i najzdrowsza – zapewnia dr Paweł Wójcik, psycholog zachowań konsumenckich, wiceprezes agencji 4P Research Mix. Jego zdaniem, z domu wynosimy konserwatyzm żywieniowy i choć ulegamy chwilowym modom, tęsknimy za smakami dzieciństwa. Dlatego japońskie sushi – tak dziś popularne wśród wielkomiejskiej, zamożnej publiczności – nie wygra nigdy ze schabowym.

Za pracę nie płacę
Przedsiębiorcy coraz częściej nie płacą na czas wynagrodzeń. I coraz częściej czują się bezkarni.

Janusz Kapusta / Corbis

W polsce nie wykształcił się obyczaj piętnowania nieuczciwości.

Katarzyna Kościelak | 1352 words

Sprawa Mikołaja M., kierownika produkcji filmowej, wyglądała na stosunkowo prostą. Tak przynajmniej na pierwszy rzut oka ocenił ją adwokat. Mikołaj M. przedstawił mocne dowody na to, że od jesieni 2009 r. nie otrzymywał należnego honorarium od swego zleceniodawcy, czyli małej agencji reklamowej A. Miał przecież stały kontrakt, miał faktury podpisane przez prezesa zarządu, miał też konkretne dowody wykonania i odbioru pracy (był to cykl materiałów filmowych, wyprodukowanych na zlecenie A dla poważnej instytucji finansowej). Tylko zapłaty nie było.

Przy takiej dokumentacji nie powinno być większego problemu z wygraniem sprawy w sądzie gospodarczym i to w postępowaniu nakazowym, czyli niewymagającym przesłuchiwania świadków. A jednak Mikołaj M., mimo sądowego nakazu w ręku, do dziś honorarium nie odzyskał.

Operator filmowy Robert Sitek (jedyny z pokrzywdzonych, który nie zamierza ukrywać swojego nazwiska) w podobnej sprawie dotarł do etapu, kiedy komornik zajął konto i majątek zleceniodawcy – firmy V, produkującej programy dla jednej z telewizji komercyjnych. A właściwie nie zajął niczego, bo firma oficjalnie nie zgromadziła żadnego majątku. – Nie miałem już do tego nerwów i odpuściłem. Przepadło 10 tys. zł plus odsetki – mówi Sitek.

Jego kolega Szymon W., realizator telewizyjny, może odetchnąć z ulgą. Ta sama firma winna mu była tylko 2,5 tys. zł. Odzyskał je stosując własną metodę egzekucyjną: poprzez codzienne zadręczanie płatnika esemesami i natarczywymi telefonami. – Zawsze atakowałem w porze, kiedy zasiadał z rodziną do kolacji – wspomina Szymon W. Po czterech miesiącach nękany producent zmiękł i wypłacił sumę, urywając 500 zł. Zmęczony wierzyciel też dał za wygraną.

Wszystkich trzech bohaterów łączy kilka elementów – praca w branży medialnej, w niedużych polskich firmach, bez etatu. I problem z wyegzekwowaniem zapłaty. Okazuje się, że to ostatnie nie dotyczy tylko tej branży i stanowi wyzwanie nawet dla osób bardzo cierpliwych, o stalowych nerwach. W przypadku mniejszych kwot należy się jednak zastanowić, czy warto zawracać sobie tym głowę. – Przy 10 tys. zł długu same koszty sądowo-adwokacko-komornicze mogą urosnąć do 6– 8 tys. w ciągu dwóch lat – mówi adwokat Piotr Barczak. A tyle czasu może to wszystko trwać.

Kryzys czy taktyka?

W fatalnym dla wielu przedsiębiorstw 2009 r. co trzeci pracodawca, kontrolowany przez Państwową Inspekcję Pracy, miał problemy z dotrzymaniem terminu płacenia wynagrodzeń. Nierzadko nie wypłacał ich w ogóle. Podczas kontroli inspektorzy wykryli 72 tys. przypadków niepłaconych pensji, czyli o prawie 10 tys. więcej niż rok wcześniej. Łączna wartość zaległości wyniosła 144 mln zł, wobec 100 mln w 2008 r. Pracodawcy najczęściej tłumaczyli się kryzysem i przejściowymi kłopotami z płynnością finansową. Być może dziś nie nazwaliby ich przejściowymi, bo – jak twierdzi rzecznik prasowy PIP Danuta Rutkowska – ze wstępnych danych wynika, że 2010 r. był pod tym względem podobny.

– Na szczęście ludzie coraz lepiej znają swoje prawa i nie boją się nas powiadamiać, że są one łamane. Zawsze gwarantujemy anonimowość. Pracodawca nigdy nie wie, jaki jest faktyczny powód kontroli, kwestia niewypłacania pensji wychodzi na jaw przy okazji, pod pozorem rutynowego sprawdzania rachunków firmy – mówi Rutkowska. – Często już sama kontrola i groźba grzywny wystarczy, żeby pieniądze na pensje się znalazły.

Mikołajowi M. na nic się jednak te informacje nie zdadzą. Działa jako jednoosobowa firma, nie mógłby zatem odwoływać się do inspekcji, ponieważ kodeks pracy go nie obejmuje. Zresztą nawet takiego wariantu nie zakładał.

Kiedy w 2008 r. wiązał swe losy z firmą A, współpraca zapowiadała się stabilnie i obiecująco. Zaproponowano mu kontrakt na dobrych warunkach, z trzymiesięcznym wypowiedzeniem dla obu stron. Razem ze stworzonym przez siebie zespołem obsługiwał dużego, solidnego klienta. Jak się potem okazało – jedynego dużego, solidnego klienta firmy A.

Zdaniem dr. Grzegorza Sulczewskiego, etyka biznesu ze Szkoły Głównej Handlowej, właśnie niewielkie firmy, w których właściciel jest jednocześnie głównym szefem i głównym kasjerem, naciskającym klawisz „zapłać”, w sytuacjach kryzysowych wyznają tzw. wartości mocne. Definicja wartości mocnych, sklasyfikowanych przez niemieckiego filozofa Nicolai Hartmanna, sprowadza się w uproszczeniu do potocznego pojęcia „prawa dżungli” i hasła „ratuj firmę, czyli siebie, za wszelką cenę, także za cenę zewnętrznych zobowiązań”. Ich przeciwieństwem są tzw. wartości wysokie – rzetelność, terminowość, uczciwość, częściej przywoływane w czasach, kiedy interesy idą dobrze. Aby stały się one obowiązującym standardem w każdych czasach, potrzebny jest sprawnie funkcjonujący aparat sprawiedliwości.

– W państwie, w którym kuleje egzekucja prawa, wartości wysokie postrzegane są jako słabe – powtarza za Hartmannem Sulczewski. – Pracodawca pozwala sobie na niedotrzymywanie obietnic, bo zakłada, że nikt mu nic nie zrobi.

Zleceniodawcy Roberta Sitka wartości mocne były bliskie już dawno, także w czasach prosperity poprzedzającej spowolnienie ostatnich dwóch lat. W firmie panował obyczaj częstej wymiany ekip. Opóźnienia w płatnościach pojawiały się już na samym początku, więc ludzie przyzwyczajali się do czekania na pieniądze. W końcu orientowali się, że nie otrzymają ich w ogóle. Odchodzili, a firma witała w swych progach nowych współpracowników, nieświadomych panujących tu zasad. Jak się okazuje, taktykę taką stosuje wiele firm, w których szybka wymiana zespołu nie stanowi problemu.

Przed gwiazdką 2009 r. Mikołajowi M. obiecano, że do świąt dostanie zaległe pieniądze. Pod warunkiem, że wymieni ludzi w swojej ekipie. „Na takich, co jeszcze nie wiedzą, że nie płacimy” – usłyszał. Odmówił. Pieniędzy przed świętami nie ujrzał. Za to po świętach zastał drzwi swojego pokoju zamknięte, a rzeczy spakowane. W blokach startowych czekał już nowy wykonawca, który za kilka miesięcy sam zadzwoni do Mikołaja, skarżąc się, że A nie płaci.

Droga przez mękę

Wielu pokrzywdzonych decyduje się na drogę sądową, choć może być ona drogą przez mękę: długotrwałą, wieloetapową i pełną niespodzianek. Wygrana sprawa w sądzie, a następnie komornicza egzekucja z majątku firmy to dopiero początek.

Z końcem kwietnia 2010 r. Mikołaj M. założył w sądzie sprawę o nakaz zapłaty, który po kilku miesiącach otrzymał. A nie wygląda jednak na firmę, która przejmuje się tego rodzaju nakazami. Decyzji sądu nikt nawet nie odebrał, nie mówiąc o jakimkolwiek ustosunkowaniu się do niej. W czerwcu 2010 r. komornik zablokował konto firmy, informując jej kontrahentów, że wszelkie próby przekazywania pieniędzy innymi drogami lub na inne konta są niezgodne z prawem.

Do tej pory komornikowi nie udało się odzyskać ani grosza, choć Mikołaj M. nadal nie traci nadziei. Stracił ją za to Robert Sitek. Majątek firmy V, który miał zająć komornik, w odpowiednim czasie zdążył wyparować. Jak się okazało, właściciel V miał kilka małych spółek o podobnym profilu działalności. Przepisanie co bardziej wartościowego sprzętu audiowizualnego na spółkę siostrę nie było skomplikowane. W V zostały długi. Podobnie manipulował kosztami chlebodawca Mikołaja M. Zamówienia przerzucał do innej zarządzanej przez siebie firmy, w A pozostawiając nieopłacone rachunki.

Zdaniem adwokata Bartłomieja Karczewskiego, specjalisty w dziedzinie prawa pracy, jeśli na etapie ściągania należności z majątku spółki pojawiają się problemy, należy się spodziewać, że później będzie jeszcze trudniej. W czarnym tunelu sądownictwa tli się jednak światełko nadziei.

Zgodnie z artykułem 299 kodeksu spółek handlowych, członkowie zarządu spółki z o.o. mogą ponosić odpowiedzialność osobistą za zobowiązania firmy, jeżeli egzekucja z jej majątku nie przyniesie żadnego skutku. Innymi słowy, jeśli spółka majątku nie ma, jej szefowie muszą płacić z własnej kieszeni. Markowi Masalskiemu z Kędzierzyna-Koźla wyegzekwowanie zaległych 20 tys. zł od pracodawcy – zajmującej się ochroną przeciwpożarową firmy Strażnica – zajęło ponad pięć lat. Po drodze były dwa wygrane procesy w dwóch instancjach, bezskuteczna egzekucja z majątku firmy, taktycznie postawionej w stan likwidacji, i wreszcie wyrok nakazujący ściągnięcie kwoty z prywatnych kont dwóch prezesów Strażnicy. Dziś jeden z nich spłacił Masalskiemu połowę długu, który wraz z odsetkami urósł do 40 tys. zł. Drugi okazał się biednym emerytem. Byłego pracownika będzie więc spłacać w małych ratach rozłożonych na lata.

Adwokat Mikołaja M. zamierza podążyć podobną drogą. Nie wyklucza też wykorzystania równoległej ścieżki, jaką jest założenie firmie A w prokuraturze sprawy karnej o działanie ze świadomym zamiarem pokrzywdzenia wierzyciela. Innymi słowy, sprawy o świadome oszustwo. Możliwe, że uprawomocniony wyrok sądu gospodarczego pierwszej instancji w sprawie egzekucji należności z majątku członków zarządu firmy A będzie za jakieś półtora roku.

Firma dobrze widziana

Z sądowym nakazem zapłaty w ręku można przekazać dane niesolidnego płatnika do jednego z biur informacji gospodarczej. Figurująca w takiej bazie firma ma wówczas kłopoty z uzyskaniem kredytu, a informacja pozostaje w zasobach wywiadowni nawet przez 10 lat. Jednak w Rejestrze Dłużników BIK Infomonitor zgłoszenia niewypłacanych wynagrodzeń stanowią tylko ok. 5 proc. wszystkich zgłoszeń dotyczących różnego rodzaju długów. Najwyraźniej Polacy nie nabrali jeszcze wiary w sens takich działań.

Według Grzegorza Sulczewskiego z SGH, w Polsce nie wykształcił się obyczaj piętnowania nieuczciwości. – Niemiecki czy szwajcarski pracodawca bardzo liczy się z opinią publiczną. W trosce o reputację musi ciągle udowadniać swojej społeczności, że jest uczciwym obywatelem: nikogo nie oszukuje, płaci podatki. Wie, że warto dotrzymywać umów, bo w przeciwnym wypadku społeczność ostro zaprotestuje, skutecznie psując mu wizerunek.

W Polsce tego typu świadomość dopiero się rodzi. W samym środowisku biznesowym niewypłacanie pensji w terminie odbierane jest raczej jako sygnał ostrzegawczy dla kontrahentów. – Na taką firmę trzeba uważać, bo może się okazać w ogóle niewypłacalna – mówi Dominika Staniewicz, ekspert Business Center Club .

W 2010 r. BCC przeprowadził badanie na temat społecznej odpowiedzialności biznesu pt. „Firma dobrze widziana”. 70 proc. Polaków uważa, że przedsiębiorca powinien być odpowiedzialny przede wszystkim wobec własnych pracowników. Jako przykład takiej postawy respondenci na pierwszym miejscu wymieniają terminowe wypłacanie wynagrodzeń, a dopiero potem tworzenie warunków do rozwoju zawodowego. To, co powinno być oczywistością, jest więc odbierane jako powód do szczególnie dobrego postrzegania firmy.

Nadzorcy pieniędzy
Kto czuwa nad bezpieczeństwem pieniędzy, które powierzyliśmy bankom? Wbrew pozorom, nie uzbrojeni strażnicy potężnych sejfów, ale urzędnicy nadzorujący rynek finansowy. Trwa dyskusja, jaki model nadzoru byłby najlepszy, aby kryzys więcej się nie ...

Marek Sobczak / Polityka

Teraz cały świat zastanawia się, co zrobić, aby kryzys 2008 r. już się nie powtórzył?

Adam Grzeszak | 1342 words

Od chwili wybuchu kryzysu finansowego w 2008 r. Polacy preferują bezpieczne formy oszczędzania. Gra na giełdzie, inwestowanie w funduszach już nie pociągają tak jak dawniej, choć obiecywane zyski wyglądają atrakcyjnie; wolimy niższe, ale pewne odsetki. Na bankowych lokatach zgromadziliśmy już 425 mld zł. Polskie banki walcząc o klientów muszą odbudowywać wiarygodność, mocno nadszarpniętą wydarzeniami sprzed dwóch lat. Na szczęście nie uczestniczyły w hazardowych inwestycjach amerykańskiego rynku subprime (co wiele zagranicznych banków doprowadziło do bankructwa), więc przeszły przez kryzys suchą nogą. Jednak odium niechęci i nieufności spadło solidarnie na wszystkich bankowców.

Dlatego oburzenie wśród członków Związku Banków Polskich wywołała konferencja zorganizowana przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, podczas której zaprezentowano wyniki badań opinii publicznej. Wynikało z nich, że banki cieszą się zaufaniem zaledwie 39 proc. Polaków. Bankowcy zapowiedzieli, że poskarżą się na UOKiK Komitetowi Stabilności Finansowej, bo cytowane badanie zrobiono tuż po wybuchu kryzysu w 2008 r. Dzisiejsze wyniki ankiet wskazują, że jest dużo lepiej. Taka manipulacja podważa wiarygodność banków. A przecież banki są instytucjami zaufania publicznego.

Zaufanie rośnie

Na poziom zaufania do banków wpływ mają również działania państwa, które nadzoruje i reguluje rynek bankowy. W wielu krajach wybuch kryzysu w 2008 r. zmusił władze do podjęcia bezprecedensowych działań: nacjonalizacji upadających banków, przejmowania toksycznych aktywów (przez tworzenie państwowych tzw. złych banków) czy gwarantowania bezpieczeństwa lokat zgromadzonych na kontach. W niektórych przypadkach (np. Islandii czy Irlandii) same państwa stanęły w efekcie tych działań przed widmem bankructwa.

W Polsce, na szczęście, tak nie było, choć rządowa decyzja o podniesieniu gwarancji lokat do równowartości 50 tys. euro okazała się skuteczną metodą studzenia emocji. Od stycznia 2011 r. kwota ta ulega podwojeniu. W przypadku niewypłacalności banku Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG – o nim dalej) zapewni osobom fizycznym i prawnym (z wyłączeniem m.in. instytucji finansowych oraz Skarbu Państwa) zwrot 100 proc. ich depozytów – do równowartości 100 tys. euro. Zmiana jest efektem wprowadzenia do polskiego prawa przepisów UE, które ustalają wspólne reguły gwarantowania depozytów bankowych. Chodzi o uniknięcie tego, co było zmorą pierwszych miesięcy po wybuchu kryzysu – przenoszenia przez klientów lokat z banków w jednych krajach do drugich w zależności od wysokości gwarancji udzielanych przez poszczególne rządy.

Gwarantowanie wypłat depozytów w przypadku niewypłacalności banku jest jednym z podstawowych zadań Bankowego Funduszu Gwarancyjnego. Ta podlegająca ministrowi finansów instytucja, zarządzana przy współpracy z przedstawicielami Narodowego Banku Polskiego, Komisji Nadzoru Finansowego i Związku Banków Polskich (tworzących Radę BFG), jest ważnym elementem nadzoru państwa nad sektorem bankowym. Już wielokrotnie musiała w praktyce realizować swoje zadania. Od 1995 r. doszło do upadłości 5 banków komercyjnych i 89 spółdzielczych. Dzięki BFG 318 tys. uprawnionych otrzymało ponad 800 mln zł. Pieniądze te pochodziły głównie z rezerw obowiązkowych, tworzonych na ten cel przez wszystkie banki działające na rynku. Na szczęście od 2001 r. nie doszło do upadłości żadnego polskiego banku. Co nie znaczy, że nie zdarzały się im rozmaite kłopoty. Niektóre znalazły się blisko stanu niewypłacalności. Po pomoc mogły się zwrócić do BFG. W latach 1995–2009 fundusz udzielił pożyczek na kwotę blisko 4 mld zł.

– Bankowy Fundusz Gwarancyjny to siatka asekuracyjna rozciągnięta pod sektorem bankowym – ma złagodzić skutki upadku. Ważne jest jednak, by uniknąć jej stosowania. To może zapewnić regulacja rynku i skuteczny nadzór – tłumaczy dr Andrzej Raczko, członek zarządu NBP, w przeszłości minister finansów w rządzie Marka Belki.

Nadzorem i regulacją zajmują się trzy instytucje – Komisja Nadzoru Finansowego, Narodowy Bank Polski oraz Ministerstwo Finansów. Każda działa w nieco inny sposób i na innym polu. Koordynacją tych działań zajmuje się Komitet Stabilności Finansowej, powstała niedawno instytucja, w skład której wchodzi przewodniczący KNF, prezes NBP i minister finansów. Ta wielka trójka to trzy bezpieczniki polskiego systemu bankowego.

Kolegialny nadzorca

Najważniejsza w tym układzie wydaje się Komisja Nadzoru Finansowego – kolegialny nadzorca i regulator rynków finansowych. Nie tylko bankowego, ale także papierów wartościowych i giełd, ubezpieczeń, funduszy emerytalnych i inwestycyjnych. Wszystkie najważniejsze wydarzenia w życiu banku wymagają akceptacji KNF. Począwszy od chwili jego powstania, który musi być poprzedzony uzyskaniem licencji. Tę zaś Komisja wydaje po spełnieniu szczegółowych wymagań (kapitał, akcjonariat, statut, plan finansowy itd.). Także zmiany w akcjonariacie, a nawet nominacje na stanowiska w zarządzie wymagają uzyskania akceptacji.

– KNF prowadzi nadzór ostrożnościowy. Wydaje normy nadzorcze, wiążące cały sektor bankowy, określające np. miary ryzyka, sprawy związane z kapitałami czy płynnością. Druga forma to rekomendacje, czyli zbiory dobrych praktyk. Komisja określa w nich na przykład minimalne standardy badania zdolności kredytowej klientów – wyjaśnia Stanisław Kluza, przewodniczący KNF. Dodaje, że Komisja w swych decyzjach musi brać pod uwagę z jednej strony naturalną chęć bankowców do ekspansji i zwiększania zysku, a z drugiej potrzebę ochrony rynku i klientów przed zbyt ryzykownymi decyzjami. Analiza przyczyn kryzysu finansowego dowodzi, że nadzorcy nie byli w stanie zapanować nad hazardowymi posunięciami bankowców lub też mieli kłopoty z ustaleniem, z czego ten hazard wynika.

Jednym ze sposobów czuwania nad kondycją banków są tzw. stress-testy, polegające na badaniu współczynnika wypłacalności banku. Chodzi tu o stosunek kapitałów własnych banku do jego aktywów ważonych ryzykiem (czyli bierze się poprawkę – liczoną według ustalonych wzorów – na zagrożenia związane z poszczególnymi typami aktywów). Im wyższy udział kapitałów własnych, tym generalnie lepiej. Takie stress-testy mogą być prowadzone indywidualnie, a także grupowo dla wielu banków w różnych krajach. W niedawnym europejskim teście (badano kilkadziesiąt największych banków) był jeden polski – PKO BP – i zaliczył go bez problemów. Średnia dla wszystkich prześwietlanych instytucji wyniosła wówczas 6 proc. PKO BP miał wskaźnik ponad dwa razy większy.

Więcej płynności!

Drugim bezpiecznikiem systemu są Rada Polityki Pieniężnej i  Narodowy Bank Polski. Ta pierwsza, kierowana przez prezesa NBP, prowadzi politykę pieniężną m.in. ustalając poziom stóp procentowych (określa cenę pieniądza na rynku międzybankowym). Wyznacza też poziom rezerw obowiązkowych (część środków banku komercyjnego musi zostać zdeponowana na koncie w NBP) oraz prowadzi tzw. operacje rynku otwartego (sprzedaż lub skup bankowych papierów dłużnych). Wszystko to wpływa na warunki makroekonomiczne, w jakich działa sektor bankowy. Dlatego mówi się, że NBP prowadzi nadzór monetarny.

– Znaczenie NBP najlepiej było widać na przełomie lat 2008 i 2009. Banki komercyjne nagle straciły do siebie zaufanie i przestały sobie pożyczać pieniądze. Powstało niebezpieczeństwo załamania się systemu z powodu braku płynności finansowej. Wtedy NBP zaczął pożyczać bankom pieniądze ratując sytuację – wyjaśnia dr Andrzej Raczko.

Trzecim bezpiecznikiem jest minister finansów. To jemu podlega Bankowy Fundusz Gwarancyjny, to on ma inicjatywę ustawodawczą i wpływ na politykę gospodarczą. On także, w skrajnej sytuacji, może podejmować decyzje ratujące system bankowy, gdyby zaszła taka potrzeba.

Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju czy Europejski Bank Centralny stanowią drugą linię bezpieczników systemu, gdyby sytuacja przerosła instytucje krajowe. Elastyczna linia kredytowa, jaką przyznał Polsce i kilkanaście dni temu przedłużył Międzynarodowy Fundusz Walutowy (na 30 mld dol.), jest praktycznym przykładem, jak może to funkcjonować (patrz s. 42). Linii kredytowej na razie Polska nie zamierza wykorzystywać, ale stanowi ona rodzaj polisy na wypadek, gdyby pojawiły się finansowe turbulencje.

Lekcja kryzysu

Kolejną linię zabezpieczeń stanowią organizacje międzynarodowe, zajmujące się regulacją rynku finansowego. 1 stycznia 2011 r. rozpoczął działalność Europejski System Nadzoru Finansowego, który ma czuwać nad stabilnością finansową krajów UE, budować zaufanie do systemu finansowego i chronić prawa konsumenta. W jego skład wchodzą m.in. Europejska Rada ds. Ryzyka Systemowego oraz europejskie urzędy nadzoru poszczególnych segmentów rynku finansowego, w tym Europejski Urząd Nadzoru Bankowego. We władzach Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego zasiada prezes NBP Marek Belka.

Szczególną pozycję wśród międzynarodowych organizacji zajmuje Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego, skupiający szefów banków centralnych i nadzorców rynków finansowych z 26 krajów świata. Polska nie jest wprawdzie jego członkiem, ale uczestniczy w pracach. Komitet ustala standardy nadzorcze i opracowuje zalecenia dla banków dotyczące m.in. zarządzania ryzykiem finansowym czy poziomu kapitałów. Zalecenia te przyjmują formę tzw. umów kapitałowych. Najnowsza, trzecia wersja umowy (zwana Bazyleą III), nad którą trwa jeszcze dyskusja, zawiera wnioski, jakie rynkowi nadzorcy wyciągnęli z niedawnego kryzysu. Można się spodziewać, że ich ustalenia staną się unijnym standardem. Zdaniem przewodniczącego KNF Stanisława Kluzy, Polska nie będzie miała z tym problemu, bo np. proponowany podwyższony wskaźnik wypłacalności już dzisiaj jest osiągnięty przez polskie banki. Stało się to m.in. dzięki nakłonieniu właścicieli banków do niewypłacania sobie dywidendy za 2009 r. po to, by pieniądze mogły posłużyć do podwyższenia kapitału.

Teraz cały świat zastanawia się, co zrobić, aby kryzys 2008 r. już się nie powtórzył? Jak powinien wyglądać nadzór nad rynkami finansowymi w dobie Internetu, gdy pieniądze płyną z jednego końca świata na drugi tyle, ile trwa kliknięcie komputerową myszką? Czy system ma być krajowy, czy też może międzynarodowy? Rozproszony, czyli odrębny dla każdego segmentu rynku finansowego, czy też zintegrowany? Obie wersje mają swoje wady i zalety. Integracja nadzoru jest odpowiedzią na integrację rynku usług finansowych. Dziś banki działają na wielu rynkach – w sektorze giełdowym, ubezpieczeniach, funduszach inwestycyjnych. Z drugiej jednak strony banki centralne, jako nadzorcy, mają lepszy wgląd w sytuację sektora bankowego i większe możliwości szybkiej reakcji.

Trudno o cudowną receptę w sytuacji, gdy cały czas chodzi o godzenie wody z ogniem: wolnego rynku z jego ograniczaniem, nieskrępowanej woli zysku z umiarkowaniem i roztropnością.

Płatne w sieci
Nowe konto, lokata, fundusz inwestycyjny lub ubezpieczenie: dziś przez Internet można kupować niemal wszystkie usługi finansowe. Zachęca do tego ogromny wybór ofert i wygoda, a odstrasza rosnąca fala informacji o sieciowych złodziejach.

Marek Sobczak / Polityka

Korzystanie z usług bankowych przez Internet zaczęło się w Polsce upowszechniać dopiero dziesięć lat temu.

Cezary Kowanda | 1196 words

Ponad połowa Polaków korzysta już regularnie z Internetu, ale tylko 9 mln dało się przekonać do sieciowej bankowości i zamiany tradycyjnego okienka na wirtualne. Zniechęcają ich przede wszystkim obawy o bezpieczeństwo pieniędzy i częste w ostatnich miesiącach komunikaty dotyczące krótkotrwałych, ale bardzo ekscytujących media awarii systemów internetowych w kilku bankach. Ale gdy już pokona się lęk przed nieznanym, można czerpać z bogatej oferty systemów transakcyjnych. Obok typowych produktów bankowych, jak konto osobiste, lokata czy kredyt, w sieci coraz popularniejsze staje się obsługiwanie rachunków maklerskich przez osoby grające na giełdzie oraz kupowanie i sprzedawanie jednostek funduszy inwestycyjnych. Klientów internetowych szukają też firmy ubezpieczeniowe, którym, podobnie jak bankom, zdecydowanie bardziej opłaca się sprzedawać usługi drogą internetową.

Niestety, wciąż jeszcze daleko do świata bez papieru, gdzie wszystkie operacje finansowe można by wykonywać od początku do końca tylko w sieci. Na przeszkodzie stoi przede wszystkim mała wciąż popularność podpisu elektronicznego. Szansa na jego upowszechnienie wśród osób prywatnych (bo w gronie firm jest już lepiej) wiąże się przede wszystkim z wydawaniem nowych dowodów osobistych wyposażonych w specjalny chip. A to rozpocznie się najwcześniej w połowie 2011 r. Na razie podpis na papierowym dokumencie jest wciąż niezbędny, zwłaszcza gdy otwieramy konto i zawieramy nowe ubezpieczenie. Trzeba jednak przyznać, że banki, świadome tego utrudnienia, starają się, jak mogą, ułatwić klientom życie. Zazwyczaj po wypełnieniu odpowiedniego formularza w Internecie wysyłają pocztą, a czasem (na swój koszt) kurierem umowę do podpisu.

Co więcej, niektóre instytucje stosują jeszcze bardziej uproszczoną procedurę w przypadku zakładania lokat. Kilka banków w ogóle nie wymaga w tym celu żadnych podpisów – ani zwykłych, ani elektronicznych. Po zgłoszeniu przez Internet chęci otwarcia lokaty otrzymujemy numer konta, na który trzeba dokonać przelewu. Banki traktują właśnie wysłanie pieniędzy jako potwierdzenie naszej zgody na zaproponowane warunki i jednocześnie akceptację regulaminu lokaty. A po jej zakończeniu odsyłają pieniądze na rachunek, z którego wcześniej przyszedł przelew. Taką uproszczoną procedurę, której dotąd nie zakwestionowała Komisja Nadzoru Finansowego, stosują zwłaszcza najmniejsi gracze na rynku, którzy chcą w ten sposób zdobyć klientów. Zazwyczaj również tego typu internetowe lokaty należą do najlepiej oprocentowanych, choć można je zawrzeć tylko na stosunkowo krótki okres, nierzadko kilku lub kilkunastu tygodni.

Oczywiście w przypadku konta osobistego, nie mówiąc o kredycie, na tak wygodne rozwiązania liczyć już nie można. Ale i w tym przypadku banki starają się zrekompensować brak podpisu elektronicznego. Coraz szersza i popularniejsza staje się np. oferta tzw. umów ramowych. Są one zawierane nadal w formie papierowej i muszą być podpisane przez klienta, a następnie odesłane bądź przyniesione do placówki. Ale od chwili zawarcia takiego porozumienia z bankiem możemy korzystać z nowych produktów już znacznie szybciej i prościej, a wszystkie formalności załatwiać przez Internet. Umowa ramowa jest bowiem swoistym upoważnieniem banku do sprzedawania nam różnych usług już bez konieczności podpisywania kolejnych dokumentów. To jednocześnie zaleta (bo dostęp do wybranej usługi zyskujemy praktycznie natychmiast po wypełnieniu internetowego wniosku), ale też wada. Rośnie bowiem ryzyko podjęcia pochopnej decyzji i znika czas do namysłu, który wcześniej trwał od chwili kliknięcia myszką do przeczytania i podpisania papierowej umowy.

Gdy korzystamy z usług finansowych w sieci, mamy wybór między dwoma podstawowymi modelami. W jednym opieramy się na wybranym banku i poprzez jego serwis transakcyjny nie tylko otwieramy lokaty i zaciągamy lokaty, ale też kupujemy ubezpieczenia albo obsługujemy rachunek maklerski. To oczywiście znaczna wygoda, bo na tej samej stronie mamy dostęp do wielu różnych usług internetowych. Banki liczą na to, że ich klienci, starając się oszczędzać czas, skorzystają z różnych proponowanych im ofert. Trzeba jednak pamiętać, że choć to rozwiązanie najprostsze i najwygodniejsze, nie zawsze musi być najbardziej opłacalne. Banki bowiem działają w tym momencie jako pośrednicy, którzy zawarli umowę na sprzedaż usług innych firm. Ale ich oferta bywa mocno ograniczona. Przykładowo proponują produkty tylko jednego czy dwóch ubezpieczycieli albo umożliwiają kupienie jednostek zaledwie części działających na polskim rynku towarzystw funduszy inwestycyjnych.

Poruszanie się w gąszczu ofert ułatwiają strony internetowe, tzw. porównywarki – i to jest ten drugi model korzystania z usług finansowych w sieci. Porównywarki działają na zasadzie portali zestawiających ceny tych samych towarów oferowanych w różnych sklepach internetowych. Oczywiście nie wszystkie produkty bankowe da się w ten sposób sprawnie porównywać. Najłatwiej przekonać się, która lokata przyniesie największe zyski. Specjalne serwisy są w stanie policzyć zarobek w wybranym okresie i nawet pokazać różnicę w zależności od tego, czy lokata, dzięki codziennemu dopisywaniu odsetek, umożliwia uniknięcie płacenia podatku od zysków kapitałowych.

Nieco trudniejsze okazuje się porównywanie kosztu prowadzenia konta osobistego w różnych bankach, bo jest on zależny zarówno od liczby różnych operacji, jak i od tego, gdzie je będziemy wykonywać – w oddziale, przez telefon czy Internet. Największe problemy sprawia zestawianie kredytów, bo banki zazwyczaj podają w reklamach tylko ich ogólne warunki, a dokładną wysokość oprocentowania i czas spłaty uzależniają już od oceny wiarygodności konkretnego klienta. Ale zwłaszcza w przypadku pożyczek hipotecznych możliwe są dość czytelne rankingi pokazujące, jaką marżę każe sobie płacić każdy z banków.

Takie porównywanie ofert wymaga czasu i znajomości stosowanych przez banki kruczków, ale zawsze się opłaca. Jak bowiem pokazują rankingi, żaden bank ani ubezpieczyciel nie jest najlepszy w każdej kategorii. Często można zarobić więcej korzystając z usług różnych instytucji finansowych, zamiast powierzać wszystkie pieniądze tylko jednej. Internet, gdzie można znaleźć wszystkie oferty, okazuje się w tym momencie nieocenionym sojusznikiem. Doradcy pracujący dla pośredników finansowych z reguły też mają podpisane umowy z wybranymi bankami. Internet to bodaj jedyne miejsce, gdzie oferta naprawdę jest pełna.

Sceptycy podnoszą argument o konieczności sprawnego posługiwania się hasłami i kodami zabezpieczającymi. To umiejętność faktycznie nieodzowna i nic nie wskazuje na to, żeby w najbliższym czasie okazała się niepotrzebna. Przeciwnie, metody chroniące klientów przed oszustami stają się coraz bardziej wyrafinowane, bo też i możliwości złodziei cały czas rosną. Choć przypadki wirtualnych włamań na konto zdarzają się i nie da się ich całkiem wyeliminować, internetowa bankowość jest jednak bardzo bezpieczna. Jest jeden warunek: trzeba przestrzegać zasad, o których sprzedający nam usługi nieustannie przypominają. Wiele z nich jest banalnie prostych, choć notorycznie łamanych.

Hasło umożliwiające dostęp do bankowego systemu transakcyjnego powinno być stosunkowo skomplikowane i nieużywane nigdzie indziej. Tymczasem niektórzy, aby nie obciążać zanadto pamięci, stosują to samo hasło do konta poczty elektronicznej, swojej strony w serwisie społecznościowym i rachunku bankowego. A to straszny błąd, bo zabezpieczenia poczty i serwisów są dużo słabsze niż bankowe. Poza tym hasło nie może być ani zbyt krótkie, ani za proste. Najlepsze są kombinacje dużych i małych liter oraz cyfr. Pod żadnym pozorem nie należy go komukolwiek podawać, a zwłaszcza odpowiadać na podejrzane wiadomości, próbujące je wyłudzić.

Korzystający aktywnie z bankowości internetowych wiedzą doskonale, że podstawowe hasło do systemu transakcyjnego nie wystarcza. Wiele operacji, jak nowy przelew, otwarcie lokaty czy zakup ubezpieczenia turystycznego, wymaga każdorazowego potwierdzania kodem. Może on być wysłany esemesem w chwili zlecenia transakcji albo odczytywany z tokena – małego urządzenia dostarczanego przez bank. Coraz mniej popularne stają się natomiast papierowe listy haseł jednorazowych, które trzeba nosić ze sobą, aby w pełni korzystać z bankowości internetowej także poza domem.

Nawet najbardziej skomplikowane kody nie wystarczą, jeśli będziemy korzystać z przestarzałego oprogramowania. Zarówno w systemach operacyjnych, jak i w przeglądarkach internetowych nieustannie wykrywane są błędy, które mogą zostać wykorzystane przez oszustów do włamania się na konto przez Internet. Producenci oprogramowania reagują na szczęście bardzo szybko i udostępniają aktualizacje swoich produktów. Jeśli jednak nie są one instalowane na bieżąco, komputer staje się coraz mniej odporny na atak wirtualnych złodziei. Gdy chcemy korzystać z usług finansowych przez sieć, trzeba pamiętać o ciągłej aktualizacji oprogramowania oraz używaniu nowoczesnych aplikacji antywirusowych. Wówczas ryzyko utraty pieniędzy czy wykradzenia danych osobowych będzie zdecydowanie mniejsze.

Korzystanie z usług bankowych przez Internet zaczęło się w Polsce upowszechniać dopiero dziesięć lat temu. I biorąc pod uwagę obawy o bezpieczeństwo pieniędzy i konieczność posługiwania się szeregiem haseł czy kodów, ponad 9 mln Polaków regularnie załatwiających swoje sprawy finansowe w sieci to dobry wynik. I wszystko wskazuje na to, że za kolejne dziesięć lat to już Internet będzie sercem bankowości, a tradycyjne placówki banków czy serwisy telefoniczne tylko dodatkiem.

Poprzednie „Edukatory Ekonomiczne”: POLITYKA nr 51/10, POLITYKA nr 4/11

Fundusz ostatniej szansy
Międzynarodowy Fundusz Walutowy odzyskał dobre imię i pozycję rozgrywającego w światowej polityce gospodarczej. Jak działa instytucja, która ratuje rządy przed bankructwem?

Marek Sobczak / Polityka

Kryzys dowiódł potrzeby istnienia funduszu, ale obnażył też jego polityczne ograniczenia.

Wawrzyniec Smoczyński | 2031 words

Chcę ponownie podkreślić, że rząd nie wystąpi o jakąkolwiek pomoc z tego prostego powodu, że nie jest ona potrzebna – mówił w połowie stycznia 2011 r. premier Portugalii José Socrates. W lutym 2010 r. tak samo zarzekał się premier Grecji Jeorjos Papandreu, a w listopadzie szef rządu Irlandii Brian Cowen – ten ostatni zaprzeczał rozmowom z Międzynarodowym Funduszem Walutowym nawet wtedy, gdy delegacja MFW była już w Dublinie. Irlandzkie gazety musiały wydrukować zdjęcie jej szefa Ajaia Chopry, jak przechodzi koło dublińskiego żebraka, by tamtejszy rząd przyznał, że siada z funduszem do oficjalnych negocjacji. Dwa tygodnie później Cowen ogłosił, że jego kraj występuje o 85 mld euro pomocy od MFW i Unii Europejskiej.

Do funduszu nikt nie przychodzi dobrowolnie. Państwa wzywają pomoc dopiero wtedy, gdy nie mają innego wyjścia – w praktyce, gdy inwestorzy odmówią pożyczania im pieniędzy na sensowny procent. Portugalia jest jeszcze w stanie obsłużyć swój dług, ale wystarczy nowa fala obaw o przyszłość strefy euro, by nabywcy obligacji zażądali wyższego oprocentowania. Wówczas koszt pożyczania na wolnym rynku stanie się nie do udźwignięcia i Portugalia będzie zmuszona się z niego wycofać. By mieć pieniądze na wykup starszych obligacji i pokrycie tegorocznego deficytu budżetowego, rząd w Lizbonie będzie zmuszony poprosić o pożyczkę MFW. Fundusz ma w szufladzie gotowy plan ratunkowy – podobnie jak dla kilku innych krajów, które mogą niebawem wpaść w tarapaty.

Z 750 mld dol. i armią ekonomistów fundusz jest dziś najpotężniejszą instytucją gospodarczą na świecie. Od dwóch lat jego przedstawiciele kursują między stolicami, podpierając chylące się ku upadkowi gospodarki. Pożyczki funduszu mają prosty cel: dać zbankrutowanym rządom chwilę oddechu na uporządkowanie własnych finansów i przywrócenie konkurencyjności. Od lat 70. pomagano tak tylko krajom biednym i rozwijającym się – te bogate łożyły jedynie na pomoc i wysyłały urzędników, by szkolili się w centrali MFW. Dziś jest inaczej: kryzys dotarł do serca świata rozwiniętego, a trudności płatnicze, niegdyś zmora reżimów i państw z Bożej łaski, prześladują nawet szanowane rządy krajów strefy euro. Stąd wstyd przed pójściem po pomoc. I obawa, że fundusz zrobi bogatym to samo, co wyrządził swego czasu biednym.

26 rządów korzysta w tej chwili z pokryzysowej pomocy funduszu, kolejnych 31 otrzymuje ją na zerowy procent w ramach walki z biedą. Od jesieni 2008 r. MFW zatwierdził pożyczki na kwotę 217 mld dol., z czego połowa została już wypłacona. Fundusz gra pierwsze skrzypce w debacie o nowym ładzie gospodarczym, a jego dyrektor zarządzający cieszy się niespotykaną renomą. Nie zawsze tak było. Zaledwie pięć lat temu MFW uchodził za instytucję niepotrzebną i przestarzałą, na dodatek skompromitowaną w Azji i Ameryce Płd. Światowa gospodarka kwitła, od lat żaden rząd nie wystąpił o pomoc, a fundusz, który finansował swoją działalność z odsetek od udzielonych pożyczek, musiał zwalniać ludzi. Kryzys był dla niego darem losu: ledwo upadł bank Lehman Brothers, MFW został zalany wnioskami o pomoc.

Mark Allen kończył właśnie karierę na stanowisku dyrektorskim w Waszyngtonie, miał przejść na wcześniejszą emeryturę, gdy pojawił się wakat w Warszawie. Biuro MFW w Polsce to dyskretne przedsięwzięcie, kilka pokoi na 10 piętrze biurowca z widokiem na plac Defilad. W Polsce Allen nie ma wiele do roboty, ale z Warszawy nadzoruje cały region. – Europa Środkowo-Wschodnia była najbardziej narażona na kryzys. To było zbyt ciekawe, by sobie odpuścić – mówi ekonomista. Allen przyjechał do Polski w grudniu 2008 r.; nieco wcześniej Marek Belka został powołany na dyrektora departamentu europejskiego MFW. – Oni się obawiali, że nasz region będzie czarną dziurą, która wciągnie resztę Europy. Chcieli mieć kogoś z tej okolicy – mówi obecny prezes NBP.

Jeszcze w listopadzie 2008 r. fundusz udzielił pierwszej pożyczki Islandii, potem Ukrainie, Węgrom i Łotwie. W 2009 r. dołączyły Białoruś, Serbia, Rumunia oraz Bośnia i Hercegowina. Ale prawdziwy przełom nadszedł w 2010 r., gdy MFW wkroczył do strefy euro. Po długich dysputach Unia Europejska poprosiła fundusz o pomoc przy planie ratunkowym dla Grecji. Europejczycy początkowo nie chcieli, by amerykańska instytucja ratowała europejską walutę, ale na koniec nie mieli wyjścia – tylko MFW miał miliardy na wyciągnięcie ręki i doświadczenie w egzekwowaniu reform. W kwietniu fundusz wyłożył 30 ze 110 mld euro pomocy dla Grecji, w czerwcu obiecał 250 mld wkładu w mechanizm ratunkowy dla strefy euro, a w grudniu dał 22,5 z 85 mld euro dla Irlandii. Wszystkie pożyczki są oprocentowane, czas spłaty wynosi od 3 do 10 lat.

MFW wie z wyprzedzeniem, ile dany kraj będzie potrzebował. – Jak tylko zaczynają się problemy, przygotowuje się scenariusze przepływu kapitału – mówi Marek Belka. Gdy rząd wystąpi już o pomoc, na miejsce rusza ekipa techniczna, by wynegocjować warunki umowy. Fundusz bowiem pożycza w zamian za zobowiązanie do konkretnych reform, które zrównoważą finanse publiczne i sprawią, że pożyczkobiorca nie wróci po więcej. – Przy Grecji zamknęliśmy negocjacje po 10 dniach. Dwa dni straciliśmy przez islandzki wulkan. Był taki moment, że ekipa funduszu wylądowała już w Atenach, a przedstawiciele Komisji Europejskiej jechali samochodem z Brukseli – wspomina prezes NBP. Twarde warunki i piętno kraju pod kuratelą MFW to główny powód, dla którego państwa niechętnie sięgają po jego pomoc.

Drugim jest zła sława. W latach 80. fundusz był głównym promotorem tzw. Konsensu Waszyngtońskiego, pakietu reform obejmujących liberalizację rynków, deregulację gospodarek i masowe prywatyzacje. MFW narzucał neoliberalną terapię szokową zwłaszcza zadłużonym po uszy krajom Ameryki Południowej, nierzadko z pomocą miejscowych dyktatorów, wpędzając cały kontynent w dekadę stagnacji. Gdy w 1997 r. spekulanci zaatakowali walutę Tajlandii, akcja ratunkowa funduszu skończyła się kryzysem finansowym w całej Azji Południowo-Wschodniej. Cztery lata później Argentyna, wzorowy uczeń MFW, przypłaciła jego zalecenia zapaścią gospodarczą i masowymi rozruchami. – To były skutki stosowania wszędzie jednakowych recept i ambicji, by zmieniać gospodarki od podstaw – przyznaje Allen.

Fundusz nabrał pokory, ale i pragmatyzmu. Uczestnicy Davos w 2008 r. prawie pospadali z krzeseł, gdy nowy dyrektor MFW Dominique Strauss-Kahn (jego sylwetkę zamieściliśmy w POLITYCE 1) wezwał rządy do uchwalenia bodźców fiskalnych, czyli pakietów inwestycji publicznych, obliczonych na złagodzenie nadchodzącej recesji. Wspieranie popytu należało do instrumentarium keynesizmu, doktryny ekonomicznej, którą fundusz przez lata systematycznie zwalczał. Nim uderzył kryzys, Strauss-Kahn zdążył jeszcze zmienić sposób udzielania pomocy przez MFW: zamiast wymuszać reformy strukturalne, fundusz skupia się dziś na szybkiej stabilizacji finansów publicznych. Gdy Ukraina wystąpiła o pomoc, musiała przełknąć ostre cięcia budżetowe, ale fundusz nie zażądał reformy rolnej czy prywatyzacji kolei. Na Łotwie zadbał o to, by oszczędności nie dotknęły najbiedniejszych.

MFW działa na zasadzie unii kredytowej. Przystępując do funduszu, państwa wpłacają swoje udziały, tzw. kwoty, a z ich puli jest następnie wypłacana pomoc. Aby nie wybierać jednej waluty, MFW stworzył własną, opartą na tzw. koszyku złożonym z dolara, euro, funta i jena. W tej walucie, zwanej specjalnymi prawami ciągnienia (SDR), denominowana jest zarówno pomoc, jak i udziały poszczególnych państw. Ponieważ początkowo fundusz wymagał, by jedna czwarta kwot była wpłacana w złocie, MFW dysponuje dziś trzecimi co do wielkości rezerwami tego kruszcu na świecie – w skarbcach zdeponowano 2,9 tys. ton o wartości ponad 100 mld dol. W ubiegłym roku sprzedano jedną ósmą tych rezerw i założono fundusz, który ma zapewnić MFW źródło dochodu również wtedy, gdy nie udziela pożyczek.

W atrium centrali w Waszyngtonie wiszą flagi wszystkich 187 państw członkowskich, ale tylko kilka z nich ma w tym gmachu rzeczywistą władzę. Liczba głosów jest pochodną wpłaconych udziałów, które w zamyśle miały odzwierciedlać wielkość poszczególnych gospodarek. W praktyce jednak rada dyrektorów MFW – podobnie jak Rada Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych – jest pod kontrolą państw zachodnich: Europejczycy wyznaczają dyrektora zarządzającego, a Amerykanie dysponują prawem weta. USA mają 16,74 proc. głosów, Japonia – 6,01 proc., Niemcy – 5,87 proc., Wielka Brytania i Francja – po 4,85 proc. Chiny, druga gospodarka świata, mają już tylko 3,65 proc. głosów, Indie – 1,88 proc, Brazylia – 1,38 proc. Belgia dysponuje tymczasem 2,08 proc. głosów, Polska zaledwie 0,63 proc.

Wschodzące potęgi od lat domagają się zniesienia zachodniej dominacji w MFW, a przynajmniej przyznania im wpływów na miarę ich gospodarek. Zachód długo się opierał, ale gdy wybuchł kryzys, trzeba było zwiększyć zasoby pożyczkowe MFW, a wielkie rezerwy walutowe znajdują się dzisiaj na Wschodzie. Kraje BRIC (Brazylia, Rosja, Indie, Chiny) zgodziły się dokapitalizować fundusz w zamian za przesunięcie 6 proc. głosów w ich stronę – dzieje się to głównie kosztem Europy; weto Ameryki pozostaje bez zmian. Dzięki tym ustępstwom fundusz zebrał dodatkowe 250 mld dol. na pożyczki, kolejne 500 mld dol. obiecano mu na szczycie G20 w 2009 r. Według dyrektora zarządzającego, fundusz powinien docelowo dysponować kwotą 1 bln dol. – tylko wtedy będzie w stanie stabilizować również gospodarki średniej wielkości.

Strauss-Kahn widzi w MFW zalążek światowego rządu gospodarczego, a w każdym razie zaplecze instytucjonalne G20. Fundusz ma niezrównany wgląd w globalną gospodarkę – każdy kraj świata ma w Waszyngtonie swojego stróża, nad większymi czuwają całe zespoły, a wszystkie państwa członkowskie podlegają corocznemu audytowi. Mimo to doszło jednak do kryzysu, a fundusz nie przewidział jego rozmiarów. – Ostrzegaliśmy, tylko nikt nie chciał słuchać. Zwłaszcza strefa euro była głucha – mówi Simon Johnson, były główny ekonomista MFW, który odszedł z funduszu na dwa tygodnie przed upadkiem Lehman Brothers. I ostrzega: – MFW nie udaremni kolejnego kryzysu, nie powstrzyma szalonych bankierów ani polityków, bo nie ma takiej władzy.

Kryzys dowiódł potrzeby istnienia funduszu, ale obnażył też jego polityczne ograniczenia. – MFW nie wolno wypowiadać się na temat amerykańskiego długu, czyli jednego z największych problemów gospodarki światowej – mówi Johnson. Podobnie dzieje się z chińskimi manipulacjami kursem juana – odkąd Pekin łoży więcej na fundusz, krytyka Chin również ucichła. Niechęć do krytykowania sponsorów podkopuje z kolei wiarygodność MFW w krajach, którym ma pomagać – potwierdza odwieczny zarzut, że fundusz działa w interesie wielkich przeciwko małym. – Paraliż w MFW odzwierciedla fragmentację władzy w dzisiejszym świecie. Nie ma jednego supermocarstwa, żadne państwo nie chce, by Ameryka lub ktokolwiek inny mówił mu, co ma robić – twierdzi Johnson.

Jego zdaniem, fundusz pozostanie pożyczkodawcą ostatniej szansy dla mniejszych krajów świata, ewentualnie wsparciem akcji ratunkowych dla słabszych członków strefy euro. Ale dla większych jest po prostu za mały – obecne zasoby pożyczkowe wystarczyłyby ledwo na podparcie Hiszpanii. MFW będzie też dalej świadczył tzw. pomoc techniczną, czyli doradzał rządom, jak najwydajniej zarządzać gospodarką. Ale nawet na Zachodzie nie wszyscy chcą słuchać jego rad – w lipcu 2010 r. premier Węgier Viktor Orbán zerwał umowę pożyczkową, odmawiając wykonania zaleceń. Łagodność MFW nie przekonuje też Azji i Ameryki Płd. – Tamtejsi urzędnicy nie wierzą, że fundusz pomógłby ich krajom w równie hojny i szybki sposób. Wciąż uważają, że dla MFW są obywatelami drugiej kategorii – mówi Johnson.

„Gospodarka – głupcze!” – ten slogan prezydenta Clintona zrobił zawrotną karierę. Kryzys gospodarczy ujawnił, że głupcami byli nawet wybitni eksperci. Tym większe kłopoty możemy mieć my, zwykli obywatele, którzyśmy gospodarki rynkowej uczyli się nie w szkołach, ale w życiu. Dlatego POLITYKA postanowiła bardziej systematycznie pomagać czytelnikom w zrozumieniu zachodzących w świecie gospodarczych zmian i zjawisk. To się naprawdę może przydać. Oddajemy państwu do rąk kolejny numer cyklicznego „Edukatora Ekonomicznego”, powstałego przy współpracy z NBP.

Monetarny czy walutowy?

Siedziba MFW w Waszyngtonie to masywny biurowiec, kilka minut spacerem od Białego Domu. Po drugiej stronie ulicy stoi Bank Światowy, siostrzana instytucja utworzona 66 lat temu na tej samej konferencji ONZ w Bretton Woods. Latem 1944 r., gdy w Europie alianci wyzwalali Francję, w kurorcie w stanie New Hampshire grupa ekonomistów nakreśliła powojenny ład gospodarczy. Na pierwszą walutę świata wybrali dolara wymienialnego po stałej cenie na złoto ze skarbców Rezerwy Federalnej USA, resztę walut podpięto sztywnymi kursami pod amerykańską, a na straży całego systemu postawiono MFW. Fundusz miał tak zarządzać kursami, by nie dopuścić do konkurencyjnych dewaluacji, które doprowadziły do eskalacji Wielkiego Kryzysu, a w konsekwencji utorowały drogę do II wojny światowej.

System z Bretton Woods przetrwał ćwierć wieku, aż zdemontowali go Amerykanie. W 1971 r. Richard Nixon zniósł wymienialność dolara na złoto, by móc dodrukować pieniędzy na wojnę w Wietnamie. W ten sposób światowa gospodarka straciła oparcie w kruszcu i zawisła na dolarze, a kursy większości walut zostały uwolnione. Rewolucja w systemie walutowym zbiegła się z pierwszym powojennym kryzysem gospodarczym i gwałtownym wzrostem zadłużenia państw. Wtedy też MFW przerodził się z instytucji zarządzającej kursami w pożyczkodawcę ostatniej szansy dla państw, które wpadną w kłopoty płatnicze. Służy też pomocą techniczną i szkoli kadry w dziedzinie zarządzania gospodarką. Jego oceny stanu finansowego poszczególnych gospodarek stanowią ważną inspirację dla wielu rządów. Polskie tłumaczenie angielskiej nazwy International Monetary Fund jest więc anachroniczne – fundusz wspomaga wciąż politykę monetarną, ale w mniejszym stopniu robi to za pomocą walut.

Polska na linii

Co łączy Kolumbię, Meksyk i Polskę? Wszystkie te trzy kraje otrzymały od MFW tzw. elastyczną linię kredytową, rodzaj ubezpieczenia od przyszłych kryzysów finansowych. Fundusz przyznaje je zdrowym gospodarkom, które z racji mniejszych rezerw walutowych mogłyby paść ofiarą spekulantów – pieniądze od MFW mogą zostać użyte do obrony waluty, choć w praktyce mają za zadanie odstraszać od ataku przez sam fakt, że są dostępne. W przeciwieństwie do pakietów ratunkowych MFW, ewentualna wypłata z linii kredytowej nie jest obwarowana żadnymi warunkami, państwo musi jedynie płacić za jej utrzymanie. Polska otrzymała pierwszą linię w kwietniu 2009 r. na kwotę 21 mld dol. Pod koniec stycznia fundusz przedłużył porozumienie na kolejne dwa lata i na wniosek Polski podniósł kwotę do 30 mld dol. Dla porównania – Meksyk otrzymał 72 mld dol., Kolumbia 3,4 mld dol.

Polska była wśród założycieli MFW na konferencji w Bretton Woods, ale po wojnie nie zdołała wpłacić swojego udziału członkowskiego, a w 1950 r. wystąpiła z funduszu z przyczyn politycznych. Wróciła w 1986 r., a w latach 1990–94 podpisała z MFW cztery umowy pożyczkowe na łączną kwotę 4,6 mld dol. Transformacja gospodarcza przebiegała jednak tak gwałtownie, że nie potrafiliśmy sprostać postawionym warunkom i większość pieniędzy z dwóch pierwszych pożyczek nie została nigdy wypłacona. 1,8 mld dol. z dwóch pozostałych pożyczek poszło na spłatę zadłużenia wobec banków komercyjnych. Wszystkie zobowiązania Polski wobec MFW zostały spłacone.

W rozkroku na barykadzie
Najkrótsza trasa z Warszawy do Kijowa to niecałe 800 km. Czy Polska jest dla Ukrainy bliskim czy dalekim sąsiadem i jaki jest tam wizerunek naszego kraju – zbadał ostatnio Instytut Spraw Publicznych.

Marcin Łukaszewicz / Forum

Pas graniczny z Ukrainą w Bieszczadach.

Jagienka Wilczak | 1517 words

Wnioski są zaskakujące. Aż 30 proc. Ukraińców nie orientuje się, że obie stolice dzieli tak mała odległość. Najbardziej ta informacja dziwi mieszkających na wschodzie kraju, 42 proc. pytanych sądziło, że nam do siebie dużo dalej. Wydawałoby się, że bliższej zagranicy Ukraina nie ma, że Polska, która przestawiła gospodarkę z głowy na nogi, znalazła się w Unii Europejskiej, jest inspirującym przykładem dla sąsiadów. Że ciekawość albo względy materialne to wystarczający powód do obejrzenia tego fenomenu z bliska. A tymczasem – jak wynika z raportu ISP – zaledwie co dziesiąty Ukrainiec był w Polsce po 1991 r. Ta liczba z każdym rokiem maleje: mniej Ukraińców przyjeżdża do nas po raz pierwszy, zwłaszcza młodych.

Obawy, że Ukraińcy zaleją Polskę, okazały się całkiem na wyrost. Ci, którzy przyjechali pierwszy raz w latach 90., wracają trzy lub więcej razy. To ludzie między czterdziestką a pięćdziesiątką. Jako 20-latkowie taszczyli kraciaste torby na stadion w Warszawie czy bazar w Przemyślu. Brali każdą pracę, na czarno. Opłacało się, przebicie było wtedy wyjątkowe. Miesięczny zarobek w Polsce starczał na przeżycie pół roku u siebie. Przekonali się przy okazji, że Polacy na ogół nie są do przybyszów ze wschodu nastawieni wrogo. Pozostały kontakty, bardziej czy mniej towarzyskie, znajomi i znajomi znajomych. Wracają do Polski, już nie na handel – to słowo nie pojawiło się ani razu w raporcie jako cel wyjazdu – lecz do pracy (29 proc.) lub turystycznie, co deklaruje aż 44 proc. badanych. Być może dlatego, że handlowanie już się nie opłaca, na Ukrainie zmieniła się struktura cen. A praca sezonowa wciąż tak, zwłaszcza że teraz można się zatrudnić legalnie, nawet na 6 miesięcy w roku.

Jednak dzisiejsi 20–30-latkowie – wynika z badań – do Polski nie jeżdżą i w ogóle nie są takimi wyjazdami zainteresowani. Jak mówi Joanna Konieczna-Sałamatin, współautorka raportu (wraz z Joanną Fominą i Natalią Rjabińską) – zasięg kontaktów z Polską zmalał w ciągu ostatnich 10 lat, zarówno relacji pośrednich, poprzez media, jak i bezpośrednich. Konieczna-Sałamatin uważa, że to wpływ umacniania się państwa ukraińskiego na arenie międzynarodowej. Ukraińcy pozbyli się obawy, że niepodległość to tylko chwilowy stan. Rozwój kontaktów i znaczenie relacji z Polską jest dziś mniejsze, bo powstała konkurencja w przestrzeni informacyjnej i Polska nie jest tak istotnym obiektem zainteresowania mediów. 10 lat temu dziennikarze czytali po polsku, interesowali się naszym krajem jako wzorcem, natomiast nowa generacja polskiego nie zna i informacje czerpie z drugiej ręki, najczęściej poprzez rosyjski czy angielski. Polska pozostaje dla nich drugorzędnym krajem zachodnim.

Mur schengeński

Wprowadzenie – w 2003 r. – wiz dla Ukraińców oraz przystąpienie Polski do strefy Schengen utrudniło z pewnością wyjazdy do Polski i zmieniło geografię zagranicznych eskapad. Wysiłek włożony w zdobycie polskiej wizy jest taki sam jak w uzyskanie przepustki na „prawdziwy” Zachód, do Niemiec czy Włoch. Wprawdzie nasze konsulaty na Ukrainie wydają najwięcej wiz ze wszystkich krajów strefy Schengen – aż 40 proc., ale część osób traktuje Polskę jak kraj tranzytowy. W starej Europie wciąż lepiej się zarabia, a to argument decydujący.

Powstaje błędne koło: Ukraińcy nie jeżdżą do Polski, więc nie mają kontaktów ani informacji zdobytych bezpośrednio. Nie mają kontaktów, więc nie jeżdżą. Nie bez znaczenia jest i to, że zaledwie 19 proc. Ukraińców posiada ważny paszport (dane z października 2010 r.). Nie starają się o niego, zniechęceni trudnościami wizowymi strefy Schengen. Liczba przekroczeń granicy w 2009 r. wynosiła około 12 mln, a w rekordowym 2006 r. – prawie 19,5 mln. W tym samym czasie, dla porównania, granicę polsko-niemiecką przekroczono 100 mln razy.

Ukraińcy generalnie wykazują brak zainteresowania tym, co wykracza poza sprawy wewnętrzne. Sprzyja temu ukrainocentryczna prasa i telewizja, które pokazują niewiele informacji ze świata. Jak tłumaczą dziennikarze, odbiorców to nie interesuje. Informacje o Polsce w mediach pochodzą przeważnie z rosyjskich i zachodnich agencji, bo niewielu korespondentów ukraińskich przyjeżdża do Warszawy. Często są to sensacyjne wiadomości, a nie rzetelne relacje.

Tymczasem Polska, w odczuciu ankietowanych, jest krajem nieco podobnym do Ukrainy. „Kraj taki jak nasz, ale ludzie żyją lepiej, to lepsza Ukraina. Też moglibyśmy tak żyć, gdyby nam się udało” – deklarują ankietowani. „Żadnej wrogości nie odczuwamy do Polski. Słowianie – Polacy i Ukraińcy – to jeden naród”.

Dla 19 proc. badanych Polska jest symbolem sukcesu gospodarczego. „Kraj, który podniósł swoją gospodarkę, nawiązał dobre stosunki z Zachodem i stał się europejski” – chwalą. Ukraińcy cenią regularne wypłaty pensji i świadczeń społecznych. Jakby w opozycji wobec podziału we własnym kraju, na wschód i zachód, którego politykom nie udało się zasypać, twierdzą, że „(...) zjednoczeni Polacy, którzy kochają swoją ojczyznę, żyją lepiej”.

EURO bez euforii

Do historii odnosi się zaledwie 4 proc. badanych: „Polacy dużo przeżyli w czasie II wojny światowej”. Ale też: „Polska zagrabiła część Ukrainy. Pamiętam wspomnienia rodziców, którzy mówili, że źle jest za władzy radzieckiej, ale nie daj Bóg wrócić pod panowanie Polski – oni uważają nas za niższych”.

Skojarzenia z polską nauką i kulturą ma 3 proc. Ukraińców. Barbara Brylska, Anna German, Chopin, Kopernik, „Czterej pancerni i pies”, „Znachor”: świat stanął w miejscu. Jak pokazują badania, dziś mniej Ukraińców czyta po polsku, nasze kino przykryły amerykańskie filmy, scenę i estradę – własna i rosyjska kultura masowa. Popularne kiedyś „Kobietę i Życie” oraz „Przyjaciółkę” zastąpiły rosyjskojęzyczne wydania „Burdy” czy „Cosmopolitan”.

Ale zdziwić może, że wspólna organizacja piłkarskich mistrzostw Euro 2012 znalazła się niemal na szarym końcu wymienianych jako ważne dla naszych relacji: o wspólnym przedsięwzięciu wspomina zaledwie 3 proc. respondentów. Wspólne Euro 2012 najwyraźniej nie jest wielką sprawą dla Ukraińców. W powszechnym odczuciu ukraiński futbol to domena oligarchów, nie ma się czym ekscytować.

Z raportu wynika, że istotne przy ocenie wzajemnych relacji są przekonania polityczne Ukraińców: pozytywne nastawienie do Polski ma elektorat Anatolija Hrycenki, uważanego za proeuropejskiego byłego kandydata na prezydenta (w wyborach 2010 r.). Najmniej dobrych stron w obrazie Polski dostrzegli wyborcy obecnego prezydenta Wiktora Janukowycza: lepiej widzą nas nawet sympatycy komunisty Petra Symonienki. Ci uznają jednak Polskę za kraj nieprzyjazny, w przeciwieństwie do wyborców Hrycenki i Julii Tymoszenko, gdzie niemal wszyscy ankietowani postrzegają Polskę jako kraj przyjazny Ukrainie (odpowiednio 92 i 86 proc.). Elektorat Janukowycza niechętnie podzielał tę opinię. Jak to wyjaśnić? To przede wszystkim mieszkańcy wschodnich obwodów. Jeżdżą do nas najrzadziej, sporadycznie mają bezpośrednie kontakty z Polakami, odbierają przeważnie rosyjską telewizję. A polskie poparcie dla pomarańczowej rewolucji odebrali z niechęcią.

Ukraiński wschód, w 90 proc. popierający Janukowycza, bez problemu akceptuje obecność polskich firm i organizacji pozarządowych. Nie różni się w tym od innych regionów. Jak wynika z raportu, aż 71 proc. badanych akceptuje współpracę ukraińskich i polskich miast. Akceptacja polskiej obecności zależy od wykształcenia: im wyższe, tym polska obecność – w biznesie, kulturze, jako turystów czy na stałe mieszkających sąsiadów – jest traktowana przychylniej. I od wieku: osoby przed sześćdziesiątką są bardziej na obecność polską otwarte niż starsi.

Euroremont i eurointegracja

Dla Ukraińców europejskość jest ważnym elementem wizerunku Polski. Polska zawsze była taką namiastką Europy, a Polacy bardziej Europejczykami niż Ukraińcy. I tak pozostało. Nie ma to związku z przynależnością do europejskich struktur, które Ukraińcom nie imponują. Tylko dla 9 proc. badanych ważne jest członkostwo Polski w UE. Tyle samo postrzega Polskę jako kraj, który sprzyja Ukrainie na drodze do Unii, także po zmianie na fotelu prezydenta.

Sam przymiotnik „europejski” ma na Ukrainie wielce pozytywną barwę. Choćby termin „euroremont”, oznaczający standard odbiegający od miejscowej średniej. Przedrostek „euro” jest twórczy i produktywny w każdej dziedzinie – mody, restauracji, wagonów kolejowych. Co czwarty badany uznał, że dobre stosunki z Polską są dla Ukrainy priorytetowe. Za ważne uznało je 52 proc. badanych. I tylko 2 proc. uważa, że stosunki ukraińsko-polskie są bez znaczenia. Największą wagę do wzajemnych relacji przywiązują mieszkańcy sąsiadujących z Polską regionów: 35 proc. badanych uznało je za priorytetowe, a niemal wszyscy (92 proc.) uważają, że stosunki te są bardzo dobre. Zapewne – sądzi autorka raportu – waga przywiązywana do stosunków z Polską ma związek z oceną znaczenia Polski w Europie. Dziś, dla większości badanych, to znaczenie jest zaledwie średnie (58 proc.) i zmalało w ciągu ostatnich lat. Przekonanie o słabej pozycji Polski w Europie deklaruje co piąty badany, dwukrotnie częściej niż 10 lat temu.

Im dalej na południe i wschód Ukrainy, tym dla nas gorzej. O niewielkim znaczeniu Polski w Europie przekonani są najczęściej wyborcy komunisty Petro Symonienki oraz elektorat prezydenta Wiktora Janukowycza. Trudno Ukraińcom odmówić poczucia realizmu. Może na tę ocenę wpłynął fakt, że Polsce nie udało się uruchomić szybkiej ścieżki wprowadzenia Ukrainy do UE i NATO, że zawiodła nadzieje, jakie powstały po pomarańczowej rewolucji.

Czy w tej sytuacji polski przykład może wpływać na Ukraińców mobilizująco? 54 proc. badanych uważa, że Ukraina powinna się ubiegać o członkostwo w UE, ale aż 70 proc., że powinna stworzyć unię z Rosją i Białorusią. Przekonanie, że oba sojusze są możliwe jednocześnie, nie opuszcza jak widać Ukraińców. Świadczy to nie tylko o skąpej wiedzy na temat Unii i integracji. Także o tym, że prozachodnie myślenie wcale nie dominuje u naszych sąsiadów. Sygnalizuje także mocną wciąż tęsknotę za polityką wielowektorowości, niechęć do jednoznacznego opowiedzenia się, w którą stronę zmierzać.

W rozkroku na barykadzie – tak można określić tę pozycję. – Ukraińcy chcieliby być jednocześnie częścią Zachodu i Wschodu i sytuacja nie zmienia się od co najmniej 10 lat, kiedy pierwszy raz została zbadana – uważa Joanna Konieczna-Sałamatin.

Co ważniejsze – i raport nie pozostawia w tej kwestii wątpliwości – na Ukrainie następuje widoczna zmiana orientacji na wschodnią. Oprócz Ukrainy Zachodniej, gdzie przybywa zwolenników przystąpienia do UE, wybór wschodni umacnia się, we wschodnich obwodach wzrósł w ciągu 10 lat o 19 punktów proc. A wybór opcji zachodniej skurczył się do 4 proc. – Wschód oferuje psychologiczne bezpieczeństwo świata dobrze znanego, dlatego nie chcą go odrzucić. Tymczasem Zachód, choć dla Ukraińców atrakcyjny, jest wciąż nieznany i obcy – uważa Konieczna-Sałamatin.

Zwolennicy UE przeważają nad sympatykami Związku Białorusi i Rosji wśród najmłodszych respondentów, ale jest to jedyna taka grupa. Nawet w grupie najlepiej wykształconych przeważa liczba sympatyków nieokreślonego miejsca Ukrainy w Europie, gdzieś między Wschodem a Zachodem. Rosja jest wciąż uważana za bliższą interesom Ukrainy niż Bruksela. Na Ukrainie można często usłyszeć zdanie: Jak UE chce, żebyśmy weszli do Wspólnoty, to niech nam zapłaci.

Raport „Coraz dalsi sąsiedzi. Wizerunek Polski i Polaków na Ukrainie”, Jacek Kucharczyk (red.), Joanna Konieczna-Sałamatin (red.), Joanna Fomina, Natalia Rjabińska. Badania przeprowadzono we wrześniu i październiku 2010 r. na próbie 2000 respondentów.

Bunt sędziów
Przerażające zabójstwo 18-letniej kobiety i populistyczna reakcja prezydenta Sarkozy’ego doprowadziły do pierwszego strajku sędziów we Francji. Trzecia władza uważa za skandal, że politycy, zamiast sprawiedliwości, szukają poklasku opinii publicznej.

DAMIEN MEYER / AFP

Protest sedziów w Nantes.

Marek Ostrowski | 1486 words

Zaczęło się jak w złym śnie: w połowie stycznia w regionie Loary zaginęła 18-letnia kobieta, Laetitia Perrais. Poszukiwania nie dały rezultatu, dwa tysiące mieszkańców jej rodzinnego miasta przemaszerowało przez ulice, by nadać sprawie rozgłos, rodzinę zaginionej przyjął prezydent, który obiecał, że osobiście będzie nadzorował śledztwo. 1 lutego odnaleziono głowę i część zwłok kobiety. Dowody wskazują, że psychopatycznym zabójcą był Tony Meilhon, przestępca, który połowę swego 31-letniego życia spędził w więzieniu. Trudno go zakwalifikować jednoznacznie, ma zarówno wyroki po kilka miesięcy za kradzieże i paserstwo, jak i wyrok 6 lat za napad z bronią w ręku i 5 lat za gwałt na współwięźniu. W sumie 13 wyroków. Ostatnio skazano go na rok więzienia za groźby pod adresem sędziego. Zakończył karę i wyszedł z więzienia w lutym 2010 r. Po niespełna roku na wolności prawdopodobnie dopuścił się tego zabójstwa.

Na wieść o tym kierunku śledztwa – bo zarzutów jeszcze nie postawiono Meilhonowi – prezydent Nicolas Sarkozy wystąpił przed kamerami. Twardym tonem oświadczył, że aparat sprawiedliwości popełnił poważny błąd, wypuszczając z więzienia „domniemanego winnego”. Od dawna zresztą Sarkozy oskarża sędziów o  laxisme, nieprzemyślaną łagodność: policja się stara, łapie kryminalistów, a sędziowie ich puszczają. Ale nawet i policjantom się dostało, bo prezydent mówił o „poważnych dysfunkcjach” w policji. Zapowiedział ukaranie tych, którzy popełnili błąd albo tuszowali sprawę. Profesor Sorbony Dominique Rousseau, który sam zasiadał w Najwyższej Radzie Sądownictwa, uważa, że prezydent, który ma być gwarantem niezawisłości sędziowskiej, publicznie upokarza sędziów, że chwali się przed opinią własnym, jakoby lepszym wyczuciem problemów bezpieczeństwa, a sędziom zarzuca brak odpowiedzialności.

Korpus sędziowski zareagował z oburzeniem. Od Hawru do Marsylii sędziowie przerwali rozprawy. Na jeden dzień, w niektórych miastach dłużej, zdjęto wszystkie sprawy z wokandy. Fronda sędziów objęła cały kraj, także sądy apelacyjne, do sędziów przyłączali się policjanci. Wszyscy wiedzą, że recydywiści – jak w całej Europie – są we Francji poważnym problemem, ale przecież to nie sędziowie są winni! Odwrotnie, atakowani przez władze i dużą część opinii publicznej czują się wypaleni. Martine Lebrun, prezeska Krajowego Stowarzyszenia Sędziów Penitencjarnych (zajmujących się nadzorem nad stosowaniem kar), przytoczyła niedawny przypadek sędziego z Pontoise, który usiłował się zabić w swym gabinecie, odbierając broń policjantowi, w końcu rzucił się pod pociąg.

Sędziowie często, zwłaszcza w głośnych sprawach kryminalnych, są pod silną presją opinii. A przy tym łatwo o jej niezadowolenie. Jeśli sędzia uzna, że trzeba podejrzanego aresztować, a ten potem okaże się niewinny, czyli przesiedzi niesprawiedliwie albo, co gorzej, powiesi się w więzieniu – obrońcy praw człowieka zarzucą sędziemu rygorystyczną niewrażliwość. Ale jeśli przedterminowo zwolni z więzienia kogoś, kto niedługo potem popełni nowe przestępstwo – rozlega się podobny krzyk oburzenia. Dlaczego zaryzykował humanitarne podejście?

Czy można było zapobiec śmierci tej ofiary, jeśli przyjąć, że to Meilhon zabił? Wdrożone przez inspekcję więzienną śledztwo nie przypisało poważnych uchybień służbie więziennej ani sędziom. Więzień odsiedział wszystkie wyroki i normalnie wyszedł na wolność. W więzieniu zachowywał się na ogół spokojnie, choć w aktach odnotowano w ostatnich latach sześć kar dyscyplinarnych.

Pod koniec grudnia, na niespełna miesiąc przed zabójstwem kobiety, na komisariat ze skargą przyszła przyjaciółka Meilhona twierdząc, że zwolniony więzień dwukrotnie zmuszał ją do współżycia. Takie zarzuty we Francji się bada, jednak nie w trybie ekspresowym. Co do nadzoru postpenitencjarnego, to niemal wszędzie na świecie stanowi on najsłabsze ogniwo systemu. Zresztą wobec zwolnionego Meilhona nie orzeczono nadzoru – obowiązku szukania pracy i wizyt u lekarza ze względu na skłonności do agresji seksualnej (raport podkreśla, że nie było wyraźnego powodu).

Zresztą nawet gdyby był, to związek zawodowy sędziów zwraca uwagę, że w okręgu Nantes pracuje trzech sędziów i 17 kuratorów na 3,3 tys. osadzonych. W całym kraju jest takich sędziów 361 i nadzorują zachowanie 186 tys. osadzonych, zwalnianych lub czekających na odsiadkę. Prawie stu tysięcy wyroków skazujących na więzienie nie wykonano!

We Francji prezydent reaguje na każdą głośną zbrodnię, każdy niemal alarm prowadzi do nowej ustawy – czy to podwyższającej sankcje karne, czy surowiej traktującej recydywę. Ale nie idą za tym konkretne nakłady ani rozwiązania praktyczne. Marc Trévidic, prezes stowarzyszenia sędziów instruktorów, stawia prezydentowi poważny zarzut: „Nie ma żadnej polityki długofalowej, tylko mydlenie oczu” – mówi.

Chodzi o taki sam refleks, jaki towarzyszył naszemu premierowi, gdy z emocją mówił o kastracji chemicznej. Eksperci zbadali, że w praktyce w całej służbie więziennej nie ma psychoterapeutów, specjalistów od leczenia przestępców seksualnych. Słowem – chwytliwe hasła zamiast rzetelnego programu. I więcej jeszcze: przez całe lata wymiar sprawiedliwości we Francji traktowano jako przystawkę służby publicznej do dyspozycji rządu, a nie jako solidną podstawę demokracji – mówi Trévidic.

Ale w konkretnej sprawie opinia publiczna sędziom nie sprzyja. Jak to się dzieje – pyta w telewizji przedstawiciel portalu Obserwatorium Obywatelskie – że osobnik skazywany 13 razy, w tym za gwałt, za trzy napady z bronią w ręku i zranienie dwóch osób, którego badanie psychiatryczne potwierdza zagrożenie dla otoczenia, wypuszczany jest z więzienia bez żadnego nadzoru, bez choćby bransoletki elektronicznej? A przecież w sąsiedniej Belgii są ośrodki obrony społecznej, w których osadza się osobników stanowiących zagrożenie! I w ogóle – twierdzi Obserwatorium Obywatelskie – orzekane są za małe kary za napady.

Ludzi nie przekonują naukowcy, którzy zwracają uwagę, że ani poprawki do kodeksu karnego uchwalane doraźnie pod wpływem emocji, ani zaostrzanie sankcji karnych nie stanowią dobrego lekarstwa na przestępczość. Opinia publiczna hołduje kryminologii politycznej, a nie naukowej (mówił o tym w wywiadzie dla POLITYKI 34/10 wybitny kryminolog szwedzki prof. Jerzy Sarnecki). We Francji widać to bardzo wyraźnie. Sondaż przeprowadzony przez Instytut IFOP ujawnia, że aż 85 proc. badanych uważa, że recydywistów karze się nie dość surowo, taki sam wskaźnik dotyczy karania za przestępstwa seksualne.

Badania ujawniają też swoistą hierarchię przestępstw szczególnie niepokojących opinię publiczną. Na pierwszym miejscu do zaostrzenia kar Francuzi wymieniają właśnie przestępstwa seksualne, dopiero po nich idą sprawy polityczno-finansowe (surowiej karałoby za nie 80 proc. Francuzów), potem przemyt narkotyków (76 proc.), napady z bronią w ręku (72 proc.) i przestępczość nieletnich (71). Tak czy inaczej – karać surowiej, a przy tym nie oszczędzać i sędziów! Dwie trzecie Francuzów opowiada się za sankcjami dla tych, którzy popełniają błędy, a tylko jedna trzecia uważa, że sędzia przecież sądzi w dobrej wierze i zgodnie ze swym sumieniem, a ryzyka błędów nie można uniknąć.

Nic więc dziwnego, że takie nastawienie opinii publicznej sprzyja karierze haseł o prawie i sprawiedliwości. Na nim przecież wypłynął prezydent Sarkozy jako energiczny minister spraw wewnętrznych. W Paryżu właśnie ukazała się praca wydana przez Krajowy Instytut Audiowizualny INA „Zbrodnia na ekranie. Francuska kronika kryminalna 1950–2010”, która dokumentuje tezę, że mniej więcej od 1970 r. przestępstwa stały się dla polityków manną z nieba dla ugruntowania autorytetu politycznego w sprawach bezpieczeństwa i obrazu władzy, która troszczy się o obywateli. Zmianę na tym polu zapoczątkował minister spraw wewnętrznych Michel Poniatowski (z rodziny naszego ostatniego króla). On to reklamował operacje antyprzestępcze zwane coupe de poing (uderzenie pięścią), czyli obławy w niebezpiecznych rejonach miast.

Ale dopiero prezydent Sarkozy stosuje prawdziwy populizm penalny (określenie jednego z sędziów), to znaczy zwraca się bezpośrednio do ludu, dyskredytując równocześnie instytucje ustawowo powołane do zwalczania przestępczości. Cytowana praca jest także oskarżeniem dziennikarzy. Oni to, goniąc za sensacją, nakręcają spiralę podekscytowania. Przestępczość nie zmieniła się znacząco w porównaniu z latami 70. ubiegłego stulecia. Jednak wtedy dzienniki telewizyjne nie poświęcały kronice kryminalnej więcej niż 4 proc. czasu antenowego, natomiast w 2002 r. zajęły aż 18 proc. tego czasu.

W ramach tego populizmu prezydent – w ostatnich noworocznych życzeniach dla Francuzów – mówił, by wobec fali rosnącej przemocy otworzyć sądy na sędziów ludowych. Niech lud wypowie swoje zdanie o surowości kar wymierzanych podsądnym! Trudno, by sędziowie mieli więc o prezydencie dobre zdanie, zwłaszcza że nie zapomnieli lekceważącej o nich opinii wypowiedzianej przez Sarkozy’ego, obejmującego właśnie Pałac Elizejski.

Przyjmował sędziów w 2007 r., a potem powiedział w audycji telewizyjnej, że patrzył na salę i widział 98 proc. ludzi odlanych z tej samej formy, tej samej tradycji elit francuskich, oczywiście szanowanych, lecz nie dość różnorodnych. Nie chcę – powiedział – mieć ludzi, którzy tak się upodobnili, „ustawionych jak ziarnka groszku, takich samych rozmiarów, tak samo pozbawionych smaku”. Takich zdań się nie zapomina, a pomysł korygowania owego gustu i smaku przez sędziów ludowych musi budzić zaniepokojenie.

Tendencje władzy wykonawczej do dyrygowania wymiarem sprawiedliwości są we Francji aż nadto widoczne. Została nawet zbesztana przez Europejski Trybunał Praw Człowieka za brak niezależności prokuratury od rządu. Francja, z grubsza, boryka się z takimi samymi problemami wymiaru sprawiedliwości jak Polska. Sądy przeciążone, postępowania przewlekłe, decyzje procesowe i wyroki – odwlekane, personel pomocniczy (zwłaszcza liczba protokolantów i sekretarzy sądowych)  zbyt szczupły.

Podobnie jak w Polsce nakłady na wymiar sprawiedliwości są relatywnie niskie. Studium porównawcze Rady Europy z 2010 r. podaje, że Francja – wydając w przeliczeniu na jednego mieszkańca 57,7 euro rocznie na cały system – zajmuje na 43 kraje miejsce 37 (za Azerbejdżanem i Armenią). Poza tym nie przeprowadzono solidnej analizy efektywności tych wydatków. To przy okazji wielki zarzut pod adresem naszego kraju. Polska na swój wymiar sprawiedliwości wydaje proporcjonalnie trzy razy więcej niż Francja (tak!), a rezultaty osiąga bardzo mierne.

Największym jednak problemem jest polityczne działanie na oślep. Gorączka legislacyjna nie liczy się z realiami. Poprawki do prawa karnego posłowie uchwalają w emocjach, na ogół pod wpływem tak okropnych wydarzeń jak teraz zabójstwo Laetitii Perrais, bez zamówienia solidnych prognoz, czy nowe prawo da się zrealizować w praktyce i jak wpłynie ono na rzeczywistość. Nie tylko nie ma prognoz, ale nie ma i oceny rezultatów uchwalonego prawa. Na przykład narzucenie sztywnych progów kar więzienia (kar minimalnych) we Francji z 2007 r. zostało ocenione  i to niespecjalnie pozytywnie  dopiero po dwóch latach.

Bunt sędziów jest oczywiście oznaką choroby. Co z tego, że prezydent powiedział głośno zapewne to, co ludzie po cichu myślą. Wina nie leży po stronie sędziów. Nic dziwnego, że nawet kilku polityków rządzącej partii UMP – która w buncie sędziów murem stanęła za prezydentem – mówią o konieczności planu Marshalla dla sądów, więzień, prokuratury i policji. To skomplikowane i żmudne. Władza nie ma do tego głowy, zwłaszcza że opinia publiczna zadowala się samymi hasłami.

Odrastające macki
Włoska mafia kojarzy się dziś Amerykanom raczej z filmami i serialem „Rodzina Soprano”. Media częściej donoszą o porachunkach bezwzględnych gangów z Rosji, Chin czy krajów latynoskich. Jednak Cosa Nostra wciąż jest hegemonem i nadal, choć bez ...

Materiały prasowe

Włoska mafia kojarzy się dziś Amerykanom raczej z filmami (na fot. kadr z "Ojca chrzestnego"), ednak Cosa Nostra wciąż jest hegemonem w prawdziwym życiu.

Tomasz Zalewski z Waszyngtonu | 1463 words

Ponad 800 agentów federalnej i lokalnej policji aresztowało w zeszłym miesiącu 110 członków i wspólników syndykatu zbrodni La Cosa Nostra (LCN). Za kratkami znaleźli się: consigliere rodziny Gambino, cała wierchuszka rodziny Colombo, były szef mafii z Nowej Anglii, kilkudziesięciu kapitanów ( capo) i żołnierzy wszystkich pięciu rodzin mafii nowojorskiej. Zarzuty były te same co zawsze: morderstwa, wymuszenia haraczy, hazard, przemyt narkotyków, podpalenia, stręczycielstwo i  racketeering, czyli udział w czynach przestępczej organizacji.

Włoską mafię porównywano do topniejącej góry lodowej – przegrywała wojnę z organami ścigania i zdawała się bezpowrotnie słabnąć. Wyczyny innych przestępczych syndykatów, bardziej bezwzględnych w zabijaniu – mafii rosyjskiej, gangów azjatyckich, latynoskich narkokarteli – przyćmiewały stroniącą od niepotrzebnej przemocy LCN. Ale ostatnia operacja FBI pokazała, że wieści o rychłym zgonie LCN są przesadzone. Poza rodziną Colombo bossowie pozostałych czterech rodzin nowojorskich – Bonanno, Gambino, Genovese i Lucchese – wyszli z operacji cało.

Mafia ma się dobrze. Może nawet lepiej niż w latach 90. A najbardziej pomógł jej atak 11 września 2001 r., po którym FBI skupiła się na walce z terroryzmem. W Nowym Jorku, gdzie operuje prawie połowa całej mafii, specjalne jednostki do jej zwalczania zmniejszyły personel z 450 do 100 osób. Ale nie jest to jedyna przyczyna, że amerykańska ośmiornica nadal żyje i dominuje nad konkurentami, chociaż nie jest już taka jak dawniej.

Wojna z mafią zaczęła się pół wieku temu od aresztowania przez policję stanu Nowy Jork bossów z krajowej „komisji” w miejscowości Apalachin, w listopadzie 1957 r. W kilka lat później krucjatę przeciw zorganizowanej przestępczości podjął Robert F. Kennedy. Przedtem La Cosa Nostra (Nasza Rzecz) działała dość bezkarnie, korzystając z rozległych powiązań ze światem biznesu i polityki. Ogromne dochody, zgromadzone w czasach prohibicji, pozwalały przekupywać policję, sędziów i polityków związkowych. Ówczesny szef FBI John Edgar Hoover udawał, że mafii nie ma, i zabraniał swym agentom prowokacji policyjnych, nazywanych operacjami żądło. Władzom udawało się czasem schwytać i postawić przed sądem płotki od mokrej roboty, ale bossowie, dzięki nakazowi omerty – zmowie milczenia – pozostawali na ogół poza zasięgiem. Niektórzy – jak Al Capone i Vito Genovese – po kolei lądowali w więzieniu, ale nie osłabiało to potęgi organizacji.

W 1970 r. Kongres dał wymiarowi sprawiedliwości znakomite prawne narzędzie do walki z mafią w postaci antymafijnej ustawy RICO, po raz pierwszy pozwalającej prokuratorom na oskarżanie nie tylko indywidualnych gangsterów, ale całej organizacji. Pomysł polegał na wynalezieniu nowego przestępstwa racketeeringu, czyli systematycznego zarabiania pieniędzy na nielegalnej działalności, co miało dowodzić grupowej zmowy przestępczej.

Według nowego prawa, wystarczały dwa takie same przestępstwa w ciągu 10 lat, by uznać oskarżonego za winnego i oskarżyć wszystkich członków organizacji, niezależnie od tego, czy byli bezpośrednio uwikłani w zbrodnię. Jednak ustawa RICO zdawała się wywracać do góry nogami dotychczasowe pojęcia prawne. Obawiano się m.in. zarzutu stosowania zasady odpowiedzialności zbiorowej, dlatego aparat ścigania i sądy długo wzbraniały się przed jej użyciem.

W rezultacie, mimo coraz liczniejszych dowodów przeciw gangsterom – zdobytych dzięki podsłuchom i zeznaniom mafiosów, którzy poszli na współpracę – w latach 70. La Cosa Nostra kwitła. Jej roczne dochody, szacowane na 48 mld dol., ustępowały tylko dochodom koncernu Exxon (51 mld dol.). FBI było pochłonięte tropieniem licznych w Nowym Jorku – siedzibie ONZ – sowieckich szpiegów. Powiadano, że każdy, kto je obiad w Wielkim Jabłku, daje zarobić gangsterom, gdyż mafia czerpała zyski ze wszystkich hurtowni żywności. To samo było z odzieżą – domeną rodzin Gambino i Lucchese. Kiedy Anthony Sotto, boss nadbrzeża portowego na Brooklynie, a jednocześnie popularny przywódca związkowy, stanął przed sądem, bronili go wszyscy żyjący eksburmistrzowie metropolii. Wokół mafii panowała atmosfera pobłażliwości – uważano, że wszyscy się na nią godzą, gangsterzy mordują się między sobą, a ich etniczne dzielnice: Little Italy na Manhattanie i Bensonhurst na Brooklynie, to najbezpieczniejsze okolice w mieście. W tym czasie inne dzielnice Nowego Jorku zalewała fala bandytyzmu.

Do przełomu doszło za sprawą młodych prokuratorów nowojorskich i wiceprokuratora generalnego w rządzie prezydenta Reagana Rudy’ego Giulianiego. Na początku lat 80. późniejszy burmistrz miasta i kandydat prezydencki wykorzystał wszystkie możliwości, jakie stwarzała ustawa RICO, i wbrew oporom sceptyków oskarżył z jej paragrafów bossów wszystkich pięciu rodzin. Dowody, głównie z nagrań ich rozmów, były przytłaczające. Proces mafijnej komisji w 1986 r. w Nowym Jorku zakończył się skazaniem wszystkich oskarżonych, z wyjątkiem jednego, na 100 lat więzienia. Bezprecedensowe w dziejach mafii wyroki zatwierdzono w apelacji.

Cosa Nostra przetrwała pogrom, bo miała sprawną organizację pozwalającą na automatyczną wymianę przywódców. Weszła jednak w fazę schyłkową. Koneksje z lokalnymi politykami najpierw się rozluźniły, a potem zupełnie zniknęły. FBI radziło sobie coraz lepiej dzięki zeznaniom kolejnych aresztowanych mafiosów. Przerażeni perspektywą wysokich kar godzili się na współpracę i sypali szefów. Mit omerty upadł. Program ochrony świadków zapewniał im bezpieczeństwo.

W latach 90. na celowniku znalazł się jeden z ostatnich wielkich ojców chrzestnych, boss rodziny Gambino John Gotti. Dapper Don – jak nazwały go media z powodu modnych garniturów – stał się celebrytą i bohaterem tabloidów, które rozpisywały się o popularności Gottiego w dzielnicy, gdzie urządzał doroczne festyny na Święto Niepodległości. Nic mu to jednak nie pomogło, kiedy jego zastępca Sammy (Bull) Gravano dogadał się z FBI i obciążył go miażdżącymi zeznaniami. W 1992 r. Gotti dostał dożywocie i 10 lat później zmarł w więzieniu.

Na jego pogrzebie pojawiło się niewielu podwładnych i bossów z innych rodzin, natomiast pełno było ekip telewizyjnych – znak nowych czasów. Uosobieniem zmierzchu mafii stał się syn zmarłego John Gotti jun., wyznaczony przez ojca na następcę. Okazało się, że się do tego nie nadaje i pragnie być zwykłym biznesmenem. Nic mu jednak w interesach nie wychodziło i stał się pośmiewiskiem mediów. Jego siostra Victoria występuje w reality TV i pisze pamiętniki o ojcu.

Znawcy mafii są zgodni, że brak jej dziś silnych i cieszących się mirem przywódców. Na czele rodzin stoją 80-latkowie, a szeregi kapitanów i żołnierzy stopniały. Ma to prawdopodobnie związek ze zmianami społecznymi – amerykańscy Włosi z Sycylii są coraz zamożniejsi, lepiej wykształceni i nie nęci ich kariera płatnych zabójców w Cosa Nostrze (która jako mafiosów przyjmuje tylko Włochów).

Coraz częściej słychać o konkurencji z innych mniejszości etnicznych. Kolumbijski kartel Medellin w okresie swej potęgi stanowił większe zagrożenie w Nowym Jorku niż mafia włoska. Znanej z bezwzględności mafii rosyjskiej przepowiadano przyszłą supremację. Ulubionym tematem filmów akcji stały się rosnące w siłę gangi chińskie o poetyckich nazwach Cienie Duchów i Latające Smoki. Żadna z tych grup nie zepchnęła jednak Cosa Nostry z pozycji hegemona. Według znawców przedmiotu, zadecydowała o tym organizacja rodzin LCN – ich hierarchiczna struktura i wyraźne zasady wymiany liderów – dająca im przewagę nad chaotycznie zorganizowanymi rywalami. Ci ostatni wolą współpracować z włoskimi mobsterami, a czasem – jak gang motocyklowy Hell’s Angels – pełnią dla nich zadania podwykonawcy. – Dzięki doskonałej organizacji Cosa Nostra wykazuje ogromną prężność. Unika też niepotrzebnej przemocy – nie wymaga się już np. od kandydata na członka, by popełnił morderstwo – mówi Jim Margolin z nowojorskiego biura FBI.

Mafia nie pierze już tylko pieniędzy, co było jej tradycyjnym zajęciem, ale stara się dostosować do nowych czasów i postindustrialnej gospodarki, próbując sił w sektorze finansowym. Pod koniec lat 90., w okresie hossy na Wall Street, gangsterzy z rodzin Gambino i Colombo kierowali operacjami pump and dump (pompuj i porzuć), polegającymi na sztucznym windowaniu cen akcji i sprzedawaniu ich przed gwałtownym spadkiem. – Ponieważ operacja taka zależy od współpracy wszystkich uczestników, niewycofywania za wcześnie swoich udziałów, członkowie mafii zajmowali się wymuszaniem dyscypliny. Czasami byli wynajmowani przez bystrzejszych od siebie – wspomina Margolin.

W zakładanych przez siebie małych firmach maklerskich mafiosi terroryzowali brokerów, by nie sprzedawali akcji mimo poleceń klientów. Biznes obliczony był na szybki, jednorazowy zysk – w bardziej długofalowych przedsięwzięciach Włochów zdają się wyprzedzać lepiej wykwalifikowani imigranci z dawnego ZSRR.

Co czeka Cosa Nostrę? Thomas Repetto, były detektyw z Chicago i autor książek o zorganizowanej przestępczości, przedstawił intrygującą prognozę: amerykańska ośmiornica stanie się filią mafii przyszłości, o wiele potężniejszych od obecnych. Będą to międzynarodowe syndykaty, kierujące operacjami finansowymi z bezpiecznych zakątków świata i występujące pod szyldami legalnych i szanowanych instytucji. Nieprzyjemne prace, jak przekupstwa i zabójstwa, zlecą doświadczonym subkontraktorom – tu rola dla starej mafii. Globalne megamafie znajdą oparcie w aparatach służb specjalnych niektórych państw.

Podobna organizacja już istniała – był to kierowany przez Pakistańczyków i Arabów międzynarodowy bank BCCI, działający w latach 70. i 80. na zasadzie piramidy Ponziego i posługujący się czarną siatką płatnych szantażystów i morderców. BCCI upadł w 1990 r. Ale może nowa globalna mafia znów działa?

Tomasz Zalewski z Waszyngtonu

Autor jest korespondentem PAP w Waszyngtonie.

Korzystał z książek: Thomas A. Reppetto, Bringing Down The Mob: The War Against The American Mafia; Selwyn Raab, Five Families: The Rise, Decline and Resurgence of America’s Most Powerful Mafia Empires.

W życiu...

1 Vito Genovese, szef borgaty (rodziny) o tej nazwie, jeden z nielicznych bossów sprzed rozpoczętej pół wieku temu wojny z Cosa Nostrą. Zmarł w więzieniu. Zabił m.in. pierwszego męża swojej przyszłej żony, aby ją poślubić.

2 John Gotti, boss rodziny Gambino, gangster-celebryta. Znany jako Dapper Don z racji drogich garniturów, skazany na dożywocie w 1992 r. Na jego pogrzebie krążyły nad konduktem cztery helikoptery z ekipami TV.

3 Rudy Giuliani, wiceprokurator generalny za rządów prezydenta Reagana, później burmistrz Nowego Jorku. Dzięki rozpoczętej przez niego kampanii przeciwko mafii schwytano jej najważniejszych przywódców. A dla Giulianiego ta sprawa stała się trampoliną do kariery politycznej.

...i na ekranie

4 Vito Corleone, boss nowojorskiej rodziny Corleone, bohater filmowej trylogii „Ojciec chrzestny” w reż. Francisa Forda Coppoli, opartej na powieści Mario Puzo „Godfather”. Postać fikcyjna, ale dla milionów widzów, dzięki grze Marlona Brando, bardziej prawdziwa niż dziesiątki realnych mafiosów.

5 Tommy DeVito, gangster od mokrej roboty o niepohamowanym temperamencie z filmu „Chłopcy z ferajny” w reż. Martina Scorsese, który odbrązowił romantyczną legendę Cosa Nostry. Postać DeVito, (odtwarzana przez Joego Pesci), najbardziej brutalnego ze wszystkich przedstawionych mafiosów, najbardziej zapada w pamięć.

6 Donnie Brasco (Johnny Depp), tytułowy bohater filmu o tajnym agencie FBI, któremu udało się zdobyć zaufanie mafii, zostać jej członkiem i przez kilka lat zbierać o niej informacje od środka. Film oparto na prawdziwej historii agenta Josepha Pistone, który w latach 70. infiltrował w ten sposób rodzinę Bonanno.

Spłonął, bo zapalał światło rozumu
W Internecie trwa akcja „Łyszczyński wraca do miasta”. O co chodzi?

AN / NIFC

Podobizna Kazimierza Łyszczyńskiego.

Joanna Podgórska | 1294 words

W Warszawie na Rynku Starego Miasta spalono pierwszy polski traktat ateistyczny „De non existentia Dei”. Był marzec 1689 r. Wraz z traktatem spłonął jego autor Kazimierz Łyszczyński. Polski Giordano Bruno, niemal całkiem zapomniany.

„Człowiek jest twórcą Boga a Bóg jest tworem i dziełem człowieka. Tak więc ludzie są twórcami i stwórcami Boga, a Bóg nie jest bytem rzeczywistym, lecz bytem istniejącym tylko w umyśle, a przy tym bytem chimerycznym, bo Bóg i chimera są tym samym – pisał Łyszczyński. – Prosty lud oszukiwany jest przez mądrzejszych wymysłem wiary w Boga na swoje uciemiężenie; tego swego uciemiężenia broni jednak lud w taki sposób, że gdyby mędrcy chcieli prawdą wyzwolić lud z tego uciemiężenia, zostaliby zdławieni przez sam lud”.

Traktat „De non existentia Dei” liczył 265 kart i kończył się wnioskiem: „Ergo non est Deus” (A zatem Boga nie ma). Egzemplarz, który spłonął na Rynku Starego Miasta, był jedynym. Pięć jego fragmentów ocalało w mowie oskarżyciela, który podczas procesu obficie je cytował. Inne poglądy Łyszczyńskiego udało się odtworzyć pośrednio z odnalezionych w archiwach relacji, listów, dokumentów.

– Ateizm Łyszczyńskiego nie był prymitywnym antyklerykalizmem, ale opartą na solidnych studiach wiedzą z fundamentem filozoficznym. To był jeden z najwybitniejszych umysłów XVII-wiecznej Polski – twierdzi prof. Andrzej Nowicki, historyk filozofii, który badaniom Łyszczyńskiego poświęcił dziesięciolecia. To on odnalazł w archiwach ocalałe fragmenty traktatu i odtworzył życiorys autora.

Łyszczyński studiował retorykę, logikę, fizykę i metafizykę w Kolegium Jezuitów w Krakowie i Kaliszu. Sam przez 8 lat był członkiem zakonu. Tam poznał pisma starożytnych. Jednym z jego nauczycieli był Jan Morawski, teolog katolicki, który podczas wykładów uczył, by odróżniać byty realne od pomyślanych i chimerycznych, a jednym z jego ulubionych przykładów bytu chimerycznego był Bóg. Przy czym Morawski miał na myśli „drugiego Boga”, stworzonego w umyśle ludzkim – przedmiot wiary heretyków. Łyszczyński wyciągnął z tych wykładów ostateczne konsekwencje i do kategorii bytów chimerycznych zaliczył wszelkich bogów. Z odtworzonych fragmentów jego pism można wnioskować, że świetnie znał prace renesansowych wolnomyślicieli: Giordana Bruna, Campanelli, Giulia Cesare Vaniniego, który, nawiasem mówiąc, też skończył na stosie.

Interesowały go utopie społeczne, a jego krytyka religii nie zamyka się jedynie w kategoriach ontologicznych. Społeczna funkcja religii polega według niego na „gaszeniu światła rozumu” (podobnego sformułowania używał Giordano Bruno), usypianiu ludzkich umysłów i utrzymywaniu w posłuszeństwie prostego ludu. Nazywał teologów rzemieślnikami słów próżnych, wykrętnymi wężami, zwodzicielami, obrońcami głupoty i podstępów przodków, którzy sami, co prawda, nie wierzą w Boga, ale wiarę tę wpajają innym.

Można sądzić, że myśl, by człowiek wykształcony naprawdę wierzył w Boga, wydawała się Łyszczyńskiemu nieco absurdalna. Wykształconych ( sapientes) dzielił na ateistów, którzy się otwarcie do tego przyznają, i takich, którzy posługują się religią w sposób cyniczny dla własnej korzyści. Do kategorii bezbożnych i bezreligijnych zaliczał także Jezusa i Mojżesza, którzy spreparowali Pismo Święte. Społeczną funkcją propagowania ateizmu ma być więc wyzwolenie uciemiężonego ludu (choć miał gorzką świadomość, że lud nie bardzo tego chce) i wizja wspólnoty bez panów i kapłanów. Jeden z argumentów, których użyto przeciw Łyszczyńskiemu w czasie procesu, przekonywał, że ateizm wywraca ustanowiony przez Boga porządek społeczny, a obraza boskiego majestatu jest równoznaczna z obrazą majestatu królewskiego.

Obszarem zainteresowania Łyszczyńskiego była także filozofia przyrody. Wiadomo o tym m.in. z polemiki, która rozpoczyna się słowami: „zawrzay paszczękę piekielna larwo, sprośny Atheuszu”, a z której wynika, że Łyszczyński negował istnienie zjawisk nadnaturalnych, stworzenie przypisywał „sukcesji Natury” i chciał jej przywrócić odebrane przez teologów i przypisane Bogu atrybuty. Tu także było mu blisko do renesansowych filozofów. – W historii myśli ateistycznej ma jednak Łyszczyński pozycję wyjątkową. On pierwszy użył kategorii „my, ateiści”. Przedtem nawet Vanini używał formuły: „ateiści twierdzą”, „ateiści głoszą” – mówi prof. Nowicki. – Traktatów o istnieniu Boga napisano na świecie setki. O nieistnieniu – tylko jeden i to właśnie w Polsce.

Przed podjęciem studiów Łyszczyński sporo wojował. Mówi o tym odnaleziony w białoruskich archiwach dokument podpisany przez Jana III Sobieskiego, w którym król, mianując Łyszczyńskiego podsędkiem brzeskim, wspomina jego zasługi dla ojczyzny: „Od młodych lat służył w wojsku koronnym w chorągwi Jana Sapiehy, a następnie w wojskach litewskich pod księciem podkanclerzym Wielkiego Księstwa Litewskiego, biorąc udział w wojnie z najazdem moskiewskim, szwedzkim i węgierskim”. Już w roku mianowania na stanowisko podsędka – 1682 r. – Łyszczyński rozstrzygał sprawę przeciwko zakonowi jezuitów, który bezprawnie zagarnął ogrody należące do pewnego mieszczanina. Łyszczyński podpisał wyrok nakazujący ich zwrot. Drugi konflikt z Kościołem wiązał się z małżeństwem jego córki, którą wydał za bliskiego krewnego. Biskupowi, który surowo go upomniał, odpowiedział, że kościelne zakazy go nie interesują, bo małżeństwo jest umową świecką. Skończyło się to ekskomuniką.

Tym, co ostatecznie przesądziło o losie Łyszczyńskiego, był donos sąsiada, niejakiego Jana Brzoski, który nie chcąc zwracać pożyczonych „stu tysięcy fortun”, wykradł Łyszczyńskiemu rękopis traktatu i napisał na niego donos. Wojewoda wileński Kazimierz Jan Sapieha przekazał sprawę sądowi kościelnemu. Sejm jednak zdecydował, że jako szlachcic Łyszczyński powinien mieć świecki proces. Odbył się on podczas posiedzenia Sejmu w Warszawie. – Proces był tylko pozornie świecki. Z dokumentów wynika, że biskup Mikołaj Popławski występował w podwójnej roli: senatora i inkwizytora, odpowiedzialnego bezpośrednio przed papieżem za przebieg procesu i wykonanie wyroku. Przysłany przez papieża nuncjusz Giacomo Cantelmo postulował, by wziąć Łyszczyńskiego na tortury i żądać wydania wspólników. Bo co to za inkwizycja, gdy sądzona jest tylko jedna osoba. Z tortur jednak zrezygnowano w obawie przed tumultem szlacheckim – opowiada prof. Nowicki.

W komisji sejmowej, która sądziła Łyszczyńskiego, zasiadało czterech biskupów. I to ich głos brzmiał najgłośniej. Polonia non parit monstra (Polska nie rodzi potworów), mawiano, a teraz już tego nie można powiedzieć, bo Łyszczyński to monstrum – przekonywali. Szantażowali, że głos za ułaskawieniem Łyszczyńskiego jest głosem przeciwko Bogu. Biskup Załuski pomstował, że za ateizm Łyszczyński winien być „nie jeden raz spalony, ale tysiąc razy ponieść śmierć, gdyby tylko miał tyle dusz”. Wśród szlachty wielu wypowiadało się w obronie Łyszczyńskiego, przy czym bynajmniej nie były to głosy ateistów, ale zwolenników szlacheckich przywilejów i złotej wolności. Obawiano się rosnących wpływów duchowieństwa, które oskarżano nie tylko o chęć zdominowania szlachty, ale także zaprowadzenia w Rzeczpospolitej hiszpańskiej inkwizycji. Pojawiły się nawet tak radykalne postulaty – choć przy okazji innej sprawy – żeby wszystkich biskupów wypędzić z senatu i odesłać do Rzymu.

Najbardziej zaangażowany w obronę był przyjaciel Łyszczyńskiego Ludwik Konstanty Pociej, ale szybko się przekonał, że to niebezpieczna gra. Ostrzeżono go, że gdy skończy się proces Łyszczyńskiego, może się zacząć proces Pocieja. – Ostatecznie Pociej głosował przeciwko karze śmierci, ale by zaprezentować się jako obrońca Kościoła, wygłosił paskudne przemówienie, że polskiemu katolicyzmowi nie zagraża jakiś jeden Łyszczyński, ale prawosławna Cerkiew – mówi prof. Nowicki.

„Bóg jest! A więc niech umrze ateista” – zażądał prokurator. Sejm przegłosował wyrok śmierci, a król Sobieski go zatwierdził. – Czy mógł ułaskawić Łyszczyńskiego? – zastanawia się prof. Nowicki. – Pewnie mógł, ale była to dla niego sprawa obojętna i drugorzędna. Poza tym, jako władca wiedział, że lud potrzebuje widowiska.

Widowisko zaczęło się 10 marca 1689 r. Na rynku wystawiono theatrum, czyli drewnianą estradę obitą czerwonym suknem. Na niej stanął krucyfiks, przed którym klęczał Łyszczyński. Msza trwała od rana do trzeciej po południu. Potem pokutujący miał „odprzysiąc się bezbożności”, potępić wszystkie swoje błędy i pisma, a następnie wyznać wiarę w Boga w trzech osobach, w Jezusa Chrystusa, Niepokalaną Bogurodzicę i cały orszak niebieski. Następnie biskup, śpiewając psalmy, wychłostał go dyscypliną.

Dwa tygodnie później Łyszczyński zmuszony był własnoręcznie spalić swoje pisma. Wreszcie 30 marca wykonano wyrok na nim samym. „Wyprowadzono go na miejsce stracenia i okrutnie znęcano się najpierw nad jego językiem i ustami, którymi on okrutnie występował przeciw Bogu. Potem spalono jego rękę, która była narzędziem najpotworniejszego płodu, spalono także jego papiery pełne bluźnierstw i na koniec on sam, potwór, został pochłonięty przez płomienie, które miały przebłagać Boga, jeżeli w ogóle za takie bezeceństwa można Boga przebłagać”. To relacja biskupa Załuskiego. Według innej, wyrok na bluźniercę brzmiał co prawda: stos, ale poprosił on króla o łaskę i wybłagał, aby go przed spaleniem ścięto. Jego prochy rozsypano poza murami miasta.

„Ucz się prawdy od kamieni/Ponieważ ludzie, nawet ci, którzy prawdę znają/Uczą, że jest ona fałszem/Doktryna mędrców jest bowiem dyktowanym przez rozsądek kłamstwem”. Tak miało brzmieć epitafium, fragment wiersza Łyszczyńskiego, który wybrał dla siebie na kamień nagrobny. Nie wiedział, że jako „monstrum” nie zasłuży nawet na grób.

W 300-lecie śmierci, na Białorusi, gdzie znajdował się jego rodzinny majątek, ustawiono pamiątkowy kamień z epitafium. W Polsce o Łyszczyńskim zapomniano. Co prawda jeszcze przed wojną pojawiła się idea, by wystawić mu w Warszawie pomnik, ale nikt nigdy nie próbował jej zrealizować. Dziś do tego pomysłu wróciło Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów. W tym roku chce złożyć formalny wniosek do władz stolicy. Na razie trwa w Internecie akcja wspierająca „Łyszczyński wraca do miasta”.

Wiersz Łyszczyńskiego i fragmenty jego pism przełożył z łaciny prof. Andrzej Nowicki.

Na karłowatość i zołzowatość
Reklamy leków i gabinetów lekarskich budzą w Polsce wiele kontrowersji, ale nie zawładnęły wyobraźnią pacjentów za sprawą Goździkowej. Marketing w medycynie ma głębokie korzenie i jego pionierzy też mieli nieposkromioną inwencję.

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Reklamy leków pojawiały się w prasie, na słupach ogłoszeniowych i w witrynach aptek. Zmarznięta witryna apteki w styczniu 1938 r. Warszawa, Rynek Starego Miasta (od ulicy Jezuickiej).

Paweł Walewski | 1605 words

Modelka ma smukłą kibić, na twarzy uśmiech i z lekkością trzyma nad sobą czterozębną kotwicę. Żaden problem! Wystarczy Efisan. Nic lepiej nie doda siły, nie zwiększy apetytu i nie wyleczy anemii jak pobyt na świeżym powietrzu, uzupełniony regularnym przyjmowaniem dwóch łyżek syropu z żelazem.

– Pierwsze reklamy leków umieszczano w czasopismach lekarskich już w XIX w. – mówi Grażyna Jermakowicz, kustosz Działu Zbiorów Specjalnych Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie, gdzie znajduje się najbogatsza w Polsce kolekcja przedwojennych reklam farmaceutycznych. – Z czasem zaczęto je drukować w kalendarzach, na plakatach ściennych, a nawet na receptach. W końcu upowszechniły się w aptekach i codziennej prasie.

Wiele z nich to kolorowe rysunki lub grafiki wykonane różną techniką, niemające nic wspólnego z oszczędnymi i fachowymi informacjami, adresowanymi do środowiska medycznego. Ich autorami była często spółka grafików i ilustratorów Jana Lewitta i Jerzego Hima (znanych m.in. z wykonanych w 1934 r. ilustracji do wiersza Juliana Tuwima „Lokomotywa”). Reklamy te odwoływały się głównie do skojarzeń: łyżwiarz z lekkością wykonujący piruety w przewodzie pokarmowym, siłacz rozszerzający od środka zwężone tętnice, murarze cementujący skruszałą ścianę o obrysach kości.

Ulotka Algorhinu firmy Spiess z 1909 r. – kropli zawierających mentol, kamforę i olejek cynamonowy (jeszcze dziś można je kupić pod identyczną nazwą) – przemawia do wyobraźni: podczas jesiennego przeziębienia nikt nie będzie miał nosa jak trąba. To jedna z pierwszych reklam preparatów farmaceutycznych wyprodukowanych przez prywatne zakłady aptekarskie należące do rodziny Spiessów, które po II wojnie światowej zostały przekształcone w Zakłady Farmaceutyczne Polfa w warszawskim Tarchominie. Na początku XX w. Spiess eksportował swoje leki do większości krajów europejskich, a było ich na tej liście około 200: m.in. nasercowe, szczepionki, hormony, preparaty sulfonamidowe, arsenowe, bizmutowe, jodowe. I nieśmiertelny tran, który „wzmaga wzrost, chroni przed krzywicą, leczy zołzowatość”.

Nie mogę przemilczeć o świetnym rezultacie

Firma Ciba z Pabianickiej Spółki Akcyjnej reklamowała Coraminę długą listą wskazań: „w przypadkach zatrucia, przełomów oddechowych, chorobach z przeziębienia, dla ratowania topielców, w przewlekłych cierpieniach serca”. Ten cudowny medykament to po prostu środek cucący, dla znawców chemii – roztwór dwuetylamidu kwasu pirydyno-beta-karbonowego. Doceniając wszechstronność tego leku, konsumenci mieli nie lada dylemat, czy ulec pokusie zakupu, gdyż na półkach aptecznych stało wiele mikstur o podobnym działaniu, a w księgarniach i codziennej prasie prezentowane były ich kwieciste opisy.

Pain-Expeller, specyfik firmy F. Ad. Richter&Cie. z Rudolstadt w Turyngii, cieszył się nie tylko w Polsce wielką renomą. Niemcy jednak wiedzieli, co znaczy rozkochać pacjentów w swoim produkcie – w różnych językach wydawali pisma i broszury wychwalające jego skuteczność, choć trudno było się domyślić, jaki był skład i pochodzenie medykamentu. Zaczynali od pastylek przeciwbólowych, zawdzięczających leczniczą moc kokainie (fabryka Richtera pod koniec XIX w. była największym w Europie importerem liści koki), ale dość szybko poszerzono ofertę o Stomakal („wzmacniający żołądek i podniecający trawienie, albowiem w skład jego wchodzą najdelikatniejsze i najskuteczniejsze gorzko aromatyczne ingredyencye”), pigułki Loxa („w przeciągu kilku godzin usuwają kataralne cierpienia organów oddechowych”), przeczyszczające pigułki Kongo („do ich składu nie wzięto wcale środków drastycznych, lecz przeciwnie, dodano tylko takie substancje, które na trawienie wzmacniająco oddziałują”). Polecanym środkiem z fabryki Richtera był też Tamaron (na kłopoty jelitowe), wytwarzany z owoców wschodnioindyjskiego drzewa tamaryndowego – „środek nader łagodnie rozwalniający, a więc nie należy oczekiwać, ażeby przy uporczywych zatkaniach zaraz energicznie zadziałał”.

Właściciel firmy dobrze wiedział, jakimi sformułowaniami przyciągnąć uwagę pacjentów i czym wkupić się w ich łaski. Artykuły, które umieszczał w gazetach (dziś powiedzielibyśmy, że są to teksty sponsorowane), naszpikowane były listami wdzięcznych pacjentów: „Oto donosi nam pan B. Łoziński z Łodzi Wólczańskiej pod dniem 26 grudnia dosłownie co następuje: Dwa razy zapadłem już na influenzę i oba razy wyratowałem się z niej za pomocą Pain-Expelleru; nie mogę więc przemilczeć o takim świetnym rezultacie Pańskiego leku i proszę o nadrukowanie tej wiadomości dla publicznego dobra”. Producent wyjaśniał pod przytoczonym listem, że „kto zaraz przy pierwszych oznakach niedomagania natarł podeszwy, łytki [pisownia oryginalna] i piersi, w razie gdy i one bolały Pain-Expellerem, u tego pojawiały się zaraz obfite i dobroczynne poty. Okoliczność ta jest nadzwyczaj ważną, albowiem przez silne poty następuje nie tylko odwód z wewnętrznych organów, lecz także wydzielonym zostaje najpewniej pierwiastek trujący”.

Friedrich Richter już za młodu zapowiadał się na biznesmena, który intuicyjnie będzie wiedział, jak wykorzystać agresywny marketing. Ten syn właściciela piekarni z Hereford w Nadrenii-Westfalii po odejściu ze szkoły szybko zarobił pierwsze pieniądze, gdy w miejscowej gazecie umieścił ogłoszenie: „Nieomylny sposób, jak zostać bogatym, przekażę każdemu, kto prześle talara”. Zgłosiło się 700 chętnych, którym autor odesłał kartkę pocztową z obiecaną radą: „Zrób to samo co ja. Richter”. W wieku 23 lat zatrudnił się w aptece, by 7 lat później wybudować własną fabrykę, zatrudniającą w 1910 r. 649 pracowników.

Konkurencja walczyła z niemieckim wytwórcą wszelkimi sposobami, piętnując metody, których pewnie i dziś nikt by nie pochwalał. Zapoczątkowana przez Richtera sprzedaż wysyłkowa leków kwitła, a produkcja specyfików była obwarowana patentami. Firma przy każdej sposobności pouczała swoich klientów, by zwracali uwagę na oznaczenia umieszczane na opakowaniach leków (zwłaszcza na czerwoną kotwicę, którą obrano na symbol marki), zaś krytyczne opinie lekarzy – zniesmaczonych nachalną reklamą – uciszano opiniami anonimowych pacjentów. „W interesie licznych czytelniczek podajemy wyciąg z listu, napisanego przez damę z wielkiego świata: Od mego zamążpójścia cierpiałam na drobne wrzodziki występujące na twarzy. Kilka razy używałam w celu ich stracenia pigułek przeczyszczających, lecz musiałam zaprzestać, bo sprawiały niestrawność. Szczęściem dowiedziałam się o Sarsaparylianie i od razu nabrawszy zaufania do niego, kupiłam flaszkę. A lubo tylko liczyłam na zmniejszenie tych szpecących wrzodzików, to jakże wielkiem było moje zdziwienie, widząc już po wyżyciu drugiej flaszki twarz oczyszczoną. Wdzięczna jestem panom za dobrodziejstwo, którego doznałam przez ich lekarstwo”.

Polecając się pamięci Szanownego Pana Doktora

Firmy nie poprzestawały w reklamach na doświadczeniach pacjentów, bądź co bądź laików w sztuce leczenia, ale tęsknym wzrokiem wodziły w poszukiwaniu autorytetów. „Więcej niż 50 naukowych prac lekarskich uznaje bezspornie przewagę pastylek Amidol-pepsin nad zwykle stosowanymi mieszaninami pepsyny z kwasem solnym” – zachwalała ulotka przygotowana przez firmę Bayer. W 1933 r. 10 pastylek Amidolu można było kupić w warszawskich aptekach za 2,75 zł; 50 – z rabatem za 10,65 zł. Cena ta i tak przewyższała o kilkadziesiąt groszy podobne preparaty zalecane przy braku apetytu lub w ostrej niestrawności, sprzedawane w formie syropu, więc trzeba było umiejętnie postarać się o to, by pacjenci skłonni byli więcej zapłacić za pastylki niż w niższej cenie kupić niewygodny flakon mikstury o identycznym składzie.

Niezawodny, niezastąpiony, wybitny, „nie wykazuje przytem działań ubocznych” – dziś takie sformułowania z miejsca uaktywniają odpowiednie służby nadzoru do bliższego przyjrzenia się reklamie pod kątem poprawności etycznej i zgodności ze stanem faktycznym. W dwudziestoleciu międzywojennym nawet obecność dziecięcej główki w reklamie leków nasennych nie budziła oporów („Trzeba będzie wyrwać ząbek – mówi na obrazku doktor do obolałego chłopca z przewiązaną chustką na twarzy. – Ale nie bój się! Uśniesz po Allonalu i nic nie będziesz czuł”). A firma Ciba z Pabianic swój uspokajający lek Dial reklamowała jako „ulubiony przez wszystkich, nasenny i kojący – małe dawki, pewny skutek”.

„W krytycznej chwili, gdy czynność serca słabnie i sinica panuje wszechwładnie, gdy krążenie stopniowo zamiera, a porażenie do ośrodka oddechu dociera...” – tym wierszykiem z kolei producent Digifoliny, zawierającej naparstnicę („niezastąpiona, działa niezawodnie!”), próbował przekonać lekarzy do stosowania w nagłych zatrzymaniach akcji serca. – Wielu producentów już wtedy przykładało olbrzymie znaczenie do bezpośrednich kontaktów z gabinetami lekarskimi – opowiada Grażyna Jermakowicz. – To właśnie od lekarzy otrzymaliśmy w 1948 r. większość egzemplarzy reklam, jakimi epatowano ich i pacjentów na przełomie XIX i XX w. oraz podczas międzywojnia.

Jednym z głównych ofiarodawców był dr Zygmunt Klukowski ze szpitala św. Katarzyny w Szczebrzeszynie, którego kalendarze wypełnione reklamami leków i kartki pocztowe, jakie otrzymywał od firm z całej Europy, stanowią dziś dużą część kolekcji, starannie przechowywanej w Dziale Zbiorów Specjalnych. W 1933 r. pan doktor – jak pewnie wielu innych – otrzymał w prezencie z Laboratorium Farmaceutycznego Asmidar (przy ul. Grzybowskiej 88 w Warszawie wytwarzało własne preparaty farmaceutyczne oraz konfekcjonowało leki z Francji) zestaw karykatur wykonanych przez polskich artystów malarzy. Na okolicznościowym bilecie ofiarodawca skreślił formułkę, która dziś mogłaby wyrządzić adresatowi niemały kłopot: „Artystyczna wartość tych odbitek niewątpliwie skłoni Szanownego Pana Doktora do ich zachowania, a polecając się łaskawej pamięci, zawsze gotowi do usług, pozostajemy z głębokim poważaniem”. Podczas gdy farmaceutyki sprzedawane bez recept traktowano w reklamach jak proszki do prania, mydła i szampony, marketing leków wydawanych z przepisu lekarza musiał być prowadzony w dużo bardziej wyrafinowany sposób.

Najwięcej się reklamują ci, co się najmniej krępują

Na podobnych zasadach kwitła w prasie reklama gabinetów lekarskich. Jej korzenie sięgają nawet końca XVIII w. „Gazeta Warszawska” z 29 lipca 1786 r.: „Do wiadomości podaje się, iż doświadczony lekarz, pan Iakob Frantz, nagniotki z nóg leczący (swemi tak od woyskowych, iako y innych wiary godnych osob legitymyacyami opatrzony) tu przybył, który nagniotki z nog bez naymnieyszego bólu, lub krwi wylania, w momencie wywabia, tak, iż zaraz tenże, bóty lub trzewiki, bez czucia boleści obuć może”.

Doktor Krystian Jakub de Monet słynął natomiast „z łatwego sposobu ratowania y leczenia ukąszonych przez wściekłego psa, wilka lub innych bestyi, tudzież węża, gadziny, żmii etc – a w tym celu ocet piwny z masłem zaleca”. Pan Józef Nowak, „nie tylko w Chirurgiczney, ale też w Doktorskiey biegły będąc Nauce, za granicą edukowany y zaświadczeniem doskonałości swoiey od tamecznych Medyków zaszczycony, posiada sposób wielce skuteczny do wyleczenia chorujących na Solitera [tasiemca]”, o czym świadczyć ma podany w ogłoszeniu przykład służącego przy dworze księżnej de Ligne w Krakowie, „z którego wyprowadził takowego robaka od łokci 20 i pół”.

Z czasem towarzystwa medyczne zaczęły wzywać do opamiętania autorów tego typu ogłoszeń. Redaktor „Kroniki lekarskiej” w 1883 r. zwracał uwagę na problem nierzetelnych reklam w prasie, mających przyciągnąć lekarzom rzesze zdezorientowanych pacjentów: „Ogłoszenia przynoszą dobry dochód szczególnie tym redakcjom, które patrzą przez palce na treść ich, a samym abonentom pozostawiają troskę odróżniania szarlatanerii – od prawdy, chęci wyzysku – od uczciwych propozycji”.

W 1901 r. w podobnym tonie na łamach „Krytyki lekarskiej” wypowiadał się dr Sonnenberg: „Ogłoszenia lekarzy, jako jeden z ogólnych przejawów komunikowania się z klientelą, same przez się nie stanowiłyby jeszcze gorszącego zjawiska, gdyby między ogłoszeniami a ogłoszeniami nie zachodziła różnica”. Konkluzja autora: „Najwięcej reklamują się nie ci, co się znajdują w największej potrzebie, lecz tacy, którzy najmniej się krępują”. Jak choćby szarlatani zalecający własne metody lecznicze (sekretne specyfiki, wody mineralne, balsamy), publicznie obiecujący radykalne wyleczenie.

Izby lekarskie tępiły ten proceder, ale dopiero w 1919 r. uznano tę dziedzinę reklamy za podlegającą szczególnej kontroli władz państwowych i samorządowych, w związku z czym wydano odpowiednie przepisy normujące ogłoszenia gabinetów medycznych. Przed oddaniem do druku musiała je zatwierdzić regionalna izba lekarska, która zwracała uwagę nie tylko na treść komunikatu, ale także jego rozmiar (zwykle 6x8 cm). Nadzorcom chodziło zwłaszcza o nadanie ogłoszeniom cech obiektywizmu. Zabronione były podziękowania publiczne, ogłaszanie się w kinach i przez radio.

Nie wszyscy medycy podporządkowywali się tym rygorom: „Kto ma byt zapewniony, temu łatwo narzucać zobowiązania i ciężar więzów tym, co bytu sobie jeszcze nie zapewnili”. Spór o prawo do reklamy medycznej nie wygasł do dzisiaj, a każda ze stron odwołuje się do argumentów sprzed lat.

Geny nie znają granic
Rozmowa z prof. Tadeuszem Doboszem o genach Polaków i tożsamości narodowej

Corbis

Jest prawdopodobne, ze geny warunkuja rodzaj temperamentu.

Martyna Bunda | 2419 words

Martyna Bunda: – Dzisiejsi wrocławianie pod względem genetycznym bardziej przypominają berlińczyków i wiedeńczyków niż Polaków ze ściany wschodniej. To prawda?

Prof. Tadeusz Dobosz: – Po części odpowiadają za to breslauerzy, którzy zostali po wojnie. Skoro nie dziwi nas, że jedna siódma ludności Lwowa to Polacy, że jakaś część ludności Wilna to Polacy, dlaczego tak niechętnie przyjmujemy do świadomości, że została także i część przedwojennej ludności Wrocławia? Niektórzy zostali, bo byli potrzebni – spece od kanalizacji, od sieci elektrycznej – więc tolerowano ich. Inni mieli jakieś polskie koneksje, polskie nazwiska. Wielu czuło się bardziej związanych z miejscem niż z narodowością i postarali się zostać.

Odradzano panu te badania.

Mówiono, że to nie ma sensu. Że dzisiejsi wrocławianie to są ludzie zewsząd, napływowi, więc niczego się nie dowiemy. Że jest sens badania ludności Kujaw, Wielkopolski – bo badając te populacje, dowiemy się, kim Polacy genetycznie są. A Wrocław? Tym bardziej musiałem zrobić te badania. Pomyślałem, że skupiając się na populacji takiej jak ściana wschodnia, oglądamy jedynie swoją przeszłość. A badając Wrocław, nastawiamy maszynę na skanowanie przyszłości. Bo cała Polska tak się kiedyś wymiesza, jak już wymieszał się Wrocław.

Może ci, co krytykowali, bali się o kruchą polskość tego miasta? Ilu musiało być tych breslauerów, żeby aż tak rozrzedzić polską krew?

To jeden z największych mitów, że formalne granice dzisiejszych państw stanowią jakieś granice dla genów. Otóż nie stanowią. Już porównując wyniki wrocławskie (badania ukończyłem w 2000 r.) z innymi, zauważyłem, że niektóre geny rozcieńczają się ze wschodu na zachód, a inne odwrotnie i to nie zatrzymywało się na granicy. Kilka lat później, gdy zbadano już całe populacje europejskie i światowe, okazało się, że to, co ja oznaczyłem w badaniach nad Wrocławiem, obowiązuje od Kaukazu po Hiszpanię. Polska jest po prostu częścią większej całości. Ludzkość wyszła z Afryki, potem z terenu Kaukazu przez Europę poszedł główny strumień migracyjny. Im bardziej na zachód, tym jedne geny są bardziej rozrzedzone, a inne wyraźniej obecne, bo należały do ludności lokalnej.

Więc Polacy mieszkający pod zachodnią granicą mogą się okazać bardziej podobni genetycznie do przygranicznych Niemców niż do Polaków z Lubelszczyzny?

Właśnie.

A czy jest możliwe, że geny warunkują na przykład rodzaj temperamentu? Weźmy – zacietrzewienie?

Jeśli mnie pani pyta o stan wiedzy, to powiem, że nie wiadomo. Ale jeśli pani pyta, czy jest to prawdopodobne, to powiem, że tak. Myślę też, że dlatego taki mamy kłopot z Rosjanami, tak ich kochamy i nienawidzimy jednocześnie, bo widzimy w nich siebie. Swoje cechy w takim natężeniu, że wydają nam się karykaturalne. Zamiłowanie do krzykliwości w sensie estetycznym, jakaś wylewność, nazwijmy ją wręcz pijacką. Stawianie rodziny, przyjaciół ponad społeczeństwo. Skłonność do anarchizmu i niecenienie państwa. To u nas też widać. To jest i nasza twarz. Im dalej na zachód, tym tego mniej.

U wrocławian znalazł pan jakiś konkretny gen, który tłumaczyłby, dlaczego mentalnie to takie europejskie miasto?

Wyłapałem jeden charakterystyczny dla zachodu gen z grupy P, ale według dzisiejszej wiedzy posiadanie tego genu przekłada się jedynie na podatność na zakażenie bąblowcem, który dewastuje wątrobę, a czasami też na konflikty serologiczne między matką a płodem. Ciekawy gen: rozrzedza się w odwrotnym kierunku niż inne. Wyobraźmy sobie wykres z bardzo stromą linią, we Włoszech prawie wszyscy mają ten gen, w Niemczech ma go wielu, a na Kaukazie, czyli na drugim końcu skali, prawie nikt. Wrocławianie mają ten gen w podobnych proporcjach co berlińczycy, i pewnie jest to spuścizna po breslauerach. Ale nie sądzę, żeby miał on jakiś wpływ na mentalność.

A to pęknięcie Polski na pół – na tę zajętą własną historią i narodem i na tę patrzącą na Europę – może mieć jakieś uzasadnienie genetyczne?

Od lat trwa wielka dyskusja, ile w człowieku zależy od genów, a ile od środowiska, w którym żyje, i większość świata nauki twierdzi, że pół na pół. Ale jeśli chodzi o moje obserwacje życiowe, to nas wrocławian historia zmuszała do analizy, której nie musieli przeprowadzać ludzie z innych części Polski. I już samo to może być wystarczającym powodem pęknięcia. Dlatego myślę, że to pęknięcie na linii Wisły jest chyba trwałe. Nie zagoi się. W każdym razie nieprędko.

O jakiej analizie pan mówi?

Autoanalizie. Wszystkie siostry mojej babci zostały we Lwowie i gdy odwiedziłem je w latach 70., to choć mówiły literacką polszczyzną, uważały się za Ukrainki. A ja wtedy po raz pierwszy pomyślałem, że skoro one, to co ze mną? Dowiedziałem się też, że syn kuzyna mojej matki, który nie powrócił z wycieczki do RFN, wyrobił sobie obywatelstwo niemieckie, podpierając się naszym wspólnym dziadkiem Schonertem. Drugi dziadek, Saluk, przesłużył pełne trzy wojny, w pierwszej jako żołnierz armii austriackiej walczył z Rosjanami. W drugiej – bolszewickiej – był żołnierzem armii polskiej. A w trzeciej był żołnierzem Ludowego Wojska Polskiego i walczył z Niemcami, a więc i z Austriakami. Dziadek dziadka Saluka miał nazwisko Dienstbier, brzmiące jak żydowskie. Brat mojej babci jako Polak trafił na Workutę, stamtąd do Andersa, a po rozformowaniu armii – do Argentyny. Po śmierci argentyńskiej żony wrócił z synem do Lwowa i wziął ukraiński paszport. Świadomość, że historia własnej rodziny tak właśnie wygląda, leczy człowieka z nadmiernego przywiązywania wagi do kwestii narodowych.

Pan nie przywiązuje.

Sądzę po prostu, że nie ma jakiejś jednej, jednowątkowej historii Polski czy świata. Są tylko różne procesy – nakładające się, łączące i zazębiające z innymi. Dotykające większych bądź mniejszych grup. A dziś wiem też, że to wszystko rzucone jest na tło procesu najważniejszego, czyli ewolucji.

Analizując siebie, w którymś momencie poczułem się Europejczykiem. Wtedy jeszcze nie marzyłem zresztą, że tak szybko stanę się tym Europejczykiem oficjalnie. Polakiem też się czuję, ale to jest oczywiste. Poza tym czuję się Kurpiem, bo ojciec budował po wojnie ojczyznę wciąż w innym miejscu i wyszło tak, że w Ostrołęce chodziłem do szkoły podstawowej, tam powstawały zręby mojego poczucia tożsamości. Czuję się też wrocławianinem, przynajmniej w niektórych kontekstach.

Europejska tożsamość pana cieszy. A polska?

Czasem wzrusza. O możliwość przebadania serca Chopina walczyłem jak szalony, do końca. A może i o samo serce, bo z moich dotychczasowych doświadczeń wynika, że preparaty w słojach z czasem się rozszczelniają, a potem wysychają, i czasami już nie udaje się ich uratować. Gdybym stwierdził, że preparat jest szczelny i nic mu nie zagraża, pewnie zrezygnowałbym z badań – niech się tym zajmą następne pokolenia. A jeśli słój i tak wymagałby konserwacji, a zakładałem, że tak właśnie będzie, to przy okazji można by zrobić badania. Ta analiza byłaby elementem większej całości, badań największych kompozytorów europejskich. Ustalono, co dolegało Beethovenowi, Dworzakowi, dlaczego tak nagle i gwałtownie umarł Mozart, jaka była medyczna przyczyna tego, że Ravel pisał tak dziwną muzykę. Niestety, ostatecznie odmówiono mi zgody Kościoła na obejrzenie serca Chopina i ewentualne badania. Klęska na całej linii.

Ale czaszek katyńskich nie chciał pan zbadać.

Odziedziczyliśmy je we Wrocławiu po prof. Buchtzu, nazistowskim kierowniku katedry w Breslau. Zwlekałem z tymi badaniami wiele lat, bo naruszanie integralności takich rzeczy bez gwarancji sukcesu zawsze stanowiło dla mnie problem. W tym wypadku trzeba było z czaszek odciąć po fragmencie, a ja miałem podejrzenia, że materiał genetyczny może być nieczytelny. I rzeczywiście. Gdy już w końcu to sprawdziłem, okazało się, że prof. Buchtz moczył je w jakimś wybielaczu, a to niszczy materiał genetyczny.

Dziś, przy współczesnej technice, pewnie byłbym już w stanie zrobić te badania. Co więcej, opracowaliśmy nawet metodę, jak zbadać DNA, nie oddzielając żadnego fragmentu materiału, a jedynie czasowo wyjmując dowolny zachowany ząb. Ale okazało się, że muzeum, do którego oddałem czaszki na przechowanie, przekazało je Kościołowi – i teraz nie mam już do nich dostępu. Problem polega na tym, że identycznie jak Rosjanie i z tej samej broni strzelali do więźniów Niemcy w Gross-Rosen. Nie jest więc wykluczone, że to, co znaleźliśmy we Wrocławiu, to była mieszanka czaszek z Katynia i czaszek niemieckich kryminalistów. Jeśli wszystkie one są dziś razem czczone w kościele, to byłby podły chichot historii.

Pytanie, czy w ogóle chcemy się tego dowiedzieć.

Ja bym chciał. Ale znów klęska. Choć i tak nie największa, jaka mi się przytrafiła.

A jaka była największa?

Księżna Fedora. Historia szkocko-angielska, w którą wplątałem się ja.

Czyli mówimy o klęskach. Jak to Polacy.

Mimo to opowiem, bo to jest historia z pointą. Otóż Szkoci, jak wiadomo, kochają Anglików jak psy dziada. I pewien Szkot, doktor genetyki, postanowił udowodnić, że Windsorowie, obecnie łaskawie panujący w Wielkiej Brytanii, nie wywodzą się z Sachsen-Gothów, jak się powszechnie uważa. Pewnie miał nadzieję, że strasznie dokuczy Anglikom, ale trzeba to było udowodnić. Dowodem miał być fakt hemofilii u potomstwa królowej Wiktorii. Genetycy uważali do tej pory, że była to mutacja genetyczna de novo, która się pojawiła u matki Wiktorii, ale bezobjawowo. Ów szkocki badacz doszukał się jednak, że dowódca gwardii przybocznej królowej Wiktorii też miał łagodną postać hemofilii. Odszukał potomków gwardzisty. Doszukał się też, że w Kowarach na Dolnym Śląsku mieszkała księżna Fedora, wnuczka Wiktorii – jedyna dostępna mu krewna z tej linii. Szkot zwrócił się z prośbą o pomoc w odszukaniu jej grobu do burmistrza Kowar i do nas. Z tym że burmistrz znalazł ten zdewastowany grobowiec pierwszy. I gdy dowiedział się, że Szkot przyjedzie z ekipą telewizyjną, polecił grabarzowi natychmiast wszystko pięknie posprzątać i wybielić. Gdy my znaleźliśmy ten grób, było już po sprawie. Żadnych kości, żadnego DNA.

I co? Koniec historii?

Pewnie byłby koniec, gdyby nie koleżanka, która w okolicy grobowca znalazła w krzakach kupy próchna, indiańską bluzę ze skóry jeleniej z frędzlami, białą atłasową bluzkę i satynową spódnicę, pewną ilość starego złota oraz całkiem sporą ilość kości. Zebrała to do pudełka i napisaliśmy Szkotowi, że prawdopodobnie mamy szczątki. Wkrótce dostałem gniewne pismo od burmistrza Kowar, że mamy natychmiast oddać bezprawnie zagrabione mienie. Z tego, co wiem, ten karton do dziś leży w piwnicach urzędu w Kowarach.

A Szkot?

Nigdy się nie pojawił. Z jakichś powodów porzucił projekt i zajął się inną chorobą genetyczną w tej rodzinie, porfirią. Ale swoje nazwisko i tak znalazłem w jego pracy. I do dziś się trzęsę ze złości, kiedy o tym myślę. Przeczytałem, że przejawem zdziczenia wschodniego jest to, że niejaki „profesor” Tadeusz Dobosz, poproszony o zorientowanie się w sprawie, rozbił grobowiec, zbezcześcił szczątki i ukradł kości. I tylko dzięki przytomności władz Kowar udało się go ująć.

Na szczęście jest pan znany w świecie naukowym z zupełnie innych dokonań. Ostatnio głośno było o badaniach nad polskim neandertalczykiem. To ten wrażliwszy, mądrzejszy brat człowieka, który już urządzał pochówki z kwiatami, podczas gdy my jeszcze porzucaliśmy zwłoki. Podobno to ludzie wymordowali neandertalczyków w pień. Mało romantyczna historia.

Nowsza hipoteza mówi, że powody wyginięcia neandertalczyka były inne. Być może zdecydowały odrębności w jego życiu seksualnym, które przełożyły się na model struktury społecznej. Neandertalki mogły zachować coś w rodzaju rui, poza którą goniły tych swoich chłopów. Nasi przodkowie ludzcy mieli interes, że tak powiem, seksualny, żeby wracać na noc do swojego obozowiska. A jeśli już się wraca, wypada coś przynieść – choćby zajączka. Ludzkie dzieci były więc trochę lepiej odżywione. Neandertalczyk włóczył się z bandą koleżków po okolicy, dokonywali różnych epokowych wynalazków – że zaostrzony kij nadaje się do ubicia mamuta, że jak się położy jagody na słońcu, to po trzech dniach spożycie daje interesujące efekty, albo: jak łowić ryby, jak zszywać skóry na ubrania. Od nich się tego uczyliśmy my – rodzaj ludzki. Ale ich zapis genetyczny tak, a nie inaczej uwarunkował strukturę społeczną, która uwarunkowała nieco wyższą od naszej śmiertelność dzieci. A to z kolei – los ich gatunku.

Ostatnie badania zespołu szwedzkiego prof. Svante Pääbo wykazały, że neandertalczyk tak naprawdę całkowicie nie wymarł. Trochę genów neandertalskich w nas krąży. Są takie populacje, gdzie jest ich ok. 4 proc. A to tak, jakby na każdego z 24 ludzi jeden był neandertalczykiem.

Pewnie dalej ganialibyśmy z tą dzidą podpatrzoną u neandertalczyka, gdyby nie przypadkowa mutacja genu FOXP2. Tak zaczęliśmy mówić.

Co więcej, wcześniej inna mutacja, chromosomalna, spowodowała, że w ogóle staliśmy się ludźmi. Ponadto, ok. 2000 r. zsekwencjonowano pierwszy genom ludzki. I niebawem inna grupa badaczy postanowiła zsekwencjonować także genom szympansa, sądząc, że porównanie map genetycznych szympansa i człowieka pozwoli wyłapać te geny, które decydują, że my jesteśmy ludźmi, a szympans – małpą. Ale rezultaty były szokujące. Wiele wskazuje na to, że człowiek od szympansa genetycznie może się różnić mniej, niż jeden człowiek od drugiego człowieka.

Jak to?!

Szukając jakiegoś porównania: okazało się, że geny to instrumenty, a człowiekowatość bądź małpowatość to partytura. Te same geny grają inną melodię u szympansa, a inną u człowieka. To, co słyszymy, zależy nie od instrumentów, ale od nut i dyrygenta.

No dobrze, a gdzie jest dyrygent? Gdzie są nuty?

Tego nie wiem. Wiem jedynie, że skoro człowiek od szympansa wyraźnie różni się tylko jedną parą chromosomów, to już wiemy, jak powstał człowiek. Dwa szympansie chromosomy połączyły się w jeden ludzki chromosom nr 2, składający się z dwóch ramion, które u dzisiejszego szympansa występują osobno. Ten chromosom tworzy odtąd barierę, przez którą krzyżowanie się z szympansem nie jest już możliwe. Ale dziś wiemy też o istnieniu pewnej rzadkiej anomalii genetycznej, gdy wspomniany ludzki chromosom z powrotem rozpada się na dwie części. Człowiek nie przestaje wtedy być człowiekiem, jest tylko poważnie chory. Pytanie, co by się stało, gdyby wziąć plemnik albo jajeczko takiej osoby i połączyć z szympansią gametą. Powinno się uzyskać potomstwo. W środowisku genetyków chodzą słuchy, że już zrobiono to dla celów militarnych. Uzyskano takie hybrydy małpio-ludzkie, żeby użyć ich jako sterowniki maszyn.

Aż boli.

Czy to prawda, tego nie wiem. Natomiast z punktu widzenia genetycznego wiem, że to jest możliwe. Ja bym potrafił.

Teraz leje pan wodę na młyn przeciwników genetyki w ogóle.

Bo, niestety, nie wodę na młyn pacyfistów, prawda? A ja odnoszę wrażenie, że znów dotykamy tego samego problemu, o którym już mówiliśmy: przywiązaliśmy się do myślenia w kategoriach jednowątkowej historii. Zakładamy, że nasze działanie bądź jego brak zmieni naszą historię – a więc całą historię. Gdy tymczasem – czy tego chcemy, czy nie – jesteśmy jedynie elementem dużo większej całości. Dlatego bardzo bolałem, gdy Europa zajęła takie, a nie inne stanowisko w sprawie żywności modyfikowanej genetycznie.

Zaprotestowała i odcięła się.

Uważam to za historyczny błąd. Proszę zwrócić uwagę, że ludzkość nie rozwijała się równomiernie. Rozwijała się skokowo. Pierwszym skokiem było udomowienie zwierząt. To zmieniło świat na zawsze. Nie musieliśmy sami nosić ciężarów, mogliśmy przenosić się na duże odległości. Ktoś nas pilnował w nocy. Następnym etapem było rolnictwo. Mogliśmy zadbać sami o własną przyszłość. Zabezpieczyć się. Zmieniło to świat na zawsze. Następnym przełomem była metalurgia i chemia z niej wynikająca. Dało nam to władzę nad światem nieożywionym. Cała cywilizacja techniczna oparta jest na metalurgii. Jestem więcej niż głęboko przekonany, że obecnie na naszych oczach dokonuje się największy z przełomów, bo właśnie dzięki bioinżynierii zyskujemy narzędzia władzy nad światem żywym. I to znowu zmieni świat, generalnie i na zawsze.

Ale Europa się tego boi, Polska w szczególności, mówiąc, że to niebezpieczne i że przyniesie złe skutki.

Ależ krytycy mają rację! Każdy z poprzednich przełomów przyniósł fatalne skutki. Udomowiliśmy zwierzęta – pojawiły się choroby. Gruźlica jest odzwierzęca. Rolnictwo – wycięliśmy lasy. Metalurgia – zniszczyliśmy środowisko jeszcze bardziej. Tu też będzie niejedno wielkie nieszczęście. Ale, po pierwsze, tego nie da się zatrzymać, a po drugie, każdy z tych poprzednich przełomów przyniósł więcej korzyści niż strat. Jaki więc mamy wybór? Europa może się do tego przyłączyć, mamy narzędzia, mamy mózgi. Albo zostawić to Azji czy Brazylii. Oni się bioinżynierii nie boją, podobnie zresztą jak Stany Zjednoczone. Moim zdaniem, właśnie teraz jest moment, gdy rozstrzyga się, czy Europa pozostanie w głównym nurcie, przodującym cywilizacyjnie, czy też wypadnie z niego, tak jak wypadły te cywilizacje, które nie przyjęły kolejnych przełomów. Kto dziś słyszy o żyznym półksiężycu, gdzie zaczęto uprawiać zboże? Gdzie przez liczne stulecia były Chiny, od których zaczął się przełom metalurgiczny?

Więc tak: nadejdzie niejedno takie paskudztwo, że bokiem nam wyjdzie. No i co? Korzyści będzie więcej.

Ewolucja zawsze ma rację?

Z perspektywy poszczególnych nacji, perspektywy grup, a nawet gatunków, ewolucja bywa bezlitosna i niesprawiedliwa. Spróbujmy spojrzeć na nią z perspektywy neandertalczyka. Z naszej, ludzkiej, to wygląda zupełnie inaczej. A więc to jest tylko kwestia perspektywy.

rozmawiała Martyna Bunda

Prof. Tadeusz Dobosz kieruje Zakładem Technik Molekularnych Akademii Medycznej we Wrocławiu. Prekursor wprowadzania badań DNA do praktyki policyjno-sądowej w Polsce. Jego zespół, jako pierwszy w kraju, samodzielnie wykonał ekspertyzę dotyczącą ojcostwa oraz ustalił ojcostwo prenatalnie. Wcześniej pracował jako biegły sądowy-kryminalistyk, oceniając dowody ze śledztw.

Czwarta żona El Barona
Niemiecki bogacz, szpieg i miłośnik Orientu znalazł w Syrii skarby, sprowadził je do Berlina, a potem utracił w czasie wojny. Mimo to nie przestał wierzyć, że kiedyś znów zachwycą świat.

Olaf M. Tesser; Staatliche Mussen zu Berlin / Materiały prasowe

Prace rekonstrukcyjne kolekcji Oppenheima trwały 9 lat.

Agnieszka Krzemińska | 1471 words

Grecy i Rzymianie ukształtowali współczesne pojęcie piękna, przyzwyczajając nas do idealnych proporcji i wymodelowanych w jasnym marmurze ciał bogów. Szarobury odcień kamienia nie dodaje uroku rzeźbom gryfów, sfinksów i bogów z Tell Halaf, stanowiska archeologicznego na granicy syryjsko-tureckiej. Rysy mają zgrubne, jakby rozmyte, a liczne spękania sprawiają, że jeszcze trudniej doszukać się w nich klasycznego piękna.

Liczące 3 tys. lat monumenty są ciężkie i schematyczne, ale pozorny brak wyrafinowania równoważy kryjąca się za brodatymi obliczami tajemnica. Rzeźby z Tell Halaf doskonale wpisują się w panujące w tej części świata poczucie estetyki. Jeśli ktoś raz zakochał się w ich bogatej ornamentyce i monumentalizmie, to wsiąkł na całe życie, jak ich odkrywca baron Max von Oppenheim. Teraz sami możemy się przekonać, czy na nas także działa magia tej sztuki, odwiedzając w berlińskim Muzeum Pergamońskim wystawę „Uratowani bogowie z pałacu w Tell Halaf”. Można na niej oglądać 250 obiektów z tego stanowiska, przedmioty i fotografie prezentujące odkrywcę, poznać historię badań, zniszczenia rzeźb i ich niezwykłego powstania z popiołów.

13 lat w Kairze

Max von Oppenheim to drugi po Heinrichu Schliemannie, odkrywcy Troi, niemiecki archeolog amator o wielkich osiągnięciach. Schliemann zachwycił się w dzieciństwie „Iliadą”, von Oppenheim zapragnął poznać Orient po przeczytaniu „Baśni z 1001 nocy”. Jak postanowił, tak zrobił, choć jego życie tylko do pewnego momentu przypominało baśń Szeherezady.

Max urodził się w 1860 r. w zamożnej rodzinie kolońskich bankierów, jego ojciec był zasymilowanym Żydem, a matka pochodziła z bogatej rodziny kolońskiej. Wychowany w pałacach młodzieniec skończył prawo, ale tak naprawdę pociągała go przygoda. W wieku 31 lat wyjechał na Bliski Wschód. Był podróżnikiem chętnie nawiązującym kontakty z tubylcami, przebierał się na orientalną modłę, jeździł na wielbłądzie, mieszkał na pustyni w namiotach beduinów i palił fajkę wodną. W 1896 r. Oppenheim zamieszkał we wspaniałej willi w Kairze. Zasłynął z przyjęć, podczas których ambasadorowie i arystokraci europejscy podziwiali jego bogactwo i wdzięk krążących wśród gości tancerek brzucha. Miłość do Orientu El Barona – jak nazwano go w Kairze – miała też aspekt fizyczny, gdyż na wzór wschodni brał sobie żony na czas określony. Jeden z romansów skończył się tragedią, gdy zazdrosny mąż zamordował niewierną połowicę.

Wspomaganemu finansowo przez bogatą rodzinę niespecjalnie wiodło się w biznesie – nie zarobił ani na inwestycji w linię kolejową do Bagdadu, ani na plantacji kawy w Tanzanii. Ze względu na żydowskie pochodzenie nie udało mu się zostać ambasadorem, choć znajomość arabskiego i Orientu czyniły z niego doskonałego kandydata na dyplomatę. Został szpiegiem i agitatorem cesarza Rzeszy. Co prawda Brytyjczycy za szpiegowski majstersztyk uznali założone przez niego w 1914 r. czasopismo, w którym namawiał Arabów do świętej wojny przeciwko francuskim i brytyjskim okupantom, ale ostatecznie przegrał walkę z mającym również archeologiczne zacięcie Lawrence’em z Arabii.

Oppenheimowi, w przeciwieństwie do brytyjskiego konkurenta, ani skandale erotyczne, ani szpiegowanie nie przeszkadzały w zgłębianiu tajemnic Orientu, o czym świadczyła jego biblioteka, licząca 42 tys. tomów, i kolekcja sztuki oraz rękodzieła orientalnego. Na wystawie można posłuchać jego nagrań muzyki beduińskiej i zobaczyć wypchane zwierzęta z Bliskiego Wschodu. Jednak największym osiągnięciem były badania w Tell Halaf.

750 tys. marek

W 1899 r. Max von Oppenheim był akurat w Turcji, gdy usłyszał, że nad Chaburem chłopi kopiący grób na wzgórzu Halaf natrafili na monumentalne rzeźby. Zaraz potem okolicę nawiedziła susza i cholera, co miejscowi łączyli z odsłonięciem posągów demonów. Strach był tak wielki, że Oppenheim musiał uciec się do gróźb, by pokazano mu miejsce odkrycia. Dziwny ptak z wielkim dziobem zachwycił go, ale wykopaliska rozpoczął dopiero w 1911 r. po wyprowadzce z Kairu. Rodzina El Barona wyłożyła na nie kolosalną sumę 750 tys. marek. Z Aleppo wyruszyło tysiąc wielbłądów objuczonych sprzętem, a w ekipie znaleźli się najlepsi specjaliści oraz kucharz i lekarz. Po specjalnie położonych torach kolejowych (800 m) 550 robotników przewoziło do magazynu ważące po kilka ton rzeźby i płyty kamienne (tzw. ortostaty), dekorujące pałac aramejskich władców.

Z asyryjskich tabliczek zapisanych pismem klinowym wiadomo było, że Tell Halaf to biblijne Gozan (Guzana), do którego asyryjski król Tiglatpilesar III w VIII w. p.n.e. przesiedlił Żydów. Ale Oppenheim skupił się na badaniu rezydencji zbudowanej wcześniej, na przełomie I i II tysiąclecia p.n.e., przez władcę o imieniu Kapara. W tym czasie Gozan zamieszkiwali Aramejczycy, którzy wykorzystali niepokoje w basenie Morza Śródziemnego, upadek anatolijskiego państwa Hetytów oraz słabość Asyrii, i osiedlili się w północnej oraz środkowej Syrii.

Stepowo-pustynni tułacze szybko przyzwyczaili się do miejskiego życia, przejmując kulturę materialną i religię sąsiadów, nigdy jednak nie stworzyli spójnego królestwa. Ich małe państewka, nazwane od imienia protoplasty zwycięskiego szczepu (Gozan znajdował się na terenie Bit Bachiani, czyli Domu Bachiani), już w IX w. p.n.e. podporządkowali sobie Asyryjczycy. Potwierdza to druga monumentalna budowla na terenie cytadeli – pałac gubernatora oraz warstwa spalenizny w pałacu Kapara z 808 r. p.n.e.  powstała zapewne w trakcie rewolty Aramejczyków przeciw nowym rządom.

Kilka dni po rozpoczęciu wykopalisk Oppenheim zaczął wyciągać z ziemi fantastyczne posągi lwów otaczających wejście do pałacu, gryfów i sfinksów oraz pokryte reliefami ortostaty. W południowej części cytadeli znalazł dwa groby ciałopalne, a w nich złote precjoza i posąg siedzącej kobiety z warkoczami, którą nazwał boginią (choć w rzeczywistości była to rzeźba zmarłej arystokratki). Zachwycony mówił, że może patrzeć na swoją Wenus godzinami. W pamiętnikach wyznał, że ma na wzór muzułmański cztery żony – tą pierwszą jest groźna pustynia, drugą nauka i badania, trzecią sztuka, a czwartą siedząca na tronie bogini – „im dłużej się w nią wpatruję, tym bardziej się do mnie uśmiecha”.

Oppenheim miał powód do dumy, bo choć prowadzone w tym samym czasie badania w Babilonie czy Aszur były bardziej prestiżowe, nie natrafiono tam jeszcze na tak spektakularne znaleziska jak w Tell Halaf. Wykopywane przez niego zabytki były nie tylko monumentalne, ale i nietypowe. O ile ortostaty wykazują wpływy sztuki anatolijskiej, mezopotamskiej i egipskiej, o tyle posągi bogów, ptak z wielkim dziobem czy skorpiono-ptako-ludzie mają oryginalny charakter. Okazało się, że Aramejczycy – tajemniczy przybysze, znani dotychczas jedynie z tego, że narzucili całemu Bliskiemu Wschodowi swój język (na co miała wpływ ich aktywność handlowa, szybkie przejęcie alfabetu fenickiego oraz asyryjska polityka masowych przesiedleń) – mają swój smak i poczucie estetyki.

W 1913 r. Oppenheim musiał wyjechać z Tell Halaf z powodu przygotowań do wojny. Kiedy po powrocie do Berlina oddawał się nauce, jego majątek zjadła inflacja. Zubożały baron zmuszony był korzystać z pomocy finansowej rodziny. Do Syrii wrócił w 1927 r., by w Aleppo – do którego z Tell Halaf przyjechało 13 wagonów załadowanych skarbami – uczestniczyć w podziale zabytków. Część została na miejscu, część trafiła do Berlina, a część do Turcji (np. złote ozdoby z grobowca, które niestety zaginęły).

27 tys. fragmentów

Oppenheim liczył, że monumenty zakupi Muzeum Pergamońskie, ponieważ jednak jego władze robiły kłopoty, baron zaciągnął kredyty i w opuszczonej hali fabrycznej w Charlottenburgu założył własne muzeum. W sierpniu 1930 r., zaraz po otwarciu ekspozycji, gazety rozpisywały się o nowatorskim przedsięwzięciu. Bo poza wykorzystaniem starej fabryki na salę wystawową Oppenheim kazał nowocześnie zaaranżować wystawę, by oddawała monumentalizm pałacu Kapara, kręcił filmy reklamowe po angielsku oraz sprzedawał bibeloty i kartki pocztowe popularyzujące Tell Halaf. Reklama zadziałała i muzeum przy Franklinstrasse 6 zaroiło się od takich sław, jak król iracki Faisal I, Samuel Beckett czy Agatha Christie z mężem archeologiem Maxem Mallowanem.

Gdy do władzy doszedł Hitler, dla Oppenheima zaczęły się ciężkie chwile. Ponad 70-letni baron, dzięki kontaktom, pozycji oraz mówieniu o aryjskim pochodzeniu sztuki z Tell Halaf, zdołał uniknąć losu innych Żydów i zachować własność. Był nawet wspierany przez rząd, a jego wyprawę do Syrii w 1939 r. (mającą ponoć na celu organizację kolejnych badań w Tell Halaf) opłacił sam Hermann Goering, co niektórzy interpretowali jako powrót Oppenheima do szpiegowskiej przeszłości.

Główny cios czekał na barona nie ze strony nazistów, lecz aliantów. 23 listopada 1943 r. na muzeum spadły bomby fosforowe. Pokryty papą budynek zajął się szybko, a wrząca smoła pokryła monumenty. Rzeźby rozpadły się na 27 tys. kawałków. Przyczyną były wielkie różnice temperatury, gdy rozgrzane zgliszcza gaszono wodą. Rozbite zabytki złożono w magazynach z przekonaniem, że nie nadają się do rekonstrukcji. Baron jednak aż do śmierci w 1946 r. wierzył, że jeszcze kiedyś powstaną jak feniks z popiołów.

24 752 godz. pracy

Pomysł, by rzeźby z Tell Halaf pozlepiać w całość, pojawił się po 50 latach po zjednoczeniu Niemiec, ale zabrano się do tego dopiero w 2001 r. Przy składaniu trójwymiarowych puzzli pracowało przez 9 lat (24 752 godziny) trzech archeologów, technik, 18 konserwatorów i dwóch artystów. Fragmenty wielotonowych rzeźb najpierw wiązano ze sobą, potem sklejano żywicą epoksydową, a na końcu uzupełniano gipsem brakujące elementy. Najwięcej kłopotów wiązało się z odczyszczeniem powierzchni z warstwy spalenizny i smoły, która wgryzła się w strukturę kamienia. Szefowa projektu dr Nadja Cholidis podkreśla, że bez fotograficznej dokumentacji Oppenheima rekonstrukcja byłaby niemożliwa.

Po 9 latach prac udało się złożyć 12 rzeźb (przy czym jeden gryf składał się aż z 2600 elementów!), 15 płyt, 33 fragmenty architektoniczne, zidentyfikowano 14 innych monumentów. Bez przydziału zostało zaledwie 2 tys. fragmentów.

W tym czasie niemieccy archeolodzy powrócili też do Tell Halaf. Od 2006 r. wykopaliskami kieruje tam dr Lutz Martin z Vorderasiatischen Museum w Berlinie. Co prawda brak tekstów nadal uniemożliwia ustalenie, kiedy dokładnie żył Kapara, ale za to udało się natrafić na hellenistyczne rzeźby, archiwum tabliczek z asyryjskimi i aramejskimi tekstami oraz grób zamożnej kobiety w naszyjniku z karneolu. Już Oppenheim wiedział, że w Tell Halaf zamieszkiwali w późnym neolicie ludzie wytwarzający na kole charakterystyczną ceramikę, którą nazwał halafską – nie wiedział jednak, że fundamenty pałacu Kapara sięgają warstwy aż sprzed 6 tys. lat. Poza tym niemieccy archeolodzy cały czas trafiają na pozostałości po badaniach barona – łuski po nabojach i butelki po koniaku.

Wystawę w Berlinie w trzy dni po otwarciu zwiedziło już 10 tys. osób, a wypożyczeniem rzeźb zainteresował się Luwr i British Museum. Zabytki z Tell Halaf z pewnością nie znikną znów w muzealnych magazynach. W 2025 r. planowane jest otwarcie nowego skrzydła ze zbiorami zabytków z Bliskiego Wschodu. Wejście do niego ma otwierać monumentalna fasada pałacu Kapara, która obok Ołtarza Pergamońskiego, Bramy z Miletu i Bramy Isztar z Babilonu ma stać się wizytówką berlińskiego muzeum. Na razie można samemu sprawdzić, czy czwarta żona Oppenheima uśmiecha się także do nas, podziwiać wyobraźnię tych, którzy wymyślili skorpiono-ptako-człowieka, i zanurzyć się w przypominający baśnie z 1001 nocy Orient końca XIX w.

Wystawa Uratowani bogowie z pałacu w Tell Halaf, Muzeum Pergamońskie w Berlinie, czynna do 14 sierpnia.

Techno echo. Przegląd nowości technicznych
Na rynku pojawia się mnóstwo nowych, mniej lub bardziej użytecznych (i zrozumiałych) urządzeń. Ta rubryka, mamy nadzieję, choć trochę pomoże zorientować się w tym gąszczu.

Materiały prasowe

HP TouchSmart610 to komputer i jednocześnie tablet, o wielkości ekranu HD 23 cale.

red. | 577 words

Pecet tabletem

Coraz częściej sprzęt komputerowy wymyka się łatwym klasyfikacjom. Jednocześnie producenci coraz większy nacisk kładą nie tylko na „twardą”, mierzoną w hercach i bajtach wydolność urządzeń, ale także na ich ergonomię i wygląd. Powód wydaje się prosty: bazowe komponenty elektroniczne (procesory, pamięć, dyski, matryce itd.) pozostają wspólne dla większości producentów. Unikatowy jest ich sposób skonfigurowania, opakowania i oprogramowania. Ciekawym efektem takich eksperymentów jest linia komputerów osobistych HP TouchSmart 610. Ten łamiący schemat prostopadłościennej bryły pecet wyposażono w 23-calowy monitor (o rozdzielczości pełnego HD). Wystarczy ruch dłonią, a zintegrowany z ekranem komputer położy się, umożliwiając korzystanie z niego jak z czegoś zbliżonego do tabletu. Domyślnie TouchSmart 610 wyposażony jest w Windows 7, system zaprojektowano z myślą o ekranach dotykowych. Dodatkowy atut stanowi uaktualniony zestaw aplikacji HP (również gier), pozwalających na „namacalny” kontakt z komputerem. TouchSmart 610 właśnie trafia do sklepów. W podstawowej konfiguracji kosztuje 900 dol.

Kieszonkowy kronikarz

Wielu poważnych producentów sprzętu elektronicznego ma dziś w ofercie miniaturowe kamery rejestrujące obraz w jakości HD. Firma Sony również nie zasypia gruszek w popiele i proponuje kolejny model: bloggie touch MHS-TS20K. Ważąca 150 g i niewiele większa od karty kredytowej kamerka rejestruje obraz wideo Full HD 1080 z szybkością 30 klatek/sek. Posłuży także jako aparat fotograficzny, wykonując zdjęcia o rozdzielczości 12,8 mpx (matryca Exmor CMOS). Obiektyw jest jasny (f/2,8), wyposażony w czterokrotny zoom optyczny i tryb makro. Specjalny adapter umożliwia rejestrowanie filmów panoramicznych. Efekty pracy przeglądać możemy na trzycalowym, dotykowym ekranie LCD. 8 GB wewnętrznej pamięci pozwoli na 4 godz. nagrania HD 720/30 px. Dzięki zainstalowanemu w kamerze oprogramowaniu przerzucanie plików do komputera i dalej, np. do serwisów społecznościowych, odbywa się metodą „podnieś i upuść”. Bloggie touch można mieć za ok. 800 zł.

Mysz na kanapie

Na pierwszy rzut oka Logitech M515 niczym się nie różni od dziesiątków innych myszek, ale to tylko pozory. To gatunek specjalny – kanapowy. Do tej pory większość producentów jakby nie chciała przyjąć do wiadomości, że często z laptopa czy netbooka korzysta się w warunkach dalekich od biurkowych. Albo że przesuwa się myszką po fotelu, kocu czy dywanie. Logitech M515 jest inna. Jej czujnik optyczny został zabezpieczony przed kurzem i skrawkami tkanin. Dolna powierzchnia urządzenia jest gładka, co ułatwia pracę w trudnych warunkach. Uśpiona zwykle mysz, aktywowana jest ruchem dłoni, dzięki czemu zużywa o wiele mniej energii (bateria wystarczy na wiele miesięcy). Kółko na grzbiecie służy nie tylko do przewijania – przechylając je, przełączamy się np. między odwiedzanymi stronami internetowymi. Do tego mysz jest bezprzewodowa. Nadajnik, umieszczany w gnieździe USB, jest na tyle mały, że może tam pozostawać stale, również podczas podróży. Cena – ok. 50 dol.

Górale dla wysokich

Niektórzy miłośnicy kolarstwa górskiego lub miejskiego, uprawianego na rowerach górskich, mieli pewien problem – zwłaszcza gdy natura obdarzyła ich ponadprzeciętnym wzrostem. Większość rowerów toczy się bowiem na kołach o średnicy ok. 26 cali. Osoby wysokie mogą się czuć na takim welocypedzie jak na dziecinnym rowerku. Odpowiedni rozmiar ramy pomoże, ale nie do końca. Nawet ci średniego wzrostu mogą odczuwać niedosyt – zwłaszcza gdy przesiedli się z rowerów szosowych o większych obręczach kół. Cieszy zatem, iż producenci poszerzają ofertę o modele górali z kołami 29-calowymi. Oprócz modeli o wartości kilku pensji są i tańsze. Czeska firma Specialized, która przebojem zdobywa światowe rynki, również polski, oferuje m.in. model Hardrock Sport Disc 29er. Godna uwagi jest nie tylko średnica kół, ale i stosunek ceny do jakości zestawu – ramy, widelca oraz osprzętu. Mało jest konfiguracji równie korzystnych w tej klasie rowerów. Nie jest to sprzęt do jazdy wyczynowej, ale zadowoli zaawansowanych i wymagających amatorów. Kosztuje ok. 2400 zł.

Uczuciowe turbulencje
Kino | ●●●●○○

Materiały prasowe

Panie w średnim wieku, w które gładko wcielają się hollywoodzkie gwiazdy: Julianne Moore i Annette Bening, wzorowo odgrywają role taty i mamy.

Janusz Wróblewski | 182 words

Wszystko w porządku, reż. Lisa Cholodenko, prod. USA, 106 min

Ci, co odmawiają prawa do nazywania małżeństwem związków homoseksualnych, powinni obowiązkowo obejrzeć komedię obyczajową Lisy Cholodenko „Wszystko w porządku”, gdzie sprawy komplikują się do granic absurdu. Bohaterkami są dwie lesbijki wychowujące dwójkę nastoletnich dzieci poczętych metodą in vitro. Panie w średnim wieku, w które gładko wcielają się hollywoodzkie gwiazdy: Julianne Moore i Annette Bening, wzorowo odgrywają role taty i mamy. Dzieci w tym związku są zdrowe psychicznie, niczego im nie brakuje – do czasu, gdy jedno pragnie poznać biologicznego ojca. Wtargnięcie atrakcyjnego, samotnego faceta zakłóca emocjonalne relacje domowników i zmusza do przemyślenia wszystkiego na nowo.

Pokazując inny niż tradycyjny model rodziny, Cholodenko stawia ważne pytania: o siłę więzów krwi, definicję miłości, przywiązania, odpowiedzialności, pokusę niezaspokojonych potrzeb erotycznych, seksualnej tożsamości. A także pozycję heteroseksualnego mężczyzny w świecie tworzonym tylko przez kobiety. To nie jest pierwszy prowokacyjny film Lisy Cholodenko. Od dawna zajmują ją losy nietypowych par, próbujących układać sobie życie poza klasycznie rozumianą rodziną, czemu dała wyraz w cenionych dramatach: „High Art”, „Na wzgórzach Hollywood”, „Jaskinie serca”. We „Wszystko w porządku” poważne sprawy znalazły lekkie, błyskotliwe, chwilami nawet satyryczne ujęcie, zmuszając do przyjrzenia się problemowi pod innym kątem.

Brunon Drywa padł
Kino | ●●●●○○

Materiały prasowe

Ten film to przyzwoita, staranna robota.

Zdzisław Pietrasik | 297 words

Czarny czwartek, reż. Antoni Krauze, prod. Polska, 100 min

Film przypomina tragiczne zdarzenia z 17 grudnia 1970 r., utrwalone w balladzie „Janek Wiśniewski padł”, którą dla potrzeb „Czarnego czwartku” śpiewa w swoim stylu Kazik Staszewski. Ta prosta piosenka ciągle wzrusza. Film Antoniego Krauzego jest trochę podobny. Główny bohater Brunon Drywa (postać autentyczna) to porządny, odważny człowiek, ale nie ma w sobie nic z herosa. Chce pracować i zarabiać, cieszyć się rodziną i nowym mieszkaniem. Zwłaszcza że zbliżają się święta Bożego Narodzenia. W feralny czwartek idzie do pracy w Stoczni Gdyńskiej, odpowiadając na wezwanie lokalnych władz. Nie mógł wiedzieć, że partia w tych dniach miała kłopoty z komunikacją i wydawała sprzeczne polecenia. Wysiadających z kolejki stoczniowców witają kule. Pada Brunon Drywa i jeszcze 17 innych osób. To są mocne sceny, dobrze sfotografowane, odtworzone z dbałością o każdy szczegół. Kiedy ginie mężczyzna, tak to już bywało w polskiej historii, na pierwszy plan wysuwa się kobieta. Owdowiała żona, po licznych przejściach – o których rodziny zabitych jeszcze przez wiele lat musiały milczeć – zostanie nocą wezwana na cmentarz, gdzie będzie obecna przy tajnym pochówku męża. To najbardziej poruszająca sekwencja filmu.

Świetne są zdjęcia Jacka Petryckiego, jakby przyczernione, szare, podkreślają mroczny klimat filmu, ale zarazem mają logiczne wytłumaczenie – akcja toczy się w dniach najkrótszych w roku, kiedy jest najmniej światła. Dobrze się stało, że do głównych ról reżyser nie zaangażował znanych i opatrzonych aktorów – Michał Kowalski i Marta Honzatko zagrali bardzo przekonująco. Gorzej z postaciami historycznymi, odtwarzanymi przez renomowanych aktorów. Przykładowo Wojciech Pszoniak bardzo się stara, by pokazać lekko schizofreniczną osobowość Władysława Gomułki, dla którego były to ostatnie dni jego rządów, nic jednak na to nie poradzę, że widzę na ekranie Pszoniaka, nie Gomułkę.

Jak zatem ocenić „Czwartek” na tle naszych filmów historycznych z ostatnich lat? W sumie przyzwoita, staranna robota, ale trudno nie zauważyć, że w lokalnym wymiarze, dla nas samych, bez szans na dotarcie do zagranicznej publiczności. Szkoda, że o wielkich sprawach Polaków nie potrafimy robić wielkich filmów.

Przetrwać i żyć
Kino | ●●●●○○

Materiały prasowe

Zrealizowany za niewielkie pieniądze film zasłużenie wygrał festiwal w Sundance.

J.W. | 172 words

Do szpiku kości, reż. Debra Granik, prod. USA, 100 min

Rzadko trafia się okazja, by oglądać w kinie prawdziwe oblicze amerykańskiej prowincji. Debrze Granik udało się ją sportretować z bolesną dosadnością, bez upiększeń, wpisując w jej obraz przejmujący dramat odkupienia. W „Do szpiku kości” dominują surowe, mało pociągające pejzaże bagnistych terenów Missouri. Do tego dochodzą obrazy dotkliwej nędzy i krwawego okrucieństwa ludzi pozbawionych złudzeń. Na barkach 17-letniej wrażliwej dziewczyny (świetna rola Jennifer Lawrence) spoczywa ciężar utrzymania wieloosobowej rodziny, która wpada w tarapaty z winy ojca, prowadzącego mętne interesy z przemytnikami amfetaminy, policją, lokalnymi klanami. Ponieważ nie stawił się na rozprawę sądową, rodzinie grozi eksmisja. Córka za wszelką cenę chce go odnaleźć i odroczyć komorniczą egzekucję.

Naturalistyczna historia ma mocny podtekst kryminalny, ale najmniej chodzi tu o piętrzenie zagadek, budowanie suspensu. Tym, co trzyma w ryzach narrację, jest desperacja bohaterki, która na własnej skórze doświadcza nietolerancji sąsiadów, brutalności mściwego losu, grozę american dream na południu Stanów. Zrealizowany za niewielkie pieniądze i poza hollywoodzkimi wytwórniami tytuł zasłużenie wygrał festiwal w Sundance, a niedawno otrzymał aż cztery nominacje do Oscara, w tym za najlepszy film roku. Mocne do szpiku kości.

Węgier szalony
Literatura | ●●●●●○

Materiały prasowe

Krzysztof Cieślik | 194 words

László Krasznahorkai, Wojna i wojna, przeł. Elżbieta Sobolewska, W.A.B., Warszawa 2011, s. 336

Rękopisy nie płoną” – pisał w „Mistrzu i Małgorzacie” Michaił Bułhakow. Popularny w literaturze postmodernistycznej motyw rękopisu-księgi pojawia się także w powieści „Wojna i wojna” László Krasznahorkaiego, kolejnej po „Szatańskim tangu” i „Melancholii sprzeciwu”, która ukazuje się w Polsce. Celem Györgya Korima jest uchronienie tajemniczego dzieła przed zniknięciem, zachowanie go „dla wieczności” za pomocą… Internetu. Misternie skonstruowana narracja (nielinearna, trzecioosobowa, z częstym użyciem mowy zależnej, co dla węgierskiego pisarza charakterystyczne) wprowadza nas w dziwny świat Korima i bohaterów przypadkowo odnalezionego rękopisu.

Historyk Korim trafia na niego w archiwum, w którym pracował. To wydarzenie zmienia jego życie, choć szaleństwo tkwiło w nim już wcześniej, zanim jeszcze opuściła go żona. Wszyscy się od niego odwracają, czy też raczej on sam odwraca się od świata. Sprzedaje mieszkanie, aby w Nowym Jorku, w tym centrum świata, współczesnym Babilonie, dokonać swego dzieła.

Wraz z Korimem poruszamy się w gąszczu znaczeń – literackich nawiązań, odwołań do mitologii i współczesnej filozofii – a także niedopowiedzeń, pozostawiających miejsce na interpretację. Nad prozą Krasznahorkaiego unosi się duch dojrzałego modernizmu, przede wszystkim Becketta i Kafki, z akcentem na absurd istnienia i jego nielogiczność. Autor prowadzi nas przez świat Korima – świat człowieka zagubionego, obcego czy – jak ujął to w „Ziemi Ulro” Czesław Miłosz – wydziedziczonego.

Miasto widmo
Literatura | ●●●●○○

Materiały prasowe

Agnieszka Wolny-Hamkało | 239 words

Jakub Żulczyk, Zmorojewo, Nasza Księgarnia, Warszawa 2011, s. 496

W lesie kryje się zło. Granica jest coraz bardziej krucha, a strażnicy bezradni. Zaczynają ginąć ludzie. Leśniczy zjadł swój własny język. Na pewnym portalu pojawiło się zdjęcie miasta widma. W tak newralgicznym momencie do położonych nieopodal Głuszyc przyjeżdża na wakacje Tytus, główny bohater „Zmorojewa”, najnowszej powieści Jakuba Żulczyka. To miały być najnudniejsze wakacje tysiąclecia. Kto mógł przypuszczać, że „bezsensowna aktywność na świeżym powietrzu” u nadpobudliwej babci zmieni się w mroczną przygodę? Chłopak okazuje się potomkiem strażnika jasnej strony i wplątuje się w wojnę z agentami ciemności, dowodzonymi przez ponurego Leszego. Mroczni żołnierze zła próbują zdobyć Trzy Klucze, dzięki którym będą mogli przedostać się z innego wymiaru i – oczywiście – zawładnąć światem.

Powieść Żulczyka ukazuje się w Naszej Księgarni, wydawnictwie kojarzonym z książkami dla dzieci, które ostatnio zmieniło nieco profil i publikuje ambitne pozycje dla młodzieży. I choć „Zmorojewo” mogą czytać także dorośli (Żulczyk puszcza do nich oko, nawiązując do „Władcy pierścieni” czy „Blair Witch Project”), to głównym odbiorcą ma być jednak właśnie młodzież, target bardzo wymagający. Sam Tytus ma 15 lat. Nie jest już dzieckiem, chociaż nie jest też dojrzały. Jest kimś w pół drogi, kto musi dorosnąć do własnego ciała. Żulczykowi udało się wiarygodnie pokazać okres hormonalnej burzy i naporu płci. Większość literatury dla młodzieży niestety hołduje przekonaniu, że nastolatki z wrodzonej czystości ducha nie gustują w seksie, tytoniu, alkoholu, a o narkotykach to nawet nie słyszały. Trzymając się tego założenia trudno nie popaść w śmieszność. A jednak Żulczykowi, balansującemu na granicy tej przestarzałej konwencji, udało się napisać rzecz wciągającą, dowcipną, atrakcyjną.

Tytaniczny horror
Kino | ●●●●○○

Materiały prasowe

Piotr Stasiak | 181 words

Dead Space 2, Wydawca: EA, Platforma: PC, Xbox 360, PS3

Bezkresna pustka kosmosu. Przypadkowy bohater. Tajemnicza baza, której załogę wymordowano w makabrycznych okolicznościach. Strzępki notatek, nagrań audio i wideo porozrzucane po kątach. Niepokojące odgłosy dobiegające z kratek wentylacyjnych. Przypadkowo(?) znaleziony karabin plazmowy. Znacie? Znamy. To posłuchajcie.

Z tego schematu autorzy scenariuszy filmów i gier z gatunku SF wyssali już chyba wszystko, tak jak potwory – powołane przez nich do życia – które wysysają mózgi niewinnych ofiar. A jednak po trzech latach inżynier Isaac Clarke powraca. Po traumatycznych przeżyciach na statku wydobywczym Ishimura przechodzi rehabilitację na Tytanie, jednym z księżyców Saturna. Oczywiście – zgodnie z żelaznym prawem gatunku – fatalne przeznaczenie musi podążyć za nim.

„Dead Space 2” oferuje jeszcze więcej tego, co spodobało się graczom w pierwszej części – efektownego horroru, w którym zadaniem gracza jest po prostu przeżyć. Twórcy bardzo się starali, aby fabuła gry nie była kolejnym odgrzewanym kotletem. Niestety, pomimo wprowadzenia do opowieści wątków psychologicznych (a nawet psychiatrycznych, bo mierzyć się musimy również z halucynacjami Clarke’a), nie do końca im się to udało. Jeśli szukać porównań z kinem, „Dead Space” jest niczym jedna z części „Obcego”. Kolejne – jak się domyślamy – to tylko kwestia czasu.

Film, nie teatr
Teatr | ●●○○○○

TVP / Materiały prasowe

Artyści znów zostali potraktowani przedmiotowo...

Aneta Kyzioł | 208 words

Powidoki, Maciej i Adam Wojtyszko, reż. Maciej Wojtyszko, Teatr Telewizji, emisja: TVP1, 28 lutego, godz. 22.10

Sporo ostatnio zamieszania wokół Teatru Telewizji. „Rzeczpospolita” i „Nasz Dziennik” lamentują, że nasze narodowe dobro jest przez polską telewizję zaniedbywane. Telewizja odpowiada, że to nieprawda, i podaje listę dziewięciu premier, które zostaną wyemitowane w tym roku. Po czym ogłasza, że szuka sponsorów, którzy wyłożyliby 5 mln zł na kolejne dzieła... Jakie to dzieła? Od czasów utworzenia za rządów PiS Sceny Faktu, Teatr Telewizji pozostaje teatrem tylko z nazwy. W rzeczywistości serwuje swoim widzom głównie kolejne odcinki taniego kina historycznego, opowiadającego o PRL – epoce niszczenia prawdziwych Polaków przez reżim komunistyczny. Reżyserami tych minifilmów, kręconych na przemian we wnętrzach i w plenerze, są zwykle filmowcy. Nie inaczej jest w przypadku najnowszej premiery.

Historia życia wybitnych artystów: malarza abstrakcjonisty Władysława Strzemińskiego i rzeźbiarki Katarzyny Kobro, połączonych więzami miłości i nienawiści, jednocześnie próbujących uprawiać swoją formalną, awangardową sztukę w komunistycznej Polsce – która stawia przed artystami obowiązek krzewienia socrealizmu – jest świetnym materiałem na dramat

Jednak twórców filmu nie interesowała para artystów (świetnie zresztą grana przez Ninę Czerkies i Mariusza Wojciechowskiego), tylko – zgodnie z linią programową Teatru Telewizji – znów system komunistyczny metodycznie zadręczający kolejne wybitne jednostki. Głównym bohaterem tego dzieła jest grany przez Wojciecha Kalarusa cyniczny, konformistyczny sługa zbrodniczych systemów – faszystowskiego podczas wojny i komunistycznego po niej... Artyści znów zostali potraktowani przedmiotowo.

Wallander w Egipcie
Literatura | ●●●●●○

Polityka

Robert Ostaszewski | 185 words

Henning Mankell, Piramida, przeł. Irena Kowadło-Przedmojska, seria „Zima z kryminałem”, POLITYKA, s. 224

Cóż za zbieg okoliczności! W mediach pełno jest informacji o burzliwych przemianach w Egipcie, a w obszernym opowiadaniu Henninga Mankella „Piramida”, publikowanym właśnie w serii „Zima z kryminałem”, Kurt Wallander trafia do Kairu. Leci tam, aby wyciągnąć z więzienia swojego zwariowanego ojca, który, łamiąc przepisy, próbował wspiąć się na piramidę. Misja komisarza z Ystad kończy się szczęśliwie. Kurt nawet zaprzyjaźnia się z miejscowym policjantem... Ale to tylko poboczny wątek tekstu. Najważniejsza w opowiadaniu jest piramida organizacji handlującej narkotykami. Schyłek roku 1989. Niedaleko wybrzeża Szwecji rozbija się nieoznakowana awionetka. Niedługo potem w pożarze giną dwie leciwe siostry, prowadzące sklep z pasmanterią. Okazuje się, że zostały zamordowane, a w ich sejfie policjanci znajdują grubą gotówkę. Wallander zaczyna śledztwo. Skomplikowane, bo przyjdzie mu odkrywać tajemnice ludzi, którzy są inni, niż się wydaje.

Opowiadanie „Piramida” najbliższe jest powieści „Morderca bez twarzy”. I nie chodzi tylko i wyłącznie o zbieżność czasu akcji. Pojawia się tu Wallander, jakiego znamy i lubimy. Zgorzkniały policjant po przejściach, którego coraz bardziej dziwią przemiany w przestępczym światku. Ale jednak próbuje robić swoje. Bo z jednej strony, wierzy w sens śledczej roboty, z drugiej, nie ma innego pomysłu na życie. Jak na mój gust, jest to jeden z najlepszych tekstów Mankella.

Nowe tworzywo Twożywa
Plastyczna | ●●●●○○

Materiały prasowe

Jedna z prac Twożywa: wariacja na temat nihilizmu

Piotr Sarzyński | 176 words

Wybór – Obraz – Wyraz + Nihil Negativum, Twożywo, Łódź, Atlas Sztuki, wystawa czynna do 21 kwietnia

Rozliczni miłośnicy Twożywa mieli dotychczas w miarę spójny obraz ich prac: zaskakujących wizualnymi skojarzeniami, odkrywczych językowo, zaś ideologicznie sytuujących się raczej po lewej stronie sceny, mocno zanurzonych w rzeczywistości i codzienności, z wyraźną ambicją do naprawiania świata i wytykania ludziom ich wad. Najnowszy projekt duetu Mariusz Libel, Krzysztof Sidorek może ich jednak mocno zdziwić. Formalnie jest to stare, dobrze znane Twożywo: innowacyjne, bawiące się skojarzeniami słowno-obrazkowymi. Ale merytorycznie artyści prawdziwie zaskoczyli, biorąc na warsztat największego chyba wśród myślicieli XX w. – nihilistę Emila Ciorana. W rezultacie powstał kolekcjonerski album z grafikami będącymi komentarzami twórców do rozmyślań słynnego Rumuna. Stach Szabłowski nazywa te prace „sprawozdaniem z lektury”. Odnosi się jednak wrażenie, że Twożywo próbuje Ciorana w charakterystycznym dla siebie stylu oswoić, a jego przygnębiające myśli przełożyć na język tak typowych dla nich znaków. Z jakim skutkiem? Dyskusyjnym. Mnie się te wariacje na temat nihilizmu podobają, ale wyobrażam sobie też zarzuty o spłycenie i trywializację. Łódzką wystawę dopełnia drugi projekt Twożywa – Nihil Negativum, inspirowany łacińskimi sentencjami i ciekawie korespondujący z Cioranowskimi przemyśleniami. Na zimową szarość jak znalazł.

Solowy, bluesowy
Muzyka | ●●●●○○

Materiały prasowe

Wojciech Mann | 161 words

Gregg Allman, Low Country Blues, Rounder Records

The Allman Brothers Band od ponad 40 lat porywają i czarują swoją muzyką kolejne pokolenia miłośników tzw. southern rocka, czyli muzyki łączącej elementy bluesa, rocka i country. Czołową postacią zespołu jest Gregg Allman – kompozytor, instrumentalista i wokalista. Jak to jednak bywa z wieloma artystami, ramy własnego zespołu, jakkolwiek liberalnie formułowane, bywają zbyt ciasne. Allman nie jest wyjątkiem – już w 1973 r. nagrał bardzo dobry solowy album „Laid Back”. Od tamtego czasu co kilka lat pojawiała się jakaś jego samodzielna produkcja. Ta najnowsza nosi tytuł „Low Country Blues”. Producentem płyty jest T-Bone Burnett, uznany wykonawca, ale też bardzo wzięty producent. On właśnie współpracował z duetem Alison Krauss–Robert Plant, a ostatnio z Eltonem Johnem i Leonem Russellem przy płycie „The Union”. W rezultacie spotkania Allmana i Burnetta powstała bardzo spójna, świetnie zaplanowana płyta, na której, o dziwo, znajdziemy przede wszystkim wersje kompozycji innych bluesmanów. Jest tu tylko jeden utwór napisany przez Allmana z Warrenem Haynesem. Wśród muzyków towarzyszących usłyszeć można takie sławy jak Doyle Bramhall II czy Mac Rebennack.

Stary Ford wciąż na chodzie
Muzyka | ●●●●○○

Materiały prasowe

Wojciech Mann | 130 words

T-Model Ford, Taledragger, Alive Records

James Lewis Carter Ford, występujący jako T-Model Ford, ma trudności z określeniem dokładnej daty swoich urodzin. Zależnie od wersji, którą wybiera, urodził się gdzieś między 1920 a 1925 r. w stanie Missisipi. W przeciwieństwie do wielu innych bluesmanów, intensywnie uprawiających muzykę od dzieciństwa, Ford na poważnie zabrał się do grania dobrze po sześćdziesiątce(!), a pierwszą płytę wydał w 1997 r. Jego barwne życie obfitowało w dramaty, nie wyłączając wielokrotnych wizyt w zakładach karnych, w tym w efekcie wyroku skazującego za zabójstwo. Niedawno ukazała się jego najnowsza płyta, zatytułowana „Taledragger”. To album pełen surowego, gitarowego bluesa rodem z Delty, ale wspartego instrumentalnie przez Hammonda czy saksofon. Pieśni wykonywane na płycie mówią o przemijaniu, nieuchronności śmierci, godzeniu się z losem. Nie ma w nich jednak pesymizmu, raczej spokój i zrozumienie, co w połączeniu z muzyką i monotonnym rytmem robi momentami wręcz hipnotyzujące wrażenie. Bardzo dobra i bardzo nienowoczesna płyta.

Tłinpiks: reaktywacja
Dwie dekady temu „Miasteczko Twin Peaks” zrewolucjonizowało myślenie o telewizyjnej rozrywce i utorowało drogę dzisiejszym nowoczesnym serialom. Właśnie wraca na DVD.

of Scotland / Flickr CC by SA

Kyle MacLachlan jako agent specjalny Dale Cooper.

Aneta Kyzioł | 1512 words

To byłby zwyczajny, zimny i szary poranek. Nad oddalonym o 7 km od kanadyjskiej granicy amerykańskim miasteczkiem Twin Peaks w stanie Washington wisiałaby, jak zresztą przez większość roku, galaretowata mgła. Za kilka godzin pracę rozpocząłby tartak Packardów, prowadzony przez Normę Jenninks i Shelly Johnson bar zacząłby serwować kawę i słynne na całą okolicę ciasto z wiśniami, szeryf Harry S. Truman odbębniałby kolejny spokojny dyżur na posterunku, bracia Horn – lokalni potentaci – ubijaliby kolejny interes życia, zaś Pieńkowa Dama robiłaby zwyczajową rundkę po mieście ze swoim pieńkiem w ramionach. A jednak tego dnia sprawnie dotąd, wydawałoby się, działający mechanizm codziennego życia się zaciął. Kiedy wędkarz Pete Martell znalazł na brzegu jeziora zawinięte w folię ciało Laury Palmer, najpopularniejszej nastolatki w mieście, piątkowej uczennicy, rzeczywistość wypadła ze swych torów, by już nigdy na nie nie powrócić. Nad światem Twin Peaks zawisło pytanie: Kto zabił Laurę Palmer?

„Wiadomość o śmierci Laury powoduje spazmy żalu w każdym, od policjantów i lekarza, matkę i ojca, przez dyrektora szkoły i uczniów – to mogłoby być melodramatyczne, ale u Lyncha ma parzącą intensywność koszmaru sennego” – relacjonował „Time”. Jeszcze dziwniej zrobiło się, gdy do miasteczka przybył agent specjalny FBI Dale Cooper (Kyle MacLachlan). Agent Cooper jest sennym, zimnym i odpychającym miasteczkiem zachwycony. Podoba mu się wszystko: daglezje, którymi obsadzona jest droga do Twin Peaks, mieszkańcy, do których ma nadzwyczajną cierpliwość, kawa i ciasto z wiśniami. Nie rozstaje się z dyktafonem, na który nagrywa informacje dla tajemniczej Diane, relacjonuje jej postępy w śledztwie, opowiada sny i wizje, dzieli się nurtującymi go kwestiami: co naprawdę łączyło Marilyn Monroe z braćmi Kennedy i kto strzelał do JFK, zwierza się z największych marzeń: żeby Tybet odzyskał wolność, a Dalajlama mógł wrócić do swojej ojczyzny.

Wkrótce okaże się, że misja odkrycia zabójcy Laury Palmer dorównuje trudnością uwolnieniu Tybetu. Zasnute mgłą miasteczko skrywa wiele tajemnic, zło i seksualne perwersje wystają zza każdego rogu, a  nikt i nic nie jest tym, czym się wydaje.

Gra z konwencjami

Na początku lat 90. telewizją rządziła rozrywka dla mas, artyści kina trzymali się od niej z daleka. Seriale miały mieć z definicji masową oglądalność, co powodowało, że musiały zaspokajać jak najszersze gusta, być zrozumiałe dla każdego i pokazywać świat już oswojony. Królowały epopeje w stylu „Dallas” i „Dynastii” oraz sitcomy w rodzaju rodzinnych show Billa Cosby’ego. Z tymi oswojonymi gatunkami telewizyjnymi: operą mydlaną, wesołym serialem rodzinnym, dramatem policyjnym i telewizyjnymi horrorami klasy B David Lynch i Mark Frost postanowili pograć. Na celownik wzięli zarówno zgrane konwencje, jak i konwencjonalne oczekiwania telewidzów.

Wystarczyło lekko wyolbrzymić chwyty z oper mydlanych i charakterystyczną dla gatunku nadekspresję, te wszystkie nieprawdopodobne przemiany bohaterów, ich nagłe pojawienia się i zniknięcia, bliźniaczo podobne kuzynki, nadwrażliwe matki, zdradzające żony, wynajmujące płatnych morderców (nawet motyw kosmitów nie był wymysłem Lyncha, skoro w „Dynastii” UFO porwało Falon). Doprawić ukochanym przez Lyncha surrealizmem – absurdalnym poczuciem humoru i atmosferą snu. Pokazać za pomocą typowych dla Lyncha długich ujęć, z podejrzanie długim zainteresowaniem kamery nieistotnymi, wydawałoby się, przedmiotami, gestami, spojrzeniami. Wszystko to razem uczyniło zwyczajne niezwyczajnym, wywołało u widza efekt obcości i niepokoju.

Weźmy scenę, w której agent Cooper i szeryf Truman przychodzą do szpitala przesłuchać świadka morderstwa Laury Palmer, który może wnieść znaczący wkład w rozwikłanie zagadki. W każdym innym serialu przesłuchanie przebiegłoby sprawnie i szybko, w „Twin Peaks”, zanim do niego dojdzie, policjanci stracą cenne minuty na walkę... ze szpitalnymi taboretami. Są zbyt wysokie, mimo rozmaitych prób nie chcą się obniżyć, w końcu szeryf znajduje na jednym z nich instrukcję obsługi, czyta ją na głos i obaj z agentem Cooperem, postępując krok po kroku zgodnie z nią, ciągle przepraszając świadka za niestosowne opóźnienie, w końcu obniżają stołki, siadają i zaczynają przesłuchanie. Część widzów przy scenach takich jak ta zachodzi w głowę, jakim cudem ktoś dał pieniądze na produkcję czegoś takiego, inni zastanawiają się, co trzeba łyknąć albo wypalić, żeby taką scenę wymyślić, a reszta zaśmiewa się do łez. Obojętny nie pozostaje nikt. Podobnie ironicznie potraktowana zostaje rola kobiet w kulturze masowej, sprowadzająca się zwykle do bycia obiektami męskiego pożądania. Tu jest ono dociśnięte do dechy; bohaterki „Miasteczka Twin Peaks” to głównie nastolatki, z budzącą się seksualnością, niewinne i perwersyjne jednocześnie.

Ale jest także, obecna w większości dzieł Lyncha, przestroga przed ucieczką w świat fantazji. Tak więc, choć Mark Frost nazwał „Twin Peaks” „kupą kulturalnego kompostu”, bo było mieszanką wszystkiego, co dotąd wydała popkultura, a David Lynch ironizował, że nie widzi różnicy między ich serialem a regularnymi produkcjami telewizyjnymi – powstało dzieło oryginalne i, jak na tamte czasy, rewolucyjne.

Nie dla każdego

Media początkowo piały z zachwytu. „Telewizja rzadko widywała coś tak dziwnego – lub tak świetnego” („Time”), „Jak nic, co do tej pory widzieliście w prime time – albo na ziemi” („Newsweek”), „To wystarczy, by przywrócić wiarę w telewizję” („Time”). Zaś Laura Palmer – postać nie tylko fikcyjna, ale także martwa – znalazła się wśród Najbardziej Intrygujących Ludzi 1990 Roku magazynu „People”.

Pilotowy, dwugodzinny odcinek obejrzało rekordowe 35 mln widzów. Kolejne oglądało jednak coraz mniej, oglądalność spadała do 11 mln, potem do 8. Pierwsi odpadli ci, którzy liczyli, że mimo różnych aberracji, Lynch i Frost zajmą się jednak rozwiązywaniem zagadki kryminalnej i z odcinka na odcinek będą przybliżać się do odpowiedzi na pytanie: Kto zabił Laurę Palmer? Następni byli ci, którzy pogubili się w gąszczu postaci i ich powiązań, przestali odróżniać, co wydarzyło się realnie, a co było snem agenta Coopera.

Wierni serialowi pozostali przede wszystkim ludzie młodzi, z przedziału wiekowego 18–35 lat. Krytyczka filmowa Grażyna Stachówna, analizująca w miesięczniku „Film” fenomen „Miasteczka Twin Peaks” na polskim gruncie, tak charakteryzowała fanów serialu: „Nagrywają na wideo, na okrągło słuchają muzyki Angelo Badalamentiego z wydanej w porę kasety, porozumiewają się »tłinpiksowym« slangiem (…) i… ciągle się śmieją. Tym nic się nie myli, nie zgubili żadnego bohatera, w dodatku – jak się zdaje – wcale im nie zależy na poznaniu mordercy Laury Palmer. Chcą tylko bywać w Twin Peaks”. O zadomowieniu się w Twin Peaks decydowało według niej otwarcie na nowoczesny język filmowy oraz wyczucie atmosfery i groteski, za pomocą której twórcy serialu oswajają okrucieństwo stworzonego świata.

Serial został sprzedany do ponad 50 krajów. Największe triumfy i masową oglądalność zaliczył w Wielkiej Brytanii i we Włoszech, za to zupełnie nie przyjął się we Francji („Tak jakby Céline napisał ponownie »Dallas«” – charakteryzował serial „Paris Match”). Polska telewizja pokazała go rok po premierze amerykańskiej, w 1991 r. Odbiór bardzo przypominał amerykański: początkowe wielkie zainteresowanie i końcowy kult w małej, za to wiernej grupie młodych telewidzów.

„Twin Peaks” jako pierwsze podważyło zasadę, że seriale muszą być dla wszystkich. „Fakt, że tak »trudny« serial mógł osiągnąć sukces w prime time, jest dowodem, że w telewizji zachodzą zmiany. Dekadę temu, kiedy sieci musiały tłumaczyć się z 90-procentowej oglądalności, seriale potrzebowały masowej widowni, by przetrwać. Dziś, gdy sieci przyciągają mniej niż dwie trzecie publiczności, 18–19 proc. udziałów jest wystarczające. Serial z ograniczonym audytorium jak »Twin Peaks« może ten wynik osiągnąć; widownia nastawiona na dzieła trudne i artystyczne stała się marketingową niszą. Czy »Twin Peaks« zainspiruje sieci telewizyjne do wyjścia naprzeciw innej, poszukującej przygód widowni?” – pytał „Time”.

Zainspirował. Dziś niszowa, ale wartościowa z punktu widzenia reklamodawców grupa widzów (młodzi z dużych miast) z powodzeniem utrzymuje na antenie seriale znacznie bardziej zakręcone, wyrafinowane i elitarne niż „Twin Peaks”.

W hołdzie Miasteczku

Ale nie tylko w tej dziedzinie „Twin Peaks” przetarł drogę twórcom współczesnych seriali. David Lynch był pierwszym artystą filmu, który wszedł w świat telewizyjnej rozrywki. Dziś seriale kręcą i produkują najwięksi: Steven Spielberg i Tom Hanks („Pacyfik”), Martin Scorsese („Zakazane imperium”), Ridley Scott („Żona idealna”), Agnieszka Holland („Treme”). Dzieło Lyncha utorowało drogę do telewizji światu pozarealnemu. Najgłośniejszy (i jeden z najdroższych) serial pierwszej dekady nowego tysiąclecia – „Zagubieni” – reklamowany był jako „Miasteczko Twin Peaks XXI w.”. A twórcy głośnego ostatnio „Fringe: Na granicy światów” co pewien czas składają hołdy „Twin Peaks”, bawiąc się motywami z serialu, odwołaniami do wydarzeń i aluzjami do nazwisk bohaterów. Zaś agent Cooper ze swoimi dziwactwami i oryginalnymi metodami prowadzenia śledztwa może z powodzeniem patronować całej serii pokręconych bohaterów najlepszych współczesnych seriali: od Dr. House’a, przez Dextera, po Nancy Botwin z „Trawki”. Karierę zrobiło też pokazanie sielskiej prowincji amerykańskiej jako siedliska zła i patologii (patrz: bagienna Luizjana w „Czystej krwi” jako kraina wampirów i wilkołaków, tętniące podziemnym, niezbyt zgodnym z prawem życiem miłe z pozoru przedmieścia w „Trawce” czy „Gotowych na wszystko”).

Ale największym odkryciem Lyncha i Frosta było to, że nie trzeba widzowi tłumaczyć wszystkiego od początku do końca, że można mnożyć znaki zapytania, mylić tropy, dodawać kolejnych bohaterów i nowe wątki, a znajdzie się całkiem pokaźna grupa widzów, którzy znajdą przyjemność w podążaniu za taką nomadyczną, rozczłonkowaną narracją. Warunkiem jest stworzenie świata, który wciąga i w którym widz zechce zamieszkać.

Seriale kształcą

Amerykański dziennikarz, znawca popkultury i nowych mediów Steven Johnson, w książce „Everything Bad Is Good for You. Why Popular Culture Is Making Us Smarter” dowodzi, że kultura masowa, wbrew obiegowej opinii o jej ogłupiającym wpływie na odbiorców, w istocie czyni nas inteligentniejszymi. Jak to możliwe? Otóż – jak dowodzi Johnson na przykładzie telewizji, gier komputerowych i Internetu – masowa rozrywka staje się coraz bardziej skomplikowana, przez co wymaga od odbiorcy coraz większego skupienia, lepszej pamięci i umiejętności analitycznych.

Weźmy seriale. Wielowątkowości towarzyszy brak wskazówek dla widza, w jakim momencie akcji się znajduje. Nikt mu niczego wprost nie tłumaczy, sam musi złożyć akcję z rozrzuconych przez twórców puzzli. I nie tylko składa, ale jeszcze czerpie z tej zabawy przyjemność! I jeszcze jeden wyznacznik: współczesne seriale wcale nie są o gangsterach, lekarzach, prawnikach, wampirach czy żywych trupach – są o skomplikowanych związkach międzyludzkich, o życiu w społeczeństwie. Akcja serialu jest pretekstem do tworzenia map takich relacji. A ich dekodowanie, tropienie najbardziej nas jako widzów pochłania. Seriale pomagają więc swoim widzom nie tylko rozwijać myślenie analityczne, ale także ćwiczyć inteligencję emocjonalną, czytać podteksty.

Według Johnsona ewolucja telewizji – przejście z przesyłania widzowi jasnych komunikatów w grę z nim i zmiana roli widza z biernej w aktywną – zaczęła się wraz z policyjnym serialem „Hill Street Blues”, nadawanym od 1981 r. przez kolejnych siedem sezonów. Jednym z jego scenarzystów był Mark Frost, który w 1989 r. stworzył „Miasteczko Twin Peaks” – serial, który ucieleśniał wszystkie cechy nowoczesnej rozrywki telewizyjnej. I mocno wyprzedził swój czas.

Jestem pogodnym katastrofistą
Rozmowa z Maciem Morettim, laureatem Paszportów POLITYKI w dziedzinie muzyki popularnej

Tadeusz Późniak / Polityka

Macio Moretti - Jedna z najważniejszych postaci stołecznej sceny alternatywnej.

Mirosław Pęczak | 1411 words

Mirosław Pęczak: – W bardzo wielu zespołach grywałeś bardzo różną muzykę, od metalu po jazz. Czym jest dla ciebie styl, konwencja muzyczna?

Macio Moretti: – Może to zabrzmi arogancko, ale nie mam pokory wobec konwencji, nie czuję potrzeby przywiązywania się do takiego czy innego stylu. Konwencja to wymysł, choć także wygodne naczynie, z którego można korzystać.

Także w celach prześmiewczych?

W tym, co robię, chodzi m.in. o torpedowanie konwencji na podobnej zasadzie jak w przypadku gagu polegającego na wysuwaniu krzesła spod siadającego. Chodzi więc o to, by ośmieszyć, złamać, zdekonstruować. I jest to coś zupełnie innego niż łączenie stylów, o co jestem niesłusznie podejrzewany. Po gali Paszportów POLITYKI dziennikarze pytali mnie, jakie teraz style będę ze sobą łączył.

Może dzieje się tak dlatego, że dziś mamy często kłopot z określaniem danego stylu, nawet terminu „muzyka popularna” używamy wyłącznie z braku innego, bardziej odpowiedniego dla całej różnorodności, którą ów termin ma w sobie zawrzeć.

Choćby dlatego podważanie konwencji nie musi wcale polegać na przerabianiu jej w jakiś dramatyczny sposób – np. muzykę określonego gatunku wyrażasz środkami innego gatunku. Pożądany efekt da się osiągnąć w o wiele subtelniejszy sposób: powtarzasz daną estetykę niemal dosłownie, ale kontekst powoduje, że konwencja ulega podważeniu. Tak robimy choćby w zespole Mitch&Mitch.

Kiedy po raz pierwszy przyszło ci do głowy, by zastosować pastisz, brać w cudzysłów style i gatunki?

Nie mam pojęcia, ale to chyba wiąże się ogólnie z dorastaniem, dojrzewaniem, wrażliwością, z życiem po prostu. Ostatni gatunek muzyczny i muzyczna subkultura, z jaką się identyfikowałem we wczesnej młodości, to byli metalowcy. Jako 12-latek uwielbiałem Iron Maiden. Potem ta fascynacja zaczęła mi się komplikować. Wyczuwałem, że metal chyba jednak nie jest muzycznym absolutem, że łatwo poddaje się parodii. Niedługo później poznałem kolegów, z którymi próbowałem grać i od których nauczyłem się dużego dystansu do nadętej powagi, ceremonialności, a w końcu zacząłem słuchać płyt Franka Zappy, który artystycznie potwierdził, że warto w dobrym towarzystwie się pośmiać. Zappę lubiłem zresztą nie tylko za jego freak shows, skłonności do absurdu, groteski, ale też za muzykę – dziwną, skomplikowaną. Zawsze miałem tendencje do utrudniania sobie życia, więc bardzo mi się podobały te połamane rytmy Zappy. Im głębiej w to wchodziłem, tym lepiej rozumiałem, że trzeba się kierować indywidualnym podejściem do życia, do sztuki. W takim sensie Zappa był dla mnie autorytetem.

Czy wynika z tego, że ironia może być ważnym elementem w muzyce?

Jak najbardziej. W muzyce, którą gramy z kumplami, to coś bardzo ważnego, choć pilnuję się, by pamiętać o pewnej równowadze – wolę nie stosować ironii nazbyt zjadliwej, dosadnie piętnującej.

A nie miałeś nigdy ochoty na frontalny atak na potoczny gust Polaków, na tak czasem wyraźne wielbienie tandety?

Nie, chyba nie. Ja po prostu nie mam za bardzo kontaktu z takim festiwalowym popem, słuchanym przez masową publiczność. To jest zupełnie inny świat niż ten, w którym żyje moja muzyka. Poza tym od bardzo dawna nie posługuję się atakowaniem gustów, które nie są moje. Skupiam się po prostu na swoich sprawach.

Zdarzało się jednak, że pastiszowałeś Kombi albo takie mrągowskie country.

Nie potrafię powiedzieć, skąd brał się impuls do takich pomysłów. One pojawiały się jakby znikąd, ale potem układały się w konkretną całość, której z początku nikt nie planował. Z Kombi to było tak. Zauważyliśmy (ja i moi koledzy), że scena punkowa, alternatywna, w ramach której funkcjonowaliśmy, podchodzi zbyt serio do siebie samej. Wyczuwało się trochę takiego mentalnego zaduchu. No i postanowiliśmy to przewietrzyć, zdezorientować środowisko. Powstał zespół Królowie Życia, grający repertuar Kombi.

To było dawniej, a w zeszłym roku razem z zespołem Mitch&Mitch wydałeś płytę z wyrafinowaną, elegancką muzyką.

Myślę, że ci, którzy znają naszą drogę, wyczuwają też kontekst tej płyty i chyba tak strasznie zaskoczeni nie są. Zaczęło się od tego, że mieliśmy nagrać z Bartkiem Tycińskim utwór „Desafinado” Antonio Carlosa Jobima do filmu grupy Azorro. Tyle że w czasie nagrania, zamiast Jobima, zaczęliśmy grać country – z takim założeniem, że potrafimy to zrobić, możemy zaaranżować i nagrać przynajmniej jeden utwór dziennie. Większość materiału na płytę powstała na siódmym piętrze bloku na Chomiczówce. Potem powstał teledysk, później jeszcze pojawił się pomysł, żeby zagrać to na żywo, namówiliśmy kolegów, z którymi graliśmy wcześniej, do udziału w tej akcji, w efekcie po latach skład rozrósł się do dziewięciu osób, a płyta brzmi tak, jak brzmi. Swoją drogą, ta płyta chyba też potwierdza, że w muzyce popularnej wszystko już zostało wymyślone i tak naprawdę nic nowego nie da się zrobić.

O, to brzmi dość katastroficznie.

No tak, ja chyba rzeczywiście jestem katastrofistą, chociaż takim katastrofistą optymistycznym, pogodnym. Chyba najbardziej pasowałby tu klimat z finałowej piosenki z „Żywota Briana” – „Always Look At Bright Side Of Life”. I wydaje mi się, że w tak opisanej sytuacji tzw. muzyki popularnej do wyboru nie ma tak wiele: można kombinować, na różne sposoby tasować te same karty, ale przede wszystkim opowiedzieć po swojemu o tym, co się przeżyło. Opowiedzieć o emocjach, kontaktować się z innymi poprzez muzykę. Chyba niewiele więcej da się zrobić.

Życie jest ważniejsze od konwencji?

Dokładnie tak.

Kiedyś o muzyce popularnej, zwłaszcza o rocku, myślało się w kategoriach zmian, rewolucji...

No i to się skończyło gdzieś tak w połowie lat 90. Jednym z pierwszych symptomów, które zaobserwowałem jeszcze jako małolat, było pojawienie się Lenny’ego Kravitza, który zrealizował powrót do muzyki z lat 70. w skali jeden do jednego. A potem coraz mniej pojawiało się rzeczy nowych, a coraz więcej nawiązań, cytatów, parafraz, no i te wszystkie mody na dawne dekady na płytowych składankach z przebojami. No i jeszcze pozostaje kwestia myślenia, zdefiniowania, co to znaczy „nowe”. I czy to, co właśnie powstaje, musi być z definicji lepsze i ważniejsze od tego, co powstało dawniej. Ktoś na przykład mówi mi: to, co graliście, brzmi jak Pixies (założony w połowie lat 80. amerykański zespół rocka niezależnego – red.). No, ale co z tego, może chodzi właśnie o polemikę z zespołem Pixies, rozmowę z mistrzem? Inną drogą niż nawiązywanie do tego, co było, może być muzyka intuicyjna. Kiedy ją grasz, powinieneś starać się zresetować, zapomnieć o tym, czego się wcześniej nauczyłeś.

Czy dziś Beatlesi byliby jazzmanami?

To też jest dość złudne. Jazz nie zawsze bywa tak kreatywny, jak się wydaje, i to chyba nie jest kwestia gatunku muzycznego. Na marginesie – w popie ważna jest odwaga i szczerość. Nie wszyscy polscy wykonawcy to rozumieją, ale to się chyba na szczęście powoli zmienia, co pokazuje choćby przykład płyt Kasi Nosowskiej i Hey z ostatnich lat. Co dziwniejsze, okazało się, że te „odważniejsze” płyty sprzedają się nawet lepiej od innych. Z kolei tak na drugim marginesie to jestem zagorzałym fanem Kasi Cerekwickiej – to jest ultrapop z tekstami, które przeszły już do klasyki, ale nie ma tu żadnego udawania. Ważne, że ktoś ma pasję i kocha to, co robi, jest w tym szczery, a to, czy to jest noise czy pop, pozostaje – owszem – istotne, ale w tym kontekście nie najważniejsze.

Czy ma jeszcze sens używanie nazwy muzyka alternatywna?

Jako bardzo szerokie pojęcie, oznaczające coś, co nie mieści się w głównym nurcie – może być używane. Inna rzecz, że nie wszystko, co się tak nazywa, jest alternatywą. To prawda, mamy tu jakiś kłopot, ale prostym testem może być choćby to, że muzyki alternatywnej nie ma w największych mediach, że aby ją poznać, trzeba chodzić na koncerty. Nasze wydawnictwo płytowe Lado ABC, identyfikowane ze sceną alternatywną, nie ubiega się o patronaty medialne, muzycy, którzy w nim nagrywają, nie mają „parcia na szkło”, nie zabiegają o wywiady, ale ich fani cenią ich właśnie za muzykę, a nie za powszechną rozpoznawalność. Ten, kto jest zainteresowany, zawsze taką muzykę znajdzie.

Mówimy o muzykach związanych z twoją firmą płytową, czyli o pewnym środowisku. Jak ważne jest ono dla ciebie?

Bardzo ważne. W ogóle ludzie, wśród których działałem, zawsze byli dla mnie ważni. Ciekawe jest samo tworzenie środowiska, bo nie musi być tak, że ono tworzy się samo. Cała nasza ekipa działa od ponad 10 lat, niektórzy znali się ze sobą nawet wcześniej. Zaczęło się od klubu Jazzgot w Warszawie, gdzie Patryk Zakrocki organizował takie improwizowane koncerty, na które zapraszał różnych muzyków. Składy się mieszały, ludzie się poznawali. Teraz wszyscy spotykamy się w takich miejscach jak Chłodna 25 czy Powiększenie. To dobrze, że są w Warszawie takie miejsca, gdzie można się spotkać, pogadać, posłuchać muzyki granej przez znajomych, planować wspólne przedsięwzięcia.

Dawniej muzyków i ich fanów silnie łączyła tożsamość pokoleniowa. A teraz?

Dla mnie nie ma czegoś takiego jak tożsamość pokoleniowa. Zdarza się, że przy okazji nostalgicznego wspominania lat 90. bez słów rozumiemy się z osobami urodzonymi w latach 1975–78, ale mnie jako muzyka i słuchacza muzyki o wiele bardziej interesuje, czy to, co dziś stworzone, będzie aktualne za 30 lat powiedzmy.

A twoja publiczność nie jest jednopokoleniowa?

To raczej wielopokoleniowy klan ludzi, którzy czują naszą muzykę – na oko od 18 do 60 roku życia. Kiedy wychodziłem z gali Paszportów POLITYKI, natknąłem się na pana, chyba około sześćdziesiątki, który przedstawił mi się, że jest lekarzem onkologiem i kiedy zdołowany przychodzi po pracy do domu, muzyka, którą gramy, bardzo mu pomaga. Strasznie mnie to zbudowało.

rozmawiał Mirosław Pęczak

Macio Moretti (Maciej Moruś) − perkusista, basista, multiinstrumentalista, grafik, ur. w 1975 r. w Środzie Wielkopolskiej, od 4 roku życia mieszka w Warszawie. Jedna z najważniejszych postaci stołecznej sceny alternatywnej. Związany z wieloma zespołami, dawniej m.in. Starzy Singers, Sleaze Image, ostatnio najczęściej gra z Paristetris i Mitch&Mitch, z którym w zeszłym roku nagrał album „XXII Century Sound Pioneers”. Współzałożyciel wytwórni płytowej Lado ABC.

Pisarz wszystkich pięter
„Kair. Historia pewnej kamienicy” Alaa Al Aswany’ego to najgłośniejsza powieść współczesnej literatury arabskiej. Powinna leżeć na wystawach naszych księgarni jako przewodnik po źródłach obecnej rewolucji w Egipcie.

Corbis

Alaa Al Aswany. Arabom wyjaśnia zachodni sposób myślenia, a mediom zachodnim – nieporozumienia leżące u podstaw islamofobii

Adam Krzemiński | 1218 words

Alaa Al Aswany był w dniu gniewu na kairskim placu Wolności. Przez komórkę opowiadał zachodnim reporterom, że to rewolucja młodych, którzy chcą społeczeństwa wolnego, nie mają szans na pracę ani perspektyw, nie mogą założyć rodziny i uważają, że wszystkiemu jest winna korupcja i dyktatura. „My, Egipcjanie, nie jesteśmy skorzy do przemocy, jesteśmy mistrzami kompromisu. Gdyby kompromisy były dyscypliną naukową, bylibyśmy profesorami. Chętnie się śmiejemy i opowiadamy dowcipy. Buntujemy się tylko wtedy, gdy zostaniemy zapędzeni w ślepą uliczkę” – mówił berlińskiemu „Tagesspieglowi”. „To będzie odrodzenie Egiptu – dodawał. – Egipt jest w świetnej formie – jak Niemcy po upadku muru, tyle że nasz mur jeszcze się trzyma…”.

W swej twórczości – powtarza w wywiadach – wziął sobie do serca znaną maksymę Márqueza: Jeśli chcesz się angażować politycznie, najpierw stwórz dobrą literaturę, ale bez politycznej intencji. Na nią jest miejsce tylko w publicystyce. W swej najgłośniejszej powieści (tytuł arabski „Imarat Ya’qoubian”, Kamienica Jakubjana) świadomie nawiązuje do kairskiej trylogii Nadżiba Mahfuza, egipskiego Balzaka i noblisty z 1988 r. (książka ukazała się po polsku dwa lata temu, ale dziś jest niedostępna, wydawca śpi, choć pieniądze leżą na ulicy).

Mieszkańcy okazałej kamienicy przy ulicy Sulimana-Paszy w reprezentacyjnej dzielnicy Kairu stanowią przekrój egipskiego społeczeństwa od czasów brytyjskich po rządy Mubaraka. Po rewolucji 1952 r. dawni lokatorzy – Anglicy, Francuzi, Żydzi i Ormianie – pouciekali. Pozostały tylko niedobitki egipskiej arystokracji, a opuszczone apartamenty na dolnych piętrach zajęli skorumpowani klienci nowych elit – oficerowie, posłowie i nowobogaccy. Na dachu – w kilkumetrowych pakamerach – gnieżdżą się „zbędni ludzie”: przybysze ze wsi, biedota, uliczni handlarze. Wśród nich dwójka głównych bohaterów powieści – zdolny i ambitny syn dozorcy kamienicy Taha oraz piękna Buthaina.

Widok z góry jest wspaniały. Ale klatki na dachu są tylko odpowiednikami naszych suteren. Cztery metry kwadratowe i spiekota nie do wytrzymania. Miarą awansu jest zejście na niższe piętro kamienicy. Marzeniem Tahy jest ukończenie renomowanej akademii policyjnej i ślub z Buthainą. Egzamin wstępny idzie mu jak z płatka, ale na końcu słyszy szyderczy werdykt: Dla syna dozorcy nie ma miejsca. Choć pewnie byłoby, gdyby rodzina miała na łapówkę. Również Buthaina zostaje upokorzona. Po śmierci ojca musi pójść do pracy w butiku, gdzie szef ją molestuje.

Niedoszły policjant i zbrukana dziewczyna nie mają szans się połączyć. W końcu Buthaina zakocha się w wywłaszczonym przez naserowską rewolucję Paszy, który jest dziwkarzem i utracjuszem, ale przynajmniej ma wytworne maniery i zachodni polor. A Taha zapisze się na uniwersytet, gdzie dla bananowej młodzieży znów będzie pariasem. Sfrustrowany wpadnie w środowisko opozycji. Weźmie udział w demonstracji przeciwko wojnie w Zatoce w 1991 r. Zostanie aresztowany, torturowany i zgwałcony przez niedoszłych kolegów policjantów. Po wyjściu z więzienia będzie chciał już tylko zemsty. Zwiąże się z Bractwem Muzułmańskim. W obozie dla terrorystów znajdzie akceptację, a nawet coś w rodzaju miłości.

Z historią Tahy i Buthainy przeplatają się losy innych mieszkańców kamienicy. Biografie bohaterów i ich rodzin obejmują cały okres powojenny, a więc czasy kolonialne, rewolucję Nasera, wojnę sześciodniową z Izraelem 1967 r. i pokój z Camp David (który autor popiera, przyznając zarazem, że odebrał Egipcjanom narodowy cel), zamach na Sadata i 20 lat rządów Mubaraka...

Al Aswany tłumaczy w wywiadach, że będąc absolwentem francuskiego gimnazjum w Kairze, bez kłopotu mógłby pisać w stylu nouveau roman, świadomie jednak stosuje estetykę populistyczną, ponieważ chce trafić do ludzi, którzy nie mają zbyt wyrafinowanych gustów literackich. W opowiadaniach – wydanych w Niemczech pod tytułem „Chciałbym być Egipcjaninem…”, a w Anglii „Pod ostrzałem swoich…” – wytyka egipskim intelektualistom, że oderwali się od ludu. Powinni pozostać przy wartościach zachodniej demokracji, ale zarazem trafiać do zwykłych ludzi.

„Kair” jest zjawiskiem wyjątkowym w literaturze arabskiej, ponieważ nazywa po imieniu rzeczy zwykle w Egipcie niewypowiadane – o molestowaniu kobiet, homoseksualizmie i społecznych źródłach terroryzmu. Alaa Al Aswany może sobie na to pozwolić, bo będąc dentystą jest człowiekiem niezależnym. To go odróżnia od noblisty Mahfuza, który był pracownikiem ministerstwa oświaty i musiał się liczyć ze słowami. Natomiast Aswany ani nie był na garnuszku państwa, ani nie musi się utrzymywać z pisania, o co w krajach arabskich trudno. A zarazem – jak mówi – dzięki swym pacjentom ma kontakty z ludźmi z różnych pięter egipskiego społeczeństwa.

Urodził się w 1957 r. w Kairze. Ojciec był prawnikiem i pisarzem, a ich mieszkanie było też salonem literackim. Stomatologię studiował na uniwersytecie kairskim, a potem w Chicago. Po publikacji w 1990 r. pierwszych opowiadań był także redaktorem dodatków literackich w gazetach propagujących arabski socjalizm i stałym felietonistą. Z czasem przyłączył się do opozycyjnej grupy Kifaja (Dosyć).

W 2008 r. reporter „New York Timesa” opisał jeden z jego półlegalnych odczytów w zapuszczonej kairskiej herbaciarni. Na sali było kilku islamskich brodaczy, kilka dziewczyn w obcisłych dżinsach, grono młodych adeptów literatury i – jak można było sądzić – agentów tajnej policji. Aswany tłumaczył słuchaczom, dlaczego „Szatańskie wersety” Rushdiego zrobiły furorę na Zachodzie i skąd się wzięły duńskie karykatury Mahometa. Atmosfera trochę przypominała nasze latające uniwersytety w czasach Gierka.

I podobnie jak niejeden z naszych intelektualistów w latach 70., Aswany był zarówno beneficjentem, jak i ofiarą reżimu. „Kair” został w Egipcie sfilmowany (w 2007 r. był nawet nominowany do Oscara), ale autora na premierę nie zaproszono. Po pokazie filmu na festiwalu berlińskim powieść weszła na listy bestsellerów w Anglii i we Francji. A jej autor stał się w Europie i Ameryce wziętym interpretatorem duszy arabskiej i problemów muzułmanów z Zachodem, czemu zresztą poświęcił swą drugą powieść „Chicago” (wydanie polskie: 2009 r.) – o międzynarodowym środowisku w amerykańskim instytucie medycznym, o traumie po ataku na USA 11 września 2001 r., o wzajemnych uprzedzeniach i współpracy i o agentach wszystkich możliwych służb… Zniszczenie dwóch nowojorskich wieżowców Aswany nazwał zbrodnią i wyraźnie potępił ibn Ladena. Ale krytykował też propagandowe wykorzystywanie Al-Kaidy w Ameryce i Izraelu do podsycania islamofobii.

Będąc u siebie zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie, nie przyjmuje tezy Huntingtona o zderzeniu cywilizacji. Cywilizacje to najlepsze, co ludzkość stworzyła – tłumaczył w wywiadzie dla „National Geographic”. Są środkiem komunikacji, a nie zderzenia. Ludzie nie zabijają z powodu Boga, ale dlatego, że są zmarginalizowani i uciskani, że nie mają przyszłości i są pozbawieni godności. Zachodnie wyobrażenie, że muzułmanie zabijają się, ponieważ chcą się dostać do nieba, by tam sypiać z kobietami, jest błędne, również dla nich sypianie z kobietami jest przyjemniejsze niż zabijanie się. Ale dla ludzi wykluczonych jest niedostępne, dlatego wierzą w sprawiedliwość na tamtym świecie.

Aswany jest tłumaczem obrotowym. Swobodnie porusza się między Orientem i Okcydentem – Arabom wyjaśnia zachodni sposób myślenia, a mediom zachodnim – nieporozumienia leżące u podstaw islamofobii. W 2006 r. pojechał do Danii, by poznać motywacje redaktorów publikujących karykatury Mahometa. Jeśli krytykował Zachód, to nie dlatego, by wykazać wyższość etyki muzułmańskiej nad zachodnią, lecz dlatego, że nadal uważa Zachód za wzorzec dla krajów arabskich: „Nie tylko jestem o tym przekonany, ale też o to walczę. Nie ma innego modelu demokracji i praw człowieka. Jednym z najważniejszych aspektów demokracji jest w końcu zdolność do korygowania własnych błędów” – mówił wówczas „Spieglowi”, przy czym na podchwytliwe pytanie Niemców o Abu Ghraib i Guantanamo odpowiedział z zimną krwią: „Jako obywatele państwa demokratycznego macie możliwość zmiany rządu – czego my w Egipcie nie mamy. W czasie kairskiego przemówienia Baracka Obamy siedziałem wśród członków Bractwa Muzułmańskiego oraz grona aktorów i artystów. Oni wszyscy głośno bili brawo. Nie dlatego, że Obama mógłby zasadniczo zmienić amerykańską politykę zagraniczną, lecz dlatego, że reprezentuje to, czego tu nie ma: możliwość zostania prezydentem mimo wszelkich przeciwności; uczciwe reguły gry; nagrodę za talent i ciężką pracę”.

Na pytanie, czy w krajach muzułmańskich może się zakorzenić demokracja, odpowiada: tak. Patrzcie na Turcję, patrzcie na Iran – w którym wprawdzie nie przestrzega się praw człowieka tak jak w Wielkiej Brytanii, ale nieporównanie bardziej niż w Arabii Saudyjskiej, która jest sojuszniczką Zachodu, ale przerażona szyicką rewolucją islamską z 1979 r. w Iranie pakuje miliardy w propagowanie skrajnie nietolerancyjnego islamu wahabickiego.

Ale – dodawał – w Egipcie nie ma co się obawiać fanatyzmu religijnego. Bractwo Muzułmańskie ma, co prawda, na swym koncie akty terroryzmu, jednak islam egipski jest od XIX w. bardziej otwarty. To w Egipcie były pierwsze arabskie teatry, kina, studia filmowe, pierwsze kobiety jako posłanki do parlamentu. Dlatego też Egipt przewodzi w arabskim życiu kulturalnym. Egipcjankom islam nie narzuca, jak mają się ubierać. Natomiast Zachód jest wobec Egiptu obłudny. Berlusconi, tak samo jak kiedyś Churchill, uważa, że dla Egipcjan najlepszym ustrojem jest prozachodnia dyktatura. Tymczasem, według badań opinii, 86–88 proc. Egipcjan za najlepszy ustrój uważa zachodnią demokrację...

Kino wielowymiarowe
Irański film „Nader i Simin. Separacja” pokazany został w połowie festiwalu i od razu stało się jasne, że nic lepszego w konkursie nie zobaczymy. Podobnego zdania było jury obradujące pod przewodnictwem Isabelli Rossellini.

Materiały prasowe

Zdzisław Pietrasik | 1572 words

Festiwale przypominają trochę zawody sportowe – narodowe kinematografie wystawiają swe reprezentacje, tworzą się nieoficjalne rankingi krajów przodujących pod względem liczby zdobytych trofeów, a nasi wysłannicy z entuzjazmem donoszą o polskich akcentach. Tymczasem coraz trudniej jednoznacznie ustalić, w jakich barwach występuje konkretny film. Niemal przy każdym tytule, prezentowanym na tegorocznym Berlinale, wymieniano kilka państw, które dołożyły się do budżetu.

My też zaczynamy brać udział w tych globalnych przedsięwzięciach, oczywiście w miarę możliwości. Jakkolwiek mogło to się wydawać dziwne, Polska figurowała jako koproducent (wraz z Meksykiem, Francją i Niemcami!) filmu „El Premio”, który nakręciła pochodząca z Argentyny Paula Markovitch, zaś piękne zdjęcia są autorstwa naszego Wojciecha Staronia, nagrodzonego Srebrnym Niedźwiedziem. Kolejny polski operator wpisuje się do światowej czołówki, czego, niestety, nie można powiedzieć o polskich reżyserach.

W pierwszych relacjach z Berlina powtarzały się opinie, że w tym roku było skromniej niż w przeszłości: mniej gwiazd i  co najważniejsze – brak arcydzieł. Ale arcydzieł brakuje ostatnio nie tylko na tym festiwalu, a co powiedzieć o tegorocznych nominacjach oscarowych? Może po prostu powinniśmy pogodzić się z myślą, że wielkie dzieła powstawać będą coraz rzadziej, gdyż taki jest uboczny efekt „umiędzynarodowienia” i demokratyzacji kina. Przybywa multipleksów, kwitnie produkcja przeznaczona dla telewizji i DVD. Wciąż też powstają nowe festiwale filmowe (wkrótce startuje wielka impreza w Pekinie), których już dzisiaj jest tyle, że modni reżyserzy mogliby spędzać cały rok w podróżach.

Oczywiście najbardziej renomowane festiwale korzystają ze swej uprzywilejowanej pozycji, ale ostatnio zmieniają nieco strategie. Nawet Cannes, które zawsze może liczyć na obecność sław, czyni starania, aby na Lazurowym Wybrzeżu pojawili się np. nowi, obiecujący twórcy z Azji. Natomiast Berlin nie ma zamiaru konkurować z Cannes czy Wenecją pod względem gwiazdorstwa i wystawności, czego dowodem zakończony właśnie festiwal. Niemcy stawiają zdecydowanie na kino ambitne, poszukujące, czasem wręcz niszowe, które raczej nie trafi do wielkich sal multipleksów. Ale to właśnie w tych filmach najlepiej widać problemy współczesnego świata.

Irański niepokój moralny

Idealną wręcz propozycją na tak zaprogramowane Berlinale był wspomniany film irańskiego reżysera Asghara Farhadiego, nagrodzony Złotym Niedźwiedziem. „Nader i Simin. Separacja” zaczyna się niczym zwyczajny obrazek rodzinny. Oglądamy skłóconych małżonków, którzy spotkali się w sądzie, by przedstawić swe racje przed niewidocznym w kadrze sędzią. Simin, już na pierwszy rzut oka Iranka nowoczesna, co podkreśla strojem, chce za wszelką cenę wyjechać za granicę. Nader, też należący do tej samej miejscowej średniej klasy, nie godzi się na emigrację z osobistego powodu, nie chce bowiem zostawić ojca cierpiącego na chorobę Alzheimera. Simin wyprowadza się do rodzinnego domu.

Jest jeszcze córka, 11-letnia Termeh, która w sporze rodziców – i jego późniejszych następstwach – odegra rolę wnikliwego i obiektywnego świadka. W finale zaś będzie musiała dokonać wyboru, kiedy sędzia spyta, z którym z rodziców postanowiła zostać. Odpowiada, że już podjęła decyzję, ale jeszcze się wstrzymuje z odpowiedzią. Na tym film się kończy, widz musi pomyśleć, po której stanęła stronie, a może po tym, co się stało, nie wierzy już ani ojcu, ani matce? Otóż po wyprowadzce żony Nader wynajmuje do opieki nad ojcem kobietę z innej sfery społecznej (cały czas w czarnym czadorze), przy tym bardzo religijną, która np. dzwoni do swego przewodnika religijnego, by zapytać, czy nie zgrzeszy, zdejmując zasiusiane spodnie choremu na alzheimera. W jednym domu spotkały się dwa Irany – jak bardzo od siebie odseparowane, pokażą dalsze wydarzenia. Kiedy gospodarz wyrzuci z domu służącą, zarzucając jej, że źle zajmuje się ojcem i w dodatku kradnie, kobieta za namową swego bezrobotnego męża oskarży go o to, że w wyniku brutalnego potraktowania poroniła. Nader broni się, twierdząc, iż nie wiedział, że jest w ciąży. Jak było naprawdę?

Może to odległe skojarzenie, ale przypomniało mi się nasze niegdysiejsze kino moralnego niepokoju. Trzeba jednak dodać, że nie tylko temat zadecydował o sukcesie „Separacji”. Film jest świetnie zrobiony i zagrany (Niedźwiedzie dla wykonawców głównych ról). Po prostu nowoczesne kino do oglądania, w wielkim skrócie pokazujące religijne, moralne i społeczne komplikacje dzisiejszego Iranu.

Podobną metaforę buduje amerykański reżyser Joshua Marston w nakręconym w Albanii filmie „Przebaczenie krwi”. Północ Albanii, na pierwszy rzut oka normalne miejsce na świecie, w zasięgu podstawowe zdobycze współczesnej cywilizacji  telewizory, komórki, zagraniczne papierosy itp. Ale to tylko zewnętrzny pozór, w istocie bowiem reguły rządzące miejscową społecznością nie zmieniły się od średniowiecza. Sytuacje konfliktowe między zwaśnionymi rodami nadal reguluje tzw. Kanun, wedle którego rodzina zabitego może w rewanżu zamordować wybranego mężczyznę z rodziny zabójcy.

Morderstwo w „Przebaczeniu krwi” spowodowane jest banalną kłótnią sąsiedzką o drogę. Rodzinę mordercy, który w dodatku się ukrywa, dosięgają surowe sankcje otoczenia, zaś potencjalną ofiarą rytualną może być 17-letni syn zabójcy. Chłopak jednak się buntuje, a to znaczy, że musi się przeciwstawić woli ojca i odwiecznej tradycji. Ale takie właśnie gesty sprzeciwu decydowały o moralnym rozwoju człowieka, od tragedii greckiej poczynając.

Szekspir w Belgradzie

W Berlinie zawsze było dużo polityki, więc i tym razem spodziewano się znaczących propozycji. Żyjemy przecież w ciekawych czasach, o czym przypominały oglądane późnym wieczorem w hotelu telewizyjne wiadomości. Z dużymi nadziejami czekano na reżyserski debiut brytyjskiego aktora Ralpha Fiennesa, który postanowił przenieść na ekran szekspirowskiego „Koriolana”. Film jest dynamiczny, mocny, chwilami brutalny i drastyczny. Oglądamy Koriolana w dzisiejszych dekoracjach, miasto wprawdzie Rzym się nazywa, ale w niczym starożytnej Romy nie przypomina, zresztą zdjęcia kręcone były w Belgradzie. Kariera wodza, który raz jest wrogiem tłumów, a raz ulubieńcem, a potem znowu zdrajcą, z pewnością wyraża jakąś prawdę o zawiłościach polityki, ale jest to prawda cokolwiek banalna.

Silna była reprezentacja gospodarzy. Nagrodę za reżyserię dostał Ulrich Kohler, który w „Śpiączce” pokazał, jak złudna może być pomoc zachodniego świata dla biednej Afryki.

Większe wrażenie robił jednak obraz Andresa Veiela „Jeżeli nie my, to kto”. Scenariusz powstał na podstawie książki Gerda Koenena pod wszystko mówiącym tytułem „Wesper, Ensslin, Baader – prehistoria niemieckiego terroryzmu”. Jeszcze raz lata 60. i trójka przywódców ówczesnych buntów młodzieżowych. Tym razem na pierwszym planie mniej eksponowany w poprzednich podobnych filmach Bernward Wesper, kochanek Gudrun Ensslin, która zostawi go dla Andreasa Baadera. Wesper próbuje ratować związek, zajmuje się ich porzuconym przez matkę dzieckiem, ale Ensslin jest już pod silnym wpływem bardziej radykalnego Baadera. Jest w filmie scena, gdy Gudrun chce porozmawiać przez telefon z porzuconą rodziną, co widząc Baader wyrywa sznur z gniazdka, wyrażając w ten sposób sprzeciw wobec znienawidzonych mieszczańskich odruchów. Ensslin przyznaje mu rację, co widownia skwitowała śmiechem.

Zdecydowanie najkorzystniej wypadł w filmie wątek rodzinnych rozliczeń z faszyzmem. Bunt zaczynał się od pytania zadawanego ojcom, co robili w czasie wojny. Wesper dowiaduje się, choć nie od rodziny, że ojciec nie tylko pisał peany na cześć Hitlera, ale też organizował palenie książek zakazanych autorów. Kiedy wyrzuca to matce, ta wygłasza zdumiewającą pochwałę führera: „Gdyby nie Hitler, nie byłoby cię na świecie! Ojciec nie chciał mieć dziecka, to Hitler życzył sobie, żeby ludzie się rozmnażali!”. A na widowni – znowu śmiech. I jak tu rozmawiać poważnie o historii?

Poza konkursem pokazano nowy film Wolfganga Murnbergera „Mój najlepszy wróg”. Akcja zaczyna się w latach 30. ubiegłego wieku w Wiedniu, a potem mamy Anschluss i lata wojny. Nie wnikając w szczegóły, najlepszy pomysł tu jest taki, że w obliczu wydarzeń historycznych często o losie decydują nie świadome wybory, lecz mundur, który się nosi. Tak się bowiem składa, że wskutek pewnej skomplikowanej intrygi Żyd gra udanie esesmana, a esesman zostaje poniewieranym Żydem. Dodajmy, że w filmie padają bodaj dwa polskie słowa, w tym oczywiście jedno na literę k.

Siła dokumentu

Nie zachwycił rosyjski film „W sobotę” Aleksandra Mindadzego, choć temat – pierwszy dzień z życia mieszkańców Czarnobyla po wybuchu reaktora w 1986 r. – zapowiadał się ciekawie. Rosyjscy twórcy, nie po raz pierwszy zresztą, udowodnili, iż pokazują swój kraj dokładnie tak, jak życzyłaby sobie tego – w ich mniemaniu – zachodnia publiczność. Wszystko oparte na schematach i kalkach. Główny bohater, kiedyś perkusista w miejscowej orkiestrze (pseudonim Johnny), teraz odpowiedzialny pracownik elektrowni, oddany swej partii, dowiaduje się wcześniej od innych o katastrofie i postanawia uciec z miasta wraz ze swą dziewczyną. Ale jest to ucieczka jak z koszmarnego snu – niby uciekają, a wciąż stoją w miejscu. W rezultacie zostają w mieście, trafiają na huczne wesele, gdzie były Johnny przypomni sobie, jak się wali w bębny i pije alkohol.

Wprawdzie reżyser zapewnia, że chciał nie tylko zbudować metaforę, ale pokazać ówczesne realia, jednak na ekranie tego nie widać. Metafora aż w oczy kłuje. Wszyscy chleją, obejmują się i bełkocą, jak w parodii rosyjskiego filmu. W dodatku główny aktor, o fizjonomii predestynującej go do ról kozackich atamanów, gra cały czas spode łba, abyśmy nie mieli wątpliwości, że jest postacią wewnętrznie pękniętą, może z Dostojewskiego.

Więcej prawdy o współczesnej Rosji pokazał niemiecki reżyser Cyril Tuschi w zaprezentowanym w sekcji Panorama dokumencie „Chodorkowski”. Reżyser wykonał kawał porządnej roboty, pokazując karierę Chodorkowskiego od komsomolca do miliardera, docierając do jego byłych współpracowników, rodziny i polityków, wreszcie i do samego skazanego, z którym może chwilę porozmawiać przez szybę. Chodorkowski spokojny, półuśmiechnięty, odpowiada na pytania, wierząc, że będzie miał szansę przekonać sąd o swej niewinności. (Napisy końcowe informują o wyroku z grudnia 2010 r., skazującym go na następne 6 lat więzienia). Zaś główna teza filmu jest prosta – gdyby superbogacz nie zajął się polityką, miałby do dziś święty spokój. A mógł też w porę wyjechać za granicę, na co władze po cichu liczyły. (Został zatrzymany tuż po powrocie z Ameryki). To był jeden z najbardziej obleganych tytułów całego festiwalu, wyświetlany parokrotnie, za każdym razem gromadził nadkomplety na widowni. Siedzący obok mnie Rosjanin w wieku zaawansowanym cały czas robił dokładne notatki. Chyba jakiś pilny krytyk.

Na tegorocznym Berlinale zobaczyliśmy po raz pierwszy filmy zrealizowane w technologii 3D, francuską animację Michela Ocelota „Opowieści nocy” oraz dwa dokumenty. Wim Wenders w „Pinie” pokazał teatr tańca Piny Bausch, a Werner Herzog w „Grocie zapomnianych marzeń” malowidła naskalne odkryte na południu Francji. Rezultaty są znakomite, ale kino dwuwymiarowe też nie powiedziało ostatniego zdania. Czego dowodem nagrodzony Grand Prix czarno-biały film węgierskiego reżysera Beli Tarra „Turyński koń”. Zaledwie 30 ujęć na dwie i pół godziny projekcji, dialogów niemal brak. Beckett to przy naszym bratanku prawdziwe kino akcji. O naprawdę wybitnym, poruszającym filmie Tarra, odnoszącym się do filozofii Nietzschego, trzeba by napisać oddzielny esej. Miejmy nadzieję, że trafi do naszych kin.

Jeszcze o polskich akcentach, niestety poza głównym konkursem. W Panoramie Special nowy film Jana Komasy „Sala samobójców” (wkrótce na ekranach), w sekcji Forum „Made in Poland” Przemysława Wojcieszka, w przeglądzie animacji „Świteź” Kamila Polaka. Do tego Grand Prix Deutches Kinderhifswerk dla „Jutro będzie lepiej” Doroty Kędzierzawskiej. W sumie niezły występ. Natomiast tym razem bankiet wydawany przez polską ekipę był skromny. W przeszłości bywało odwrotnie: żadnych filmów, za to przyjęcie wystawne. Zdecydowanie wolę, by na przyszłość było tak jak w tym roku.

Jak to robią Polacy
Polemika z felietonem Ludwika Stommy „Polaków seks wyjątkowy”, traktującym o programie kulturalnym polskiej prezydencji w UE.

Materiały prasowe

Plakat z filmu „Beats of Freedom, czyli jak obalić reżim totalitarny za pomocą wzmacniacza domowej roboty”

Paweł Potoroczyn | 575 words

Okazuje się, że nie tylko można napisać recenzję z filmu, którego się nie widziało, ale można też napisać recenzję z filmu, którego nie ma. Dokument „Beats of Freedom, czyli jak obalić reżim totalitarny za pomocą wzmacniacza domowej roboty”, którego Ludwik Stomma nie widział, opowiada historię polskiego punk rocka jako formacji dysydenckiej, antysystemowej, funkcjonującej poza umysłowym zasięgiem cenzury. Chyba nie najgorszy i nie najgłupszy film, skoro w kinach pobił rekord frekwencji, hula po międzynarodowych festiwalach, a jesienią czekają go emisje w kilkunastu zagranicznych stacjach TV. Polecam. Jeśli moja rekomendacja Stommie nie wystarczy, to bardzo proszę: „Porywający dokument” – „Gazeta Wyborcza”. „Świetny” – „Rzeczpospolita”. „Wprowadzić na listę szkolnych lektur obowiązkowych” – „Przekrój”.

„Beats of Freedom” jest pierwszym z pięciu filmów cyklu „Przewodnik do Polaków”. W produkcji są cztery kolejne dokumenty, z których trzy udało się Stommie już „zrecenzować”. Pierwszy, który ober-wał (roboczy tytuł „The Art of Freedom”), to istotnie dokument o najświetniejszych latach polskiego himalaizmu. Ale w tym, co widziałem w montażu, Himalaje to nie geografia, tylko kultura gór, himalaizm to nie sport ekstremalny, ale ballada o polskich cnotach narodowych: upór, odwaga, solidarność i... przedsiębiorczość. Legendarny Reinhold Messner, jeden z narratorów filmu, mówi, że nie sposób pojąć, jak maniacy z kraju bez paszportów i dewiz, z własnoręcznie produkowanym sprzętem i finansujący kolejne wyprawy z kontrabandy, mogli rządzić w najwyższych górach przez dwie dekady. Dodajmy jeszcze, że w końcówce filmu okazuje się, że większość z nich to dysydenci albo wręcz autorzy transformacji ustrojowej.

Następny zmasakrowany dokument (wciąż jeszcze bez tytułu) to etnograficzny film o zabawie i zabawkach, film o pokoleniach, które w dzieciństwie, mając do dyspozycji jakieś kapsle, trzepak, gumę do bielizny albo grzebień i kilka monet, potrafiły stworzyć cały świat. Ci ludzie są dzisiaj liderami klasy kreatywnej, którym zawdzięczamy skokowy rozwój wszystkich dziedzin kultury.

Wkrótce ruszają zdjęcia do filmu o obyczajach seksualnych Polaków i tu mam żal do pana Stommy największy – nie o to, że już nam go zjechał, ale o to, że ujawnił jego tytuł. Film nominowanych do Oscara („Królik po berlińsku”) Bartka Konopki i Piotra Rosołowskiego w rzeczy samej nosi tytuł „Życie seksualne dzikich”. W głęboko antropologiczny sposób, bez rechotu i rubaszności rodem z PGR, spróbujemy wyjaśnić, jak dwubiegunowy system (partia–Kościół), biorąc w konserwatywne kleszcze wszelką intymność, zdewastował odradzającej się inteligencji życie emocjonalne, czyniąc je problemem psychologicznym na wielką skalę. Komuna – zamykając trzypokoleniowe rodziny na 30 m kw. z betonu, Kościół – nauczając, że nie ma żadnego seksu, jest tylko prokreacja.

Mniej więcej w połowie lat 70. „Le Monde” opublikował artykuł „Polacy, jak wy to robicie?”. Cytuję z pamięci: „Najtańszy samochód w Polsce kosztuje równowartość pięcioletnich dochodów, ale w Warszawie są korki. (...) Jedzenia nie ma wcale lub jest na kartki, ale w domach Polacy jadają po dekadencku. (...) W Warszawie są dwa komisy i jeden bazar, ale Polki są najlepiej ubranymi kobietami w Europie. Jak wy to robicie?...”. Na to pytanie chcemy odpowiedzieć filmem (roboczy tytuł „Political Dress”, obecnie w montażu), o którym pan Stomma zapomniał albo mu miejsca zabrakło. Opowiemy o modzie jako formie oporu przed wbudowaną brzydotą systemu, o podziemnym przemyśle, o wywrotowym dizajnie, o kulturze niezgody na berecik i gumofilce.

Po 1989 r. doszło w Polsce do erupcji talentów na skalę niemającą precedensu. Fenomen ten wykracza poza kulturę, jest zjawiskiem społecznym i ekonomicznym, a Polska w ciągu jednego pokolenia stała się kreatywnym zagłębiem Europy. „Przewodnikiem do Polaków” chcemy wskazać źródła tego fenomenu: fizyczną i psychiczną opresyjność PRL, aksjologiczne spustoszenie, wreszcie zwykłą, dumną biedę. Z drugiej strony, jeśli rzeczywiście Polacy są, hm, inni, to „Przewodnikiem” chcemy dowieść, że mają dobre prawo do tego i że jest to raczej twórcza siła niż autodestrukcyjna słabość. Jako człowiek starej daty, przywiązany do niewyszukanych standardów i recenzowania filmów po ich obejrzeniu, już dziś zapraszam pana Stommę na kolaudację całości.

Paweł Potoroczyn

dyrektor Instytutu Adama Mickiewicza, producent „Przewodnika do Polaków”

Od redakcji: Do tematu odniesiemy się szerzej po ogłoszeniu pełnego programu kulturalnego polskiej prezydencji.

Ząb arystokratki
Małych ludzi, opisanych przez Gogola i Dostojewskiego, Zoszczenko namaścił humorem. Jego satyryczna, lekka proza to wyjątkowo żywy obraz socjalistycznej rzeczywistości.

Polityka

Anna Łabuszewska | 476 words

Najgorsze są arystokratki. Mają złoty ząb, a jak porządny, acz bez pieniędzy, kawaler pójdzie z nimi do teatru, to przechadzając się po antrakcie, gotowe nawet cztery ciastka tym swoim złotym zębem nadgryźć. I człowiek wpada przez taką w tarapaty. Życie bohaterów opowiadań Michaiła Zoszczenki – drobnych urzędników, kanciarzy, niedoszłych portierów z awansu, sentymentalnych, ciemnych bab, miejskich damulek – nie jest łatwe. W oczekiwaniu na to, aż nareszcie w obiecanym radzieckim socjalizmie wszystko będzie za darmo, próbują kombinować, bo każdy chce szczęścia zaznać. Tu i teraz.

Sam Zoszczenko szczęścia zaznał – był w latach 20. i 30. popularnym autorem. Pisane leciutkim piórem humoreski, opowiadania, sztuki teatralne cieszyły się wielkim wzięciem. Jego opowiedziane językiem ulicy historie zaczerpnięte z bulgoczącego kotła porewolucyjnego życia były bliskie każdemu. Każdy znał takich ludzi, jakich opisywał Zoszczenko. Salwy śmiechu wywoływały charakterystyczne dla metody pisarza zbitki wysokiego stylu z wulgaryzmami czy porewolucyjną nowomową, zderzanie starego myślenia z propagandowymi hasłami bolszewików, prostactwa z wygórowanymi ambicjami. Małego człowieka, opisanego w rosyjskiej literaturze przez Gogola i Dostojewskiego, Zoszczenko wyposażył w humor. Bohaterowie jego opowiadań są tragiczni w swym zagubieniu i samotności, ale jednocześnie sami z siebie potrafią drwić. Dzięki temu i czytelnik bez wyrzutów sumienia śmieje się z nieszczęść, jakie stają się udziałem zdradzanego przez żoneczkę popa czy staruszka, który chciał się odmłodzić.

Zoszczenko, urodzony w 1895 r. w ubogiej rodzinie o artystycznych inklinacjach, chciał się uczyć na prawnika, studia w Petersburgu przerwała jednak I wojna. Poszedł na front; po rewolucji zaciągnął się do czerwonych. Nie walczył długo, bo wykryta wada serca wyeliminowała go z wojaczki. Zajął się pisaniem. Drukował satyryczne drobiazgi, opowiadania i felietony w gazetach, co kilka lat ukazywały się zbiory jego utworów. Lata 20. – okres radosnej twórczości pisarza – krytyka nazwała „optymistyczną satyrą”.

Kolejna dekada była już obciążona radziecką ideologią. Pisarz był trybikiem w coraz obficiej skrapianej krwią ofiar, bezwzględnej państwowej machinie. W 1933 r., wraz z delegacją pisarzy, Zoszczenko odwiedził budowę Biełomorkanału, gdzie – wedle własnych słów – zobaczył, jak pod wpływem pracy wykuwa się „nowy człowiek”, i przekonał, jak małostkowy drobnomieszczanin z jego opowiadań zmienia się w socjalistycznego herosa. Rok później ukazała się „Historia jednego życia” – powieść o takiej właśnie przemianie. Na ile było to szczere? Bliscy pisarza twierdzą, że Zoszczenko po wizycie w Biełomorkanale popadł w depresję. Trybut władzy złożył jeszcze w postaci przeznaczonych dla dzieci „Opowiadań o Leninie” (1939).

Lata wojenne Zoszczenko spędził w Ałma Acie. Pisał scenariusze i krótkie opowiadania satyryczne. Ale iskrzący się w każdym zdaniu wcześniejszych utworów humor gdzieś się ulotnił. W powieści „Przed wschodem słońca” (1943) wszystko jest na poważnie – pisarz próbuje przywdziać szaty psychologa i dydaktyka.

Szczęście, o którym tak marzyli bohaterowie opowiadań Zoszczenki, samego pisarza opuściło w 1946 r. Partyjni funkcjonariusze poddali go krytyce za próbę zaszczepienia zachodniej dekadencji (nie spodobała się zwłaszcza powieść „Przed wschodem słońca”). Rzucone odgórnie hasło wystarczyło, by w każdym zdaniu napisanym przez Zoszczenkę dopatrywać się skrytych ataków na władzę radziecką: np. choćby w opowiadanku „Przygody małpy” dostrzeżono aluzję do tego, że w ZSRR małpy żyją w lepszych warunkach niż ludzie. Zoszczenkę usunięto ze Związku Pisarzy, pozbawiono emerytury. Nagonka spowodowała pogorszenie stanu zdrowia pisarza. Zmarł w 1958 r. w Siestroriecku, władze nie zgodziły się na pochowanie pisarza w Leningradzie.

Michaił Zoszczenko, Wesołe życie, przeł. Krzysztof Tur, Współczesna Literatura Rosyjska, POLITYKA, tom 15

Mea pulpa

Polityka

Kuba Wojewódzki

Kuba Wojewódzki | 617 words

• Odbyły się kolejne eliminacje konkursu zwanego zmyłkowo Eurowizją. Reprezentowały nas takie wokalne potęgi, jak Magdalena Tul, Anna Gogola, Ika czy Ada Fijał. Największą i najwspanialszą karą dla organizatorów jest fakt, że oni musieli ich posłuchać wcześniej.

• Na antenę Programu 2 TVP wraca prezenterka Katarzyna Dowbor. Kasia poprowadzi program „Ogrodowa Dowborowa”, czyli cztery pory roku w domu i ogrodzie. Mam nadzieję, że czas istnienia programu na antenie nie będzie krótszy od nazwy.

• W minionym tygodniu po raz ostatni swe urodziny obchodziła najmłodsza z klanu Kwaśniewskich, Aleksandra – też jeszcze Kwaśniewska. Były to urodziny trzydzieste. Życzymy sukcesów na wszystkie pozostałe kadencje.

• Do ciekawej debaty na temat kondycji polskiego filmu w oparciu o dzieło „Och Karol 2” doszło w programie Tomasza Lisa. Najpierw Kazimierz Kutz stwierdził, że to „duchowe stręczycielstwo”, następnie Ilona Łepkowska zdiagnozowała, że serial „M jak miłość” utrzymuje program Lisa przy życiu. Jakbyś się bracie nie kręcił, i tak za wszystkim stoją bracia Mroczkowie.

• Walentynkowy dzień 14 lutego 2011 r. przejdzie na pewno do historii polskiej kultury popularnej. To data ostatniego koncertu Violetty Villas i definitywnego zakończenia jej kariery wokalnej. Wszystko odbyło się w Wojewódzkim Domu Kultury w Kielcach. Teraz pani Violetta znów będzie Czesławą Marią Cieślak. Ludzie i zwierzęta odetchnęli z ulgą.

• Demon wokalny z zamiłowaniem do nietypowej odzieży, zwany na co dzień Michałem Wiśniewskim, postanowił ożenić się po raz czwarty. Jego wybranką jest Dominika Tajner, która już dziś deklaruje, że będzie ostatnią kobietą w życiu Michała. Czyli plotki o złej kondycji wokalisty okazują się, niestety, prawdą.

• Oto pierwsza liga postaci niezwykłych. Radosław Majdan, Tomasz Iwan i Ilona Felicjańska. Wszyscy z zamiłowania lubiący się kiwać. Razem wystąpili w teledysku supergrupy Monopol. Piosenka jest ładna i będzie hitem głównie dzięki swemu wyrafinowaniu. „Mega luzik, ciiii, arbuzik” – głosi autor. – „Twojego ciała mi się zachciało, twoich arbuzów ciągle mi mało” – rozwija po chwili. Czy pusta dynia to też arbuz?

• Rafał Bryndal, człowiek współczesnego renesansu, wyszedł naprzeciw oczekiwaniom show-biznesu i popełnił przebój. Dziennikarz napisał piosenkę dla wokalisty Sławka Lisowskiego zatytułowaną „Może na wiosnę”. Generalnie literat dowodzi, że „na wiosnę napięcie rośnie, uuu, rośnie”. Mnie urosło już podczas przedwiośnia.

• Telewizja TVN, która najpierw uczyła Polaków podglądać, a potem tańczyć, tym razem postanowiła zadbać o ich wagę i wygląd. W ramówce stacja umieściła program „Cofnij czas”, w którym zaniedbanych krajan wezmą w obroty dietetyk i trener. Jest już w innej stacji taki jeden czasopowstrzymywacz, tylko mu ostatnio program zdjęli.

• Od czasu, gdy Patrycja Kazadi została nową prowadzącą program „You Can Dance”, jej akcje znacznie wzrosły. Przejawem tej rynkowej tendencji jest fakt, że ta postać zdecydowanie wielobranżowa, czyli aktorka, wokalistka i prezenterka, została twarzą dużego sklepu wielobranżowego w Trójmieście. Zatem wszystko się zgadza.

• Platformie Obywatelskiej opada, i to wszędzie. Nawet w miejscach, gdzie opadać nie powinno. Najpierw opadł Marcin Meller, redaktor naczelny miesięcznika „Playboy”. Następnym był wokalista i lider Kultu Kazik Staszewski. Brak gołych bab i rockowych nudziarzy. To musi się skończyć klęską.

• Głośno się zrobiło ostatnio o filmie „Wojna żeńsko-męska”, a to głównie za sprawą Grażyny Szapołowskiej. Aktorka stwierdziła, że niezdolny operator tak ją oświetlił i sfilmował, że chętnie by go zabiła... A pamiętam takie filmy z panią Grażyną, kiedy to operatorzy się zabijali, aby ją filmować...

• To już nie jest moda, to już nie jest trwoga – to jakaś epidemia. Do napisania książki szykuje się Dorota Stalińska, znana ostatnio głównie jako mama Pawła Stalińskiego. Książka ma być o tym, jak dobrze wychować dziecko. Paweł podobno w tajemnicy szykuje trylogię o tym, jak uwolnić się od matki.

• Bartosz Węglarczyk, jeden z najmłodszych stażem krajowych celebrytów (cokolwiek to znaczy), znowu nas zaskoczył. Po brawurowym występie w finale programu „Top Model” i dość medialnym przemeblowaniu sobie życia, Bartosz wypłynął na mętne wody popularności. Ostatnio widziany był na promocji damskiej bielizny. Nietonący, a ładnie się chwyta...

• Ciekawe, choż typowe losy człowieka sukcesu w Polsce przeżywa wokalista zespołu Star Guard Muffin i faktyczny laureat programu „Mam talent”, czyli Kamil Bednarek. W Internecie zaczęły się jednoczyć bojówki pod wspólnym hasłem „Nie jara mnie Kamil Bednarek”. Widocznie nie zrozumieli, że w przesłaniu płyty chodzi o całkiem inne jaranie.

Polska po grecku

Tadeusz Późniak / Polityka

Adam Wiedemann

Adam Wiedemann | 784 words

Sam do teatrów nie chodzę, bo wiem, że bym się zdenerwował. Rzadko działa na mnie ta „magia”, a oglądanie z bliska ludzi męczących się, mówiących coś z pamięci, w dodatku najczęściej nago, jest arcyżmudną czynnością, aczkolwiek z pozoru bierną. Zaraz zaczynam drapać się, obgryzać sobie palce, przekładać nogę z nogi na nogę, co owocuje kopnięciem w nogę sąsiadki etc. Udziela mi się to zdenerwowanie panujące na scenie, ta ich trema, bo przecież wiadomo, że nawet Teresa Budzisz-Krzyżanowska jest przed wyjściem na scenę jak sparaliżowana, a co dopiero Sandra Korzeniak, uspokajająca się piciem wódki, którą pozwolił jej pić reżyser albo co gorsza nakazał, więc ona tak czy owak pije, a on mierzy ją wzrokiem surowym z ostatniego rzędu i coś tam burczy pod nosem, żeby ją jeszcze bardziej zdenerwować.

Owszem, Sandra to wielka artystka i nawet wolę ją widzieć na scenie niż pić z nią wódkę po prostu w knajpie, bo na scenie jej osobowość wydaje się wręcz ciekawsza, dzięki kreowanym przez nią postaciom. Ale to jest wyjątek, Sandrę znam, bo kiedyś dawno bywała u nas na imprezach i stąd potem zaskakiwały mnie jej kreacje. Na kacu i ze złamaną nogą, ale zawsze jakoś tam wystawały ponad przeciętność. W ogóle chyba lubię aktorów, np. Krafftówna jak gra, to zawsze idę. Z natury jestem zwolennikiem teatru gwiazdorskiego, idę zobaczyć gwiazdę, na resztę nie zwracam uwagi, wtedy jeszcze da się to wytrzymać, bo gwiazdy są nie z tego świata.

Ale tym razem to było co innego, znajomi zapytali mnie, czy nie wybrałbym się z nimi do opery, bo dostali wejściówkę na dziecko, którego nie posiadają, nie wypadało odmówić, a zresztą czemu by nie?, skoro operą była „Oresteja” słynnego Xenakisa, a nie jakaś Madame Baterflaj, na którą nawet pies by nie poszedł. Idziemy zatem i co widzimy: akcja dzieje się w Polsce. Zaczyna się w latach 40., tuż po wojnie, Ajgistos jest bodaj Sokorskim, a Klitajmestra Wasilewską. Zjawia się Agamemnon jako dzielny akowiec albo wręcz lotnik RAF i dalejże brać tę Wasilewską w tany, więc ona, zdjęta słusznym oburzeniem, rozwala mu łeb siekierą. Z kolei nadchodzi Orestes jako Gomułka i w ramach Wydarzeń Czerwcowych urządza krwawą łaźnię, za co go, znienacka przemienionego w Gierka, przeganiają Erynie w osobach zrewoltowanych stoczniowców. Gierek jednak powraca, tym razem pod postacią Ateny, która jak gdyby wizytuje wzorcowy zakład pracy i obiecuje zmęczonym Wydarzeniami Grudniowymi ludziom złote góry i kury, co złote jajka znoszą, która to przepowiednia nieoczekiwanie się sprawdza, przy czym nie jest to, niestety, tryumf realnego socjalizmu, tylko zwyczajnie Wydarzenia Sierpniowe. Tak czy inaczej, wszyscy są zadowoleni i tak się to wszystko kończy.

Czy ja kpię? Bynajmniej, po prostu streszczam Państwu akcję słynnej opery Xenakisa, który nie mając bladego pojęcia o historii Polski, oparł swe dzieło na mitologii greckiej, bo był Grekiem, pominąłem jedynie arię Kasandry, z którą reżyser najwidoczniej nie wiedział, co zrobić, i kazał ją po prostu zaśpiewać długowłosemu chłopakowi bez koszulki, co może od biedy oznaczać, że już w okowach stalinizmu istniało w Polsce rokendrolowe podziemie.

Reżyser ten zresztą wyszedł się ukłonić i okazało się, że to nie kto inny, tylko Michał Zadara, sympatyczny skądinąd kolega, kształcony w Wiedniu. Ja rozumiem, że on dostał się na orbitę „Krytyki Politycznej” i w związku z tym wszystko, co teraz robi, musi być o Polsce, dziać się w Polsce, mieć z Polską coś wspólnego, bo takie są rozkazy, taka obowiązuje wrażliwość. Tylko dlaczego historię tej kochanej i jakże niezbędnej Polski przedstawił w sposób tak skłamany? Czemu krew leje się nie tam, gdzie trzeba, i nie wtedy, kiedy istotnie się lała? Wszak to nie tow. Wiesław zamordował Wasilewską i nie stoczniowcy grudniowi wygnali Gierka z kraju. Co ma o tym myśleć licznie zgromadzona na widowni młodzież?, przecież to dla niej cała ta masakra, historia dla trzeciej klasy gimnazjum, z piosenkami.

Trochę na wyrost posiłkuję się tu młodzieżą, bo przecież młodzież z definicji jest bezmyślna i z entuzjazmem łapie się na oryginalny pomysł reżysera, przekraczający utarty schemat odgrywania tych starożytnych dzieł przez ludzi na koturnach i w maskach. Sęk w tym, że oryginalny to ten pomysł byłby, gdyby w taki sposób przedstawić historię Turcji albo proces kiszenia ogórków (aczkolwiek do tego bardziej przydatny okazać mógłby się Otello), historię Polski każdy z nas ma w małym palcu, w końcu jesteśmy Polakami i to nas, a nie kogo innego, dotyczy owa rdzennie polska polityka historyczna, nieznana w innych krajach Unii, gdzie wciąż pokutuje kompletnie wyśmiany u nas koniec historii, dobrobyt i starcia na podłożu rasowym.

Z wyjątkiem nowych sugestii i przypuszczeń na temat śmierci Wandy Wasilewskiej tudzież niesławnej emigracji Edwarda Gierka niczego się z tej „Orestei” nie dowiedziałem, a szkoda, zaskoczyła mnie również totalna nieobecność tragedii smoleńskiej, która chyba już dawno powinna była zagościć na deskach teatralnych, jeśli już nie za sprawą Xenakisa, to może chociaż Strawińskiego, jego „Rake’s Progress” kończy się wszak w domu wariatów, w którym obecnie żyjemy i pewnie też umrzemy, bo rzadko kto dałby radę w takich warunkach żyć wiecznie.

Adam Wiedemann (ur. 1967 r.) – poeta, prozaik, krytyk muzyczny, tłumacz z ukraińskiego i słoweńskiego, rysownik. Zna się też na złoceniu architektury. W swojej twórczości bywa sfinksem – lubi zagadki i paradoksy. Debiutował tomem „Samczyk”, za „Pensum” otrzymał Literacką Nagrodę Gdynia (laureatem Nagrody Kościelskich został już w 1999 r.). Kolekcjonuje sny, zebrał je w „Scenach łóżkowych”. Ostatnio ukazał się jego tom „Dywan” (2010 r.).

Posklejany z izmów
Amerykanie praktykują wiarę inaczej niż Europejczycy, w tym Polacy. Obrazy Boga, w jakiego wierzą, są za to bardziej zbliżone. Oba światy łączy jedno: postępująca prywatyzacja religii.

Patrick FRILET / Forum

Amerykanie praktykują wiarę inaczej niż Europejczycy.

Marek Ostrowski, Adam Szostkiewicz | 1792 words

Panuje pogląd, że Amerykanów cechuje znacznie większa religijność niż społeczeństwa europejskie. W USA prawie nie ma kategorii niewierzących: za ateistów podaje się najwyżej 5 proc. społeczeństwa. Dwaj socjolodzy z Teksasu, Paul Froese i Christopher Bader, przeprowadzili badania nad religijnością w USA. Powstała z nich książka zatytułowana (w tłumaczeniu) „Czterech amerykańskich Bogów: Co mówimy o Bogu i co to mówi o nas samych”. Autorzy zbadali, jak Amerykanie – niezależnie od wyznania – postrzegają Boga. Na podstawie prawie 4 tys. kwestionariuszy, w tym kilkuset bardzo szczegółowych – wyodrębnili cztery wyobrażenia Boga wśród Amerykanów.

• Bóg autorytarny. Taki, który zdecydowanie rządzi światem i naszym życiem, osądza nasze postępowanie, a w gniewie – sprowadza katastrofy i nieszczęścia na niewiernych. Jego wyznawcy boją się, że Amerykanie stracą łaskę bożą, jeśli nie będą żyć bogobojnie, a zwłaszcza jeśli będą źle odnosić się do Boga. Wyznawcy tej wiary nie wykluczają bożego miłosierdzia w stosunku do jednostek, jednak cały ów koncept religijny kładzie raczej nacisk na osąd i karę.

Najlepiej wyraziło się to w odniesieniu do skutków huraganu Katrina (wówczas aktualnego wydarzenia): zwolennicy tej koncepcji najczęściej skłonni byli przypuszczać, że nieszczęście to sprowadził sam Bóg. W polityce najbliżsi im są konserwatyści jak Sarah Palin (i w ogóle kojarzony z nią populistyczno-libertariański ruch nazywany Tea Party) czy Glenn Beck, gwiazdor prawicowej stacji telewizyjnej Fox News.

• Bóg miłosierny. Zaangażowany w sprawy naszego świata, który kocha nas i o nas się troszczy. Zdaniem badaczy, taki obraz Boga upowszechnia np. prezydent Barack Obama, kiedy podkreśla, że sam realizuje się w chrześcijańskiej wierze poprzez służbę publiczną, albo znany satyryk Stephen Colbert, kiedy żartuje, że Bóg, zeznając przed komisją kongresową, opowiada się za korzystną dla imigrantów reformą przepisów.

Do wyznawców tego Boga nie bardzo przemawia retoryka ostrego podziału na ludzi dobrych i złych, a raczej retoryka bożej troski i żalu z powodu nieszczęść i konfliktów.

• Bóg krytyczny. Ten obraz przemawia do biednych, zmarginalizowanych i cierpiących, którzy wierzą, że sprawiedliwość wprawdzie nadejdzie, lecz dopiero w przyszłym świecie, w życiu pozagrobowym. Wtedy ziemskie rachunki zostaną wyrównane.

• Bóg zdystansowany. Chodzi o koncepcję, która z grubsza sprowadza się do przekonania, że Bóg stworzył świat, ale na tym – w odniesieniu do ludzi – poprzestał, czyli pozostawił ziemskie wypadki własnemu biegowi rzeczy. Wyznawcy tej wiary na ogół nie przedstawiają sobie Boga na obraz człowieka. Wolą myśleć, że Bóg jest nieprzenikniony. Jednak z wiary czerpią inspirację, gdyż pomaga im w życiu przekonanie, że istnieje jakaś siła wyższa, która generalnie promuje dobro.

Z badań wynika, że w Ameryce najwięcej wyznawców ma Bóg autorytarny (28 proc. respondentów). Ale z grubsza wszystkie cztery wyobrażenia są mniej więcej jednakowo reprezentowane: Bóg miłosierny (22 proc.), krytyczny (21 proc.), zdystansowany (24 proc.).

Od dłuższego czasu tracą wiernych najstarsze Kościoły głównego nurtu protestanckiego. Chociaż wiele się dawniej mówiło o wzmożeniu religijnym (zwłaszcza o renesansie tzw. chrześcijan ewangelikalnych i powtórnie narodzonych, born-agains), badania wykazują spadek praktyk religijnych. Od lat 90. liczba Amerykanów chodzących co tydzień do kościoła spadła z ponad 45 mln do poniżej 40 mln. Rosnąca grupa to swego rodzaju bezwyznaniowcy, czyli ludzie bez konkretnego Kościoła – ale nie ateiści, takich w Ameryce jest niewielu.

Ludzie, którzy sami sobie kreują własny Kościół – ściślej: nie deklarują przywiązania do żadnych konkretnych wyznań czy praktyk religijnych – stanowią dziś 17 proc. mieszkańców USA. Coraz częściej też wyznanie rodzi się z własnego wyboru – zauważają socjologowie Putnam i Campbell, autorzy książki „American Grace”. Aż 40 proc. białych Amerykanów odwraca się od Kościoła, do którego należeli ich rodzice, by wybrać sobie jakiś swój. Z reguły też Amerykanie chętniej przechodzą do takiego Kościoła, który im pasuje pod względem ich własnych poglądów politycznych.

Ta żarliwość religijna dla postronnego obserwatora może wróżyć napięcia. Jesienne przedwyborcze wiece w Waszyngtonie cechowała wyraźnie zaczepna retoryka. Glenn Beck, gwiazdor sieci Fox i zaprzysięgły wróg prezydenta Obamy (POLITYKA 14 i 41/10), bez żenady stosuje repertuar religijnych zwrotów typu: „Ameryka odwraca się od Boga”, „nie rozwiążemy problemów i nie odnajdziemy pokoju bez Boga” itd. Jego przeciwnik John Stewart, jeden z najpopularniejszych satyryków w USA, umyślnie prowokował Becka, występując w tym samym miejscu w stolicy Stanów, przed obeliskiem Waszyngtona, i wzywając Boga, aby dał wiecującym jakikolwiek znak swego istnienia. Wspomniana Tea Party deklaruje, że nie będzie się koncentrować na kwestiach religijnych, ale jej wiece mają jawnie religijny charakter.

Różnice religijne są – jak to mówią socjologowie – coraz bardziej skorelowane z głosowaniem na partie polityczne. Bardziej religijnie zaangażowani (choć w wielu różnych Kościołach) są republikanie; demokraci mniej akcentują tę dziedzinę. Ale spory między religijnymi (głównie ewangelicznymi, potocznie nazywanymi też chrześcijańskimi fundamentalistami) a bezwyznaniowcami nie dotyczą ani teologii, ani polityki tam, gdzie byśmy może tego oczekiwali. Np. w kwestiach takich jak kara śmierci albo traktowanie imigrantów. Jedynym gorącym polem sporu pozostaje dziedzina seksualności. Zmienił się tylko temat. W latach 70. spory dotyczyły seksu przedmałżeńskiego. Dziś natomiast chodzi o postawę wobec homoseksualistów, zwłaszcza ich małżeństw. Stale obecny jest spór o przerywanie ciąży.

Jednak świat zeświecczony i świat fundamentalistyczny bardziej się na siebie nakładają, niż można by przypuszczać. Prowadzi to autorów do konkluzji, że w Ameryce religia nie tylko dzieli, ale i jednoczy społeczeństwo. Po pierwsze dlatego, że wyznania i Kościoły nie mają tak mocno i wyraziście skodyfikowanych doktryn. Religia w USA ma tę silną jednoczącą cechę, że ogromna większość Amerykanów wierzy, iż wszyscy dobrzy ludzie idą do nieba, wiele wyznań zawiera prawdę, oraz że różnorodność religijna jest dla kraju dobra. Amerykanie wydają się więc nie przywiązywać wagi do różnic czy sprzeczności w poszczególnych doktrynach. Zwłaszcza że praktyka społeczna przyzwyczaja ludzi do radzenia sobie z różnorodnością w życiu codziennym. Można mieć żonę metodystkę, ciotkę katoliczkę, sąsiada ewangelikalnego, syna uduchowionego, ale niereligijnego itd. Nikt się temu nie dziwi i nie robi z tego problemu.

Dodatkowym, już ściśle amerykańskim, zjawiskiem jest poczucie zagrożenia i strach, zwłaszcza po 11 września. Religią praktykowaną przez wszystkich, niezależnie od wyznania, jest bezpieczeństwo narodowe, co z kolei źle wpływa na charakter narodowy. Amerykanie nie tylko godzą się na liczne kontrole, ale popierają zbrojenia i kampanie wojskowe. „Chcielibyśmy przejść przez świat z buńczucznością Johna Wayne’a” – prasa cytowała Miroslava Volfa, profesora teologii w Yale Divinity School. Bóg wyznacza Ameryce przewodnią rolę w świecie, stąd zwolennicy zwłaszcza Boga autorytarnego (a w dużym stopniu także miłosiernego) są przekonani, że trzeba tę misję narodu wybranego popierać.

Choć duchowość i religijność podkreśla się w Ameryce na każdym kroku i jest ona silnie obecna w retoryce politycznej, od dawna już co bardziej sceptyczni amerykańscy myśliciele odnosili się do tych zjawisk z pewną rezerwą. Prekursor ekologii Henry David Thoreau (1817–62) pisał: „Jesteśmy zmuszeni kroić nasz duchowy chleb znacznie cieniej niż nasi ojcowie kroili pszenny”. Tak czy inaczej, kraj żyje obsesją praktyczności i funkcjonalności, każde święto wyznacza nowy sezon w sklepach, nowe dekoracje w domach i na trawnikach przed domami.

Ten czasem wyszydzany przez fundamentalistów amerykański pragmatyzm ma ten dobry skutek, że sprzyja zachowaniu równowagi między religiami, Kościołami i wyznaniami. A konkurencja na rynku religijnym nie pozwala nikomu spocząć na laurach i kontemplować własny pępek.

Czy cztery wyobrażenia Boga, wydedukowane z badań religijności Amerykanów, znajdują odpowiedniki w Starym Świecie? Znajdują, ale są też znaczące różnice. Mogą wynikać z różnic w politycznej i religijnej historii obu cywilizacji – europejskiej i amerykańskiej. Choćby takich, że w Stanach oddzielono rygorystycznie państwo od religii i że nie było tam krwawych i wyniszczających wojen religijnych. Jaki więc obraz Boga mają Europejczycy, w tym Polacy?

Materiał porównawczy przynoszą rozległe badania religijności, zlecone przez niemiecką fundację Bertelsmanna. Objęły one 21 tys. osób w 21 krajach. Otóż Europa nie jest tak bardzo zdechrystianizowana, jak się często sądzi, ale w porównaniu ze Stanami zamieszkuje ją znaczny odsetek (23 proc.) ludzi areligijnych. Jedna czwarta ludzi niechodzących do kościoła uważa się jednak nadal za osoby religijne. Europejscy katolicy są bardziej religijni niż protestanci.

Mniej Europejczyków niż Amerykanów wierzy w istnienie Boga lub jakiejś boskiej istoty, ale wiarę taką deklaruje wciąż 67 proc. badanych mieszkańców Starego Kontynentu. Ponad 57 proc. mniej lub bardziej regularnie praktykuje, 61 proc. modli się prywatnie. Chrześcijaństwo, a dokładnie wiara katolicka, najsilniej trzyma się w Polsce i we Włoszech, najbardziej zeświecczona jest Francja. Religia jest postrzegana jako element łączący narody Europy, trwale obecny w kulturze europejskiej.

Tak jak w USA, postępuje w Europie proces zwany przez socjologów religii prywatyzacją wiary. Religię traktuje się jak model do składania: wybieram to, co mi odpowiada, resztę ignoruję. Najczęściej ignorowane są instrukcje religijne dotyczące seksu i polityki. Aż 9 na 10 ankietowanych Europejczyków zgodziło się, że w każdej religii może być cząstka prawdy: jesteśmy tolerancyjni, przynajmniej w tym sensie, że nie rościmy sobie prawa do monopolu na prawdziwość religii (co nie podoba się ortodoksom i fundamentalistom w różnych religiach). W Europie nie ma na szerszą skalę zjawiska religijno-politycznych celebrytów, takich jak wspomniani Glenn Beck czy Sarah Palin.

Jaki obraz Boga mają Polacy? Tę część badań opracowała dr Beata Zarzycka, psycholog religii z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, albertynka. Polacy nie lubią roztrząsać kwestii religijnych. Nie zaczytują się dziełami teologów czy mistyków. A skoro o takich rzeczach nie rozmyślają, nie dyskutują ani nie czytają, rzadko miewają przeżycia religijne.

Połowa badanych Polaków przyznała, że nigdy lub prawie wcale nie zdarzyło im się mieć wrażenia, że Bóg chce z nimi rozmawiać. Tego rodzaju mistycznych momentów doświadczyła mniej niż połowa nawet bardzo religijnych, a jeśli już, to znacznie częściej takie przeżycia były udziałem kobiet niż mężczyzn. W tej samej grupie osób głęboko religijnych znów tylko mniej niż połowa uważała, że doświadczyła Bożej interwencji we własne życie.

Bóg jest najwyższą wartością dla 79 proc. Polaków katolików ankietowanych w badaniu. Jakie to ma dla wierzących konsekwencje? Postrzegają Boga jako źródło wiecznie ważnego prawa. Nie brzmi to tak wieloznacznie jak inne często podawane porównanie, że Bóg jest jak strumień energii przenikający całą rzeczywistość. Taka definicja musi się kojarzyć z ideą panteistyczną: Bóg jest wszystkim we wszystkim, jest przyrodą i wszechświatem, jest siłą wyższą.

Delikatnie mówiąc, nie ma to wiele wspólnego z tradycyjną nauką Kościoła o Bogu. Ale wielu wierzących Polaków wyobraża też sobie Boga jako osobę, do której można się zwracać osobiście, w modlitwie i rozmyślaniu – co w doktrynie kościelnej się zmieści. Aż 82 proc. badanych wierzących Polek twierdziło, że są w osobistym kontakcie z Bogiem. Boga jako siłę wyższą postrzega 82 proc. katolików polskich; prawie 60 proc., w tym ponad połowa głęboko religijnych, zgadza się z twierdzeniem, że Bóg i boskość to natura, co dowodzi, że polskie katolickie wyobrażenie o Bogu jest dość niespójne.

Jakie uczucia wzbudza w Polakach Bóg? Pozytywne. Przede wszystkim cześć i uszanowanie, nadzieję, poczucie zaopiekowania, wdzięczność, radość, miłość. Uczucia negatywne – bunt, rozpacz, trwoga – wymieniane są rzadko. Wierzący katolicy w innych krajach Europy przeżywają swój obraz Boga podobnie. Ale w Polsce cześć i uszanowanie są emocją wyrażaną częściej (50 proc.) u osób religijnych niż np. w Niemczech (14 proc.) czy we Francji (12 proc.). Częściej też polscy katolicy odczuwają na myśl o Bogu wdzięczność i bezpieczeństwo, a także miłość i nadzieję. Ale prowadzimy też pod względem poczucia winy wobec Boga – 27 proc. (w Niemczech – 14, we Francji – 11).

Polskie wyobrażenie Boga przechodzi z pokolenia na pokolenie dość mechanicznie. Tak działa przekaz w rodzinie, środowisku społecznym, w sali katechetycznej. Wiara Polaków „nie opiera się na indywidualnym doświadczeniu emocjonalnym i wartościach – pisze Zarzycka. – Daleko odbiega od augustiańskiej koncepcji wiary jako nieustającego, celowego i egzystencjalnego poszukiwania Boga. Wydaje się, że w polskim społeczeństwie brakuje osobowości charyzmatycznych i myślicieli [religijnych], a w dyskursie wokół spraw wiary dominują konstrukcje ideologiczne i fundamentalistyczne”.

Innymi słowy, w Polsce wciąż dominuje, na dobre i złe, religijny tradycjonalizm. Dominuje, choć nie wyklucza pewnego stopnia tolerancji i pluralizmu. Polacy nie dzielą się jednak na owe cztery ćwiartki, opisane przez badaczy amerykańskich: jeśli trzymać się tej klasyfikacji, w Polsce dominuje obraz Boga miłosiernego oraz Boga zdystansowanego.

Ale tak naprawdę wyobrażenia ankietowanych polskich katolików o Bogu są jak groch z kapustą. W analityczno-naukowym języku siostry Zarzyckiej diagnoza jest taka: wyobrażenie polskich katolików o Bogu jest niejasne, rozczłonkowane i eklektyczne; miesza w sobie elementy kantyzmu, panteizmu i teizmu. Brzmi to elegancko, ale oznacza to samo: ciężkie wyzwanie katechetyczne i duszpasterskie dla Kościoła.

Wiary ci u nas nie brak, gorzej z jej kondycją. A trochę amerykańskiego pragmatyzmu w tej dziedzinie też by nie zaszkodziło.

Sześć bójek, osiem obiadów, jedna miłość
Sylwester Czerwiński, piekarz z polskiego miasteczka, objechał rowerem pół świata i dotarł na Nową Zelandię. Pokonał ponad 50 tys. km. Po drodze wpadł w oko szefowej salonu masażu (w Chinach), dostał po zębach (w Wietnamie) i poznał obecną żonę (w ...

Sylwester Czerwiński / Materiały prywatne

Tybet. Guma złapana na wysokości 5 tys. m.

Piotr Tomza | 1527 words

Ludzie mówią o nim, że jest silny, ma poczucie humoru, bywa porywczy. – Sylwek był moim sąsiadem z bloku obok – wspomina Henryk Zawadzki, szef Klubu Turystyki Kolarskiej Passat z Goleniowa. – Nieraz widział mnie w klubowej koszulce i czytał o naszych wyjazdach. Kiedyś podszedł i zapytał, dokąd jedziemy w tym roku, bo wybrałby się z nami. Nie wiedziałem, czy wytrzyma trudy dwutygodniowej jazdy do Włoch i przeprawę przez Alpy. Obraził się wtedy na mnie i pojechał sam. Wielkich szans mu nie dawaliśmy.

Był 1999 r. i w tę podróż Sylwester Czerwiński, rocznik 1974, wybrał się na rowerze, który kupił zaledwie miesiąc wcześniej. Swoim pierwszym. – Nie umiałem ani słowa po angielsku, nie potrafiłem też obsługiwać komputera ani bankomatu – opowiada. – Kiedy potrzebowałem większej sumy, znajdowałem bankomat w ruchliwym miejscu i czekałem, aż podejdzie ktoś wzbudzający zaufanie. Pisałem na kartce kwotę, podawałem PIN i ludzie mi pomagali. Mimo zupełnego braku doświadczenia (wcześniej w ogóle rzadko opuszczał Goleniów), przejechał wtedy 7 tys. km po krajach Europy Zachodniej. Rok później dorzucił 11 tys. km i zahaczył o Afrykę Północną. Fajnie, ale to jeszcze nie było to.

Aby ruszyć w samotną rowerową podróż z Goleniowa do Pekinu i z powrotem, zaczął odkupywać urlopy od kolegów z piekarni. Starczyło na ponad trzy miesiące, czyli 22 tys. km, 1,5 tys. zdjęć i 300 stron notatek. Okrężną drogą, przez Niemcy, Danię, Szwecję, Norwegię, Estonię i Rosję, dotarł do stolicy Chin. Wracał przez Indochiny, potem samolotem do Turcji i końcówka znów na rowerze. Jeszcze fajniej, ale wciąż nie chodziło o to. Chociaż za swój wyczyn otrzymał w 2001 r. Kolosa, prestiżową polską nagrodę podróżniczą, na jego pracodawcy wrażenia to nie zrobiło. W każdym razie nie takie, jak można by oczekiwać. – Wróciłem z wyprawy i usłyszałem: Do widzenia panu – wspomina.

Henryk Zawadzki: – Ludzie go u nas lubią, ale trudno mu zazdrościć, oglądając filmy z jego wypraw i widząc warunki, w jakich jechał, spał i się żywił. Na przykład taki: wiatr, śnieg, mróz, okutany Czerwiński mozolnie podjeżdża pod górę. Zbliża się do kamery. Słychać wiatr, zza którego przebijają się słowa: Masakra! Masakra! Mam już dość, ta przełęcz jest na 5 tys. m. Następne ujęcie, sceneria ta sama. Krańcowo zmęczony człowiek wykrzykuje: Masakra! Jest cholernie ciężko, ale widzę już błękitne niebo! Ostatni kadr. Na przełęczy. Pustynia śniegu, hula wiatr, Sylwek unosi ręce do góry w geście zwycięstwa. Woła: Jest bosko! Warto się w życiu trochę pomęczyć!

Kropla świata

Czerwiński opowiada: – Wyjechałem do Anglii i zacząłem pracować jako kierowca. Na trzy etaty. Budziłem się w niedzielę i wiedziałem, że do piątku mam przed sobą najwyżej 18 godzin snu. Zapisałem się też do publicznej szkoły, żeby się nauczyć języka. Zaliczyłem dwa lata. Po co aż tak? – Miałem marzenie do zrealizowania. Bez tego nie mógłbym się zmobilizować do życia w kieracie. Doświadczenie z pierwszych wypraw – ciągła presja czasu, myślenie o powrocie, o niepozamykanych sprawach – nauczyło mnie, że z takim balastem nie można się w pełni skoncentrować na świecie, zwolnić. Nie bawiło mnie już pędzić codziennie strzałą po 150 km i mieć wrażenie, że wszystko przepływa mi przez palce. Chciałem mieć czystą głowę i nie martwić się, czy mi starczy na chleb. Chciałem wreszcie być prawdziwym szefem własnej wyprawy.

Spędził na Wyspach pięć lat. Odłożył tyle, by móc zależeć tylko od siebie. 12 sierpnia 2007 r. rozpoczęła się jego podróż życia. Nazwał ją: kropla świata. Tylko kropla, bo przecież całego świata zobaczyć się nie da.

Co jest dobre dla Taja

Zarówno w relacjach z podróży, które na bieżąco publikował na swoim blogu, jak i teraz, gdy o niej opowiada, Sylwester nie owija w bawełnę i nie przesładza. Korea Południowa. Pisał: „Nigdzie nie widziałem tylu pijanych kobiet na ulicy. Udało mi się zrobić kilka zdjęć. Mało brakowało, dostałbym w twarz butelką – chyba nie lubią, kiedy się robi zdjęcia dziewczynom, które popuściły w spodnie”.

O Australii mówi: – Najbardziej nieprzyjazny kraj, w jakim byłem. Pijane ciężarówki, pijane samochody terenowe, przy drogach cmentarz kangurów i ludzi. Pamiętam jeden taki dzień: przejechałem 160 km w słońcu o czterech spleśniałych kromkach chleba i 1,5 litra wody. Dotarłem do miasta, w którym najpierw zaatakowały mnie cztery rottweilery, a potem w barze usłyszałem, że nie dostanę kawy ani jedzenia. Po prostu nie chciało im się nic dla mnie zrobić.

Tajlandia. „Gdy wyjeżdżałem z Bangkoku, znalazłem 100 batów (dobrze), cztery godziny później zmiotła mnie z drogi naczepa tira (niedobrze), ale na szczęście nic poważnego się nie stało (dobrze). Jakieś dwie godziny później tłukłem się z Tajem na autostradzie (niedobrze), ale rozdzielili nas pracownicy wodociągów (dobrze dla Taja)”.

Wietnam. – Taka akcja: jadę, 90 km przed Hanoi, robi się wieczór. Z knajpki, gdzie palą te wielkie bambusowe faje, wyskakuje gościu i normalnie, centralnie wali mnie w łeb. No to ja rozpoczynam działania obronne – rzucam rower i biorę się ostro do pracy.

– Sylwester to bardzo silny gość – opowiada Daisuke Nakanishi, który spotkał Czerwińskiego na trasie w 2009 r. Japończyk to dla podróżujących rowerzystów żywa legenda: przez 11 lat nieprzerwanie przemierzał świat na siodełku. – Nasze szlaki przecięły się w małym hostelu w Kuala Lumpur. Posiedzieliśmy, pojedliśmy, wymieniliśmy się doświadczeniami. Wiem, że w czasie swojej wyprawy nieraz musiał się bić, bo nie odpuszczał, gdy spotykał się z czyjąś agresją.

Henryk Zawadzki: – On jest odporny na stresy, a warunki, w jakich jeździł, nauczyły go dużej samodzielności. Jest także bardzo bitny i nie da sobie w kaszę dmuchać.

– Fakt, w samym Wietnamie miałem sześć bójek – przyznaje Czerwiński. – Oczywiście, rozumiem, że np. w Wietnamie ludzie mają powody, by reagować wrogością na każdego białego, którego biorą za Amerykanina. Ale mimo wszystko – jeśli ktoś mnie wulgarnie wyzywa, to chwytam szmaciarza za bety i staram się mu bliżej wyjaśnić to i owo. Nie pozwolę się zgnoić.

Tajlandia. „Przez pierwsze dwa i pół dnia zjadłem 23 obiady. No i postawiły mnie trochę na nogi”.

Tybet. – Walczyłem z zatruciem. Próbowałem wjechać na przełęcz, ale strasznie przymroziło. Byłem okropnie zmęczony, a mój stan się pogarszał. Złapałem okazję, przewieźli mnie 300 km, potem znalazłem autobus do Lhasy. Spędziłem tam 9 dni, żeby się wykurować. Codziennie jadłem – żeby nie skłamać – 8 obiadów, 10 Snickersów i jeszcze 10 kilo owoców. Odpocząłem, ruszyłem z powrotem, udało mi się kawałek przejechać i zaczęła się rewolucja.

Chiny. „Szukając miejsca noclegowego, trafiłem do sześciu dziewcząt, które prowadzą salon masażu, niekoniecznie leczniczego. Jak mnie tylko zobaczyły, zaraz zamknęły interes. Moja silna wola znowu mnie zawiodła. Zostałem. Były tańce i takie tam różne. Myślę, że wpadłem w oko szefowej, to się czuje”.

Japonia. – Jeden z najciekawszych noclegów miałem na polskiej ambasadzie w Tokio. Na – bo spałem na dachu. Jest pokryty ziemią, na której rośnie trawnik, i ambasador zgodził się, żebym rozbił tam namiot. Zostałem tydzień.

Aku cinta padamu

W ten sposób, w latach 2007 –10, Czerwiński pokonał dokładnie 50 197 km rowerem i co najmniej drugie tyle innymi środkami lokomocji. – Nie ma takiego jednego kraju, w którym zdecydowanie najlepiej się czułem – ocenia. – Wszędzie są dobrzy i źli ludzie.

A co z Indonezją?! – No tak! – na twarzy Sylwestra pojawia się błogi uśmiech. – Pierwsze słowa, jakich nauczyłem się po indonezyjsku, to „Aku cinta padamu”, kocham cię. Wszystkie dziewczyny tak za mną wołały, gdy tylko wyjechałem rowerem na drogę!

Na wyspach Indonezji Czerwiński spędził blisko rok (w takich okolicznościach trudno się dziwić), odwiedził wioskę, której mieszkańcy mają po 6 palców u każdej z dłoni i stopy, znalazł przyjaciół, na których zawsze mógł liczyć, i – co najważniejsze – właśnie tam się zakochał. – Zatrzymałem się, żeby zrobić zdjęcia, i wtedy ją zobaczyłem. Siedziała na motocyklu przy drodze. Wyciągnąłem aparat i zacząłem fotografować. Oczywiście ją również – wspomina. – A potem zaproponowałem jej kawę. A raczej herbatę. Tak, ona piła herbatę, a ja kawę. Tak się to wszystko zaczęło. Dziś Sylwester i Denni są małżeństwem. Ślub wzięli w sierpniu 2010 r. w Goleniowie. Czerwiński komentuje to krótko: – Jedna kobieta, jedno życie, jedna miłość.

Rozbite okulary

– Nie jestem samotnikiem – deklaruje. A jednak na wyprawy zawsze wybiera się w pojedynkę. Henryk Zawadzki: – Teraz czasem gdzieś z nami jeździ, ale na dłużej nikt się z nim nie zabierze, bo kto byłby w stanie wytrzymać jego tempo?

Ktoś by się może znalazł, ale powód musi być inny. – Podróżuję sam, bo tylko w taki sposób mogę naprawdę poznawać ludzi, których spotykam – wyjaśnia Czerwiński. – Choć przez większą część czasu nikt ze mną nie jedzie, rzadko się zdarza, żebym był na wyprawie samotny. Potrafię też całymi tygodniami nie patrzeć w mapę. Plan podróży ustalam sobie każdego dnia na nowo, w zależności od tego, co właśnie ciekawego się działo. Pozostałe elementy charakterystyczne dla jego stylu podróżowania to polska flaga, z którą – zatkniętą na rowerze – się nie rozstaje oraz zamiłowanie do jazdy nocą.

Czerwiński opowiada: – Kiedyś patrzyłem na świat przez różowe okulary, byłem wszystkim tak bardzo zafascynowany. Ale z czasem przyjrzałem się różnym sprawom dość intensywnie. Widziałem wiele rzeczy, wiele złych rzeczy: handel ludźmi, handel narkotykami, sposób, w jaki traktuje się w Australii Aborygenów. W Tybecie udało mi się zostać jeszcze przez cztery dni po tym, jak Chińczycy wyrzucili stamtąd wszystkich cudzoziemców. Każdego dnia mijały mnie setki ciężarówek wiozących wojsko, widziałem policję zamykającą Tybetańczyków jak w getcie, a potem, w Pekinie, ten cały równoległy cyrk z olimpiadą.

Innymi słowy, nie jest za dobrze. Co z tym zrobić? – Być do końca wolnym człowiekiem po prostu się nie da. Pewnie, można uciec od cywilizacji gdzieś na pustkowie, ale i tak, wcześniej czy później, zawsze wróci się do systemu.

Podróż przez życie

Jeszcze raz Goleniów, jeszcze raz 1999 r. Młody, przyzwoicie zarabiający piekarz (właśnie kupił sobie samochód) żyje według schematu praca-dom-weekend-balety. Nie wyściubia nosa poza swoje miasteczko, nie interesują go historie ze świata, nigdy w życiu nie przeczytał żadnej książki podróżniczej. – Nagle to wszystko dookoła wydało mi się tak strasznie puste – Czerwiński wraca pamięcią do tamtych czasów, ale wyjaśnienie zagadki, co tak właściwie się stało, nie jest łatwe. – No więc kupiłem rower, a potem ruszyłem w świat. Na tej zasadzie. Na tej, to znaczy, na jakiej? – Znalazłem swoją drogę – tłumaczy Sylwester.

I zostało mu nią jeszcze całkiem sporo do przejechania. – Powiedziałem sobie, że będę podróżował przez całe życie, dopóki mi starczy zdrowia – mówi z przekonaniem. – Nie lubię, kiedy jest lekko. Lubię jeździć z sakwami.

Jak w Limanowej piramidę zbudowano
W ciągu kilku lat 28-letnia bizneswoman okręciła wokół palca całą Limanową. Wyciągnęła od znajomych 13 mln zł, których do dzisiaj nie można odnaleźć.

moodboard / Corbis

Monika była bezwzględna. Gdy poczuła pieniądze, nie zostawiła już ofiary w spokoju.

Cezary Łazarewicz | 1650 words

Weekendy Monika spędzała z rodziną w spa lub dobrych hotelach. Lubiła Mikołajki i Wisłę. Chwaliła obsługę w Hotelu Gołębiewski. Nie kręcili nosem, gdy o północy wzywała roomservice. – Teraz mam ochotę na jajecznicę z boczkiem – mówiła, podnosiła słuchawkę i wzywała kelnera. Nie lubiła schodzić rano do hotelowych restauracji. Skarżyła się na tłok i brak intymności. Śniadania zamawiała do łóżka jak jakaś Alexis czy księżna Diana. Te kilkaset złotych za dodatkową usługę nie grało roli.

– I dopiero po jej aresztowaniu zdałem sobie sprawę, że to ja byłem sponsorem tych wszystkich śniadań podawanych do łóżka, luksusowych samochodów i szastania pieniędzmi na prawo i lewo – opowiada jej były przyjaciel Wiktor.

Choć to nie cała prawda. Monika B. w ostatnich latach utrzymywała się też dzięki hojności innych obywateli Limanowej, którzy dzień po dniu pomagali budować w gminie finansową piramidę.

Zasada wielopoziomowego finansowania

Jeśli chce się robić wielkie pieniądze, trzeba zacząć od ludzi, którzy najbardziej ufają. Dlatego w piramidach najważniejsza jest zadowolona rodzina. To rodzinę trzeba najpierw oszukać, a potem idzie już łatwiej. Tak uważa Tadeusz Makarski, który niedawno usunął z rodzinnego albumu wszystkie zdjęcia swojej kuzynki Moniki B. – Gdy zacząłem interesować się systemami wciągania ludzi w takie machinacje, zrozumiałem, że byliśmy jej wizytówką i reklamą – opowiada. – Potrzebowała nas, by pokazać innym ludziom i powiedzieć, że dzięki niej odnosimy sukces. A skoro jesteśmy zadowoleni, to wszystko jest bezpieczne. Własnej rodziny przecież się nie oszukuje.

Na długiej liście budowniczych piramidy z Limanowej, którą sporządził niedawno prokurator, Tadeusz Makarski zajmuje pierwsze miejsce. To jemu Monika zaproponowała w 2007 r. niezwykle korzystny interes. Makarski, który prowadził wraz z żoną dwa dobrze prosperujące przedsiębiorstwa, postanowił spróbować. Co go przekonało? – Chyba argument o tym maklerze działającym na jej bezpośrednie zlecenie, który obraca taką kasą, że ludzie z Limanowej nie są jej sobie w stanie wyobrazić – opowiada Tadeusz. – Najpierw przekonała mnie, ja namówiłem Wiktora, a Wiktor Karola. Tak nawzajem wspieraliśmy budowanie tej sieci, w którą sami wpadliśmy.

Wiktor pamięta, że gdy dowiedział się o niebywałej okazji pomnażania dochodów, był dość sceptyczny. Tadeusz jednak mówił, że pieniądz pracuje na krótkim terminie i na bardzo dobrym oprocentowaniu. – Byłem ostrożny – wspomina Wiktor. – Zacząłem od drobnych sum, by się przekonać, czy będą zyski. Wszystko było w porządku.

Pieniądze przynosiło się w torbach do biura na rynku w Limanowej. Monika nie lubiła przelewów bankowych, mówiła, że to biurokracja.

Zawsze dawała do podpisania umowę o zarządzaniu inwestycjami funduszu kapitałowego Skandia SA o nazwie SEG 2020 – segment B (później prokurator napisał, że taki produkt nie istniał). Fundusz gwarantował niezwykle wysokie oprocentowanie lokat. Na początku sięgało nawet 5 proc. miesięcznie, a potem jeszcze wzrosło. Jeśli ktoś miał wątpliwości, pozbywał się ich, odbierając po miesiącu lub dwóch swój napompowany odsetkami kapitał.

– Gdy wychodziłem z pieniędzmi z jej biura, już miałem kolejny telefon z jeszcze bardziej korzystną propozycją inwestowania – Wiktor pamięta, że w końcowej fazie termin lokat został skrócony do 14 dni, zaś dwukrotnie wzrosło ich oprocentowanie. Czy to w ogóle możliwe? – zastanawiał się wielokrotnie. W banku dają 5 proc. na rok, a jemu proponowano dwa razy więcej w dwa tygodnie. – Na giełdzie wszystko jest przecież możliwe – wytłumaczył sobie i wsadził w biznes wszystkie zaoszczędzone pieniądze, ok. 700 tys. zł przeznaczonych pierwotnie na budowę domu. Inni również chcieli szybko zarobić, a że nie mieli oszczędności, zapożyczali się po uszy w bankach. Karol też miał wątpliwości. Nie wierzył w cuda. Gdy wrócił z zagranicy, Monika szepnęła, że ma ofertę dla zaufanych klientów. Karol był zaufany, ale też nieufny. Powiedziała: – Spróbuj. Nie pożałujesz. Co miesiąc dostaniesz odsetki.

– Pomyślałem sobie: Święty Mikołaj przychodzi raz w roku, a nie co miesiąc, więc na próbę wpłaciłem 5 tys. zł – opowiada Karol. – Wszystko było, jak obiecała. Co miesiąc, bez żadnych opóźnień, na konto Karola wpływało 250 zł odsetek. – Po roku chciałem wypróbować, czy zasada wielopoziomowego inwestowania zadziała na wielkich liczbach – wspomina. – Wyłożyłem na stół pieniądze. Duże pieniądze, wszystko, co posiadałem.

Działało. Procent robi procent – powiedziała wtedy Monika i zaproponowała wykorzystanie oscylatora oszczędnościowego. Przekonała Karola, żeby zamiast co miesiąc odbierać odsetki, dopisywał je do kapitału. Tak skumulowany kapitał pracuje wydajniej, zapewniając rentierowi wyższe zyski.

Po czasie Karol odkrył, że zasada wielopoziomowego finansowania, połączona z kumulowaniem kapitału, ma jedną poważną wadę: najbardziej kumulują się papierowe zapisy odsetkowe. A im bardziej odsetki napędzały jego puchnący kapitał, tym trudniej było dodzwonić się do Moniki, by poprosić ją o oddanie pieniędzy, tych prawdziwych, a nie tylko zaświadczenia o osiągniętym zysku.

Pogromczyni żywiołów

Zanim Monikę zaczęto nazywać czarodziejką finansów, mieszkała z matką w Domu Nauczyciela we wsi U. pod Limanową. W domu się nie przelewało, bo ojciec zmarł, gdy Monika była mała. Gdy wyszła za mąż, kupiła 34-metrową klitkę tuż nad mieszkaniem mamy. Z dokumentów sądowych wynika, że oprócz niewielkiej działki jest to jedyny majątek, jaki z mężem posiadają.

Po skończeniu liceum w Limanowej zahaczyła się w starostwie powiatowym. Budowniczowie piramidy mówią, że ubierała się skromnie i nie szastała pieniędzmi, bo ich wtedy nie miała. Zanim przesiadła się do Mercedesa, zwykłym pekaesem jeździła do Krakowa. Tam ponoć studiowała zaocznie.

Studiów nie skończyła, ale zainteresowała się branżą ubezpieczeniową. Gdy miała 23 lata, otworzyła w najbardziej reprezentacyjnym miejscu Limanowej, czyli na rynku, pierwsze biuro – MB Kancelarię Finansowo-Ubezpieczeniową. Na ścianach wisiały certyfikaty PZU, Hestii, Generali, Compensy, potem Skandii. Wszyscy zaświadczali, że Monika B. sprzedaje produkty według najlepszych wzorów i standardów wypracowanych w Europie. – Ludzie walili do niej drzwiami i oknami, bo potrafiła każdemu znaleźć najtańsze ubezpieczenia. Była uczynna i pomocna – opowiada Karol. – W ten sposób zyskała sobie zaufanie w Limanowej.

Badacze piramid uważają, że najlepiej buduje się je w spójnych społecznościach, gdzie autorytet głównego konstruktora jest silniejszy niż zdrowy rozsądek budowniczych. Tak było z Moniką. Kiedyś Agata Korel zapytała brata, który polecał jej usługi Kancelarii MB, czy nie boi się powierzyć tej dziewczynie tak wielkich pieniędzy. – Brat powiedział, że ma do niej zaufanie i nie tylko pieniądze by jej powierzył, ale też własne życie – opowiada Agata.

Monika sama typowała ofiary spośród swoich ubezpieczeniowych klientów. Mówiła im: tę ofertę przygotowałam specjalnie dla ciebie. Zastanawiasz się, czy wejść? Rozumiem, możesz mieć wątpliwości. Ale kto ich nie ma? – Na jakimś balu pokazała mi palcem tych, którzy skorzystali już z jej oferty – opowiada Wiktor. – Sama lokalna elita: burmistrz, lekarz, adwokat, znany biznesmen. Pomyślałem o wyróżnieniu, które mnie spotyka wraz z propozycją wejścia do tego hermetycznego grona.

Większość budowniczych piramidy do końca była przekonana, że funkcjonuje w elitarnej grupie, nieprzekraczającej 20 osób. Wierzyli, że są traktowani przez Monikę wyjątkowo, na specjalnych zasadach. Giełda jest jak wielkie morze: można być na niej łupinką targaną przez fale lub mieć tyle pieniędzy, by samemu wywoływać sztormy – tłumaczyła.

Monika twierdziła, że poznała ludzi, którzy okiełznali ten żywioł. Sami wywołują burzę, kiedy jest im to na rękę, zyskując przy tym krocie. Dzielą się zyskami z tymi, którzy swoimi pieniędzmi zapewniają im władzę nad żywiołem.

Pogromców żywiołów wspierał też mąż Moniki Stanisław B., pracownik miejscowego Banku Spółdzielczego, dokonując selekcji klientów. Wiedząc, kto i ile zdeponował na swoim koncie bankowym, niektórym klientom proponował po przyjacielsku oscylator oszczędnościowy. Gwarantował przy tym zamiast 2 proc. rocznie – 10 proc. miesięcznie. Kto by się na to nie złapał?

Wiktor twierdzi, że Monika była bezwzględna. Gdy poczuła pieniądze, nie zostawiła już ofiary w spokoju. Przychodziła na przykład do pary narzeczonych, proponując zdeponowanie pieniędzy. Przed ślubem zarzucała przynętę i wypłacała sowite odsetki. Po weselu inkasowała wielokrotność tego – wszystko, co państwo młodzi dostali w gotówkowych prezentach ślubnych.

Nie darowała nikomu. Swojemu nauczycielowi biologii, który od lat ciułał na operację chorej córki, zaproponowała, by wszystkie dotychczasowe oszczędności pomnożył u niej. Powiedziała ojcu dziewczynki, że wybrała go, by wspomóc leczenie Dianusi. Rezygnuję nawet z prowizji – dodała. Tuż przed swoim aresztowaniem przekonała jeszcze rodzinę Dianusi, by zaciągnęła 100-tysięczny kredyt w banku. Tłumaczyła, że inwestując te pieniądze u niej, przyspieszą zebranie funduszy na operację.

151 poszkodowanych

Piramida w końcu musi runąć. Następuje to wtedy, gdy zabraknie pieniędzy w systemie i wpłatami nowych ofiar nie można spłacić starych inwestorów. Piramida – pisał Witold Gadomski w „Gazecie Wyborczej” – przypomina dziurawy stożek, do którego inwestorzy wiadrami (jednym pustym, drugim pełnym) wlewają wodę. Potem szybko podstawiają wiadra pod dziurę i wychodzą z inwestycji z zyskiem. Woda cieknie dotąd, dokąd będą ci, którzy napełniają zbiornik.

W Limanowej zbiornik zrobił się pusty jesienią 2009 r. Wraz z jego wysychaniem Monika starała się ratować sytuację, podwyższając oprocentowanie lokat do 18 proc. za pół miesiąca. Potem przestała odbierać telefony, nie przychodziła do kancelarii, unikała znajomych i rodziny. Przyparta do muru odpowiadała, że zatruła się gazem, że jedzie z dzieckiem do szpitala, że ostatnio komórka jej szwankuje, że nie może się ruszyć z domu, bo zgubiła właśnie kluczyki od samochodu.

– Dzień przed aresztowaniem spotkałam ją na ulicy – opowiada Agata Korel. – Pytam, gdzie są moje pieniądze. Ona mówi, że będzie jutro w swoim biurze, to się ze wszystkiego rozliczy. Następnego dnia stały już dokumenty popakowane w workach i dwóch mężczyzn odgrażało się, że zaraz wezwą policję.

Monika B. w trakcie przesłuchania wyjaśniła, że nawiązała kontakt z Biurem Ubezpieczeń Finansowych w Sosnowcu, które było strategicznym partnerem Skandii. Reprezentujący BUF Paweł K. systematycznie odbierał od niej wszystkie zebrane w Limanowej pieniądze i je inwestował. Dostawała od niego gotówkę na wypłaty, aż na początku listopada urwał się z nim kontakt. Potem dowiedziała się, że K. już w BUF nie pracuje, więc pojechała do Skandii w Warszawie. Ale tam zainwestowanych pieniędzy też nie było. Wszystkie dokumenty potwierdzające jej wersję miały być w biurze. Nie było. Ktoś je zabrał, to spisek, robi się ze mnie kozła ofiarnego – powiedziała prokuratorowi.

Dzień po aresztowaniu Moniki budowniczowie piramidy spotkali się w pubie w Limanowej. Przyszło z 80 osób. – Zdziwiłem się, że jest nas tak wielu – opowiada Karol. Wkrótce okazało się, że poszkodowanych jest znacznie więcej. Prokurator w akcie oskarżenia wymienił nazwiska 151 osób, które łącznie straciły w kancelarii Moniki B. ponad 13 mln zł. – Nie wszyscy zgłosili się na policję – mówi. – Właściciele firm czy politycy, którzy jej zaufali, nie chcieli się ujawnić, by nie stracić twarzy.

Tuż po aresztowaniu policjanci z Limanowej informowali znajomych, że szanse na odzyskanie pieniędzy są niewielkie. Monika B. prawie nic nie ma. Nawet luksusowe samochody, którymi na co dzień jeździła, wzięte były w leasing. Pieniądze też się ulotniły. Po pół roku przyznała, że nie dostał ich Paweł K. i nie zostały też przekazane do Skandii. Prokurator rozesłał listy do 80 central bankowych z prośbą o odnalezienie rachunków, skrytek i kont inwestycyjnych Moniki B. Nic nie znaleziono, a Monika B. przez kolejny rok odmawiała odpowiedzi na pytanie, co się stało z 13 mln zł.

W marcu rozpocznie się jej proces w Nowym Sączu. Grozi jej nawet 10 lat więzienia. I być może podczas procesu wyjawi swą największą tajemnicę, na którą dziś czeka cała Limanowa. Karol twierdzi, że niewielu inwestorów już w to wierzy. – Przełknęliśmy tę gorzką pigułkę i żyjemy dalej.

PS. Imiona i nazwiska budowniczych piramidy zostały na ich prośbę zmienione.

Warkot wurca
W rajdowym światku wypadek Roberta Kubicy nie zrobił wielkiego wrażenia. Na tym ta zabawa polega, że ryzykujesz. Ale sport rajdowy od paru lat męczy się z regulaminami i sponsorami.

Imago / EAST NEWS

Rajd w okolicach szwedzkiego Karlstad.

Marcin Piątek | 1499 words

Dźwięk jest mylący. Z daleka wydaje się, że grają motory pił spalinowych. Im rajdówka (zwana również wurcem – od WRC, angielskiego skrótu rajdowych mistrzostw świata) bliżej, tym wątpliwości mniej. Piła motorowa nie wchodzi na takie obroty, nie strzela z rury wydechowej i nie zostawia za sobą pióropusza śniegu.

W wurcach można zakochać się na trzycztery, jak swego czasu Janne Kristiansson. Janne ma piąty krzyżyk na karku, własny biznes i 21-letnie Volvo 940 w kolorze meksykańska czerwień, przerobione na auto rajdowe. Do 180 fabrycznych koni mechanicznych dołożył ponad 100, więc teraz pod maską jego Volvo jest moc, która kusi. Ostatnio Janne zgłosił się na listę startową krajowych mistrzostw, wytyczonych na drogach południowo-zachodniej Szwecji, w cieniu zmagań kierowców spod znaku WRC.

Gdy Janne się nie ściga, przychodzi popatrzeć, jak to robią mistrzowie. Jest z grupy fanów audiofilów. Lubi przymknąć oczy i słuchać brzmienia wurca – gdy silnik cichnie przed zakrętem, by po wyjściu z łuku eksplodować tysiącami obrotów. Dla Janne rajdy to emocje i wrażenia nieporównywalne z niczym. – Nawet Formuła 1 wysiada. Widziałem w telewizji. Nuda. Gdy spadnie deszcz, to zmieniają koła. Jak wylecą z toru  uderzą w opony, ewentualnie w bandy. A w rajdach? Ruszysz na trasę i nie ma przebacz. Warunki się zmieniły? Radź sobie. Gaz do dechy i przez las. Po lodzie. Trzeba mieć jaja – nie kryje podziwu.

Z oglądaniem wurców trzeba się spieszyć. Prędko znikają z pola widzenia. Zostawiają po sobie gwizd turbosprężarki i ogon śnieżnego pyłu. Wrażenia przyjęte w jednorazowych dawkach dobrze wzbogacić, jadąc trasą odcinka specjalnego (oesa), gdy wurce zrobią swoje. W gęstym sosnowym lesie za drogę służy śnieżna rynna, niewiele szersza od samochodu. W lodzie koleiny wyryte kołami rajdówek. Labirynt zakrętów, najdłuższa prosta ma tu może ze 100 m. Jedzie się jak po szynach, ale tylko do najbliższego zakrętu – tam koleiny łagodnie przechodzą w szerokie i płytkie wyżłobienia. Dla wprawnego oka to znak, że auto cięło zakręt, zamiatało tyłem. Pędzić z pedałem gazu wciśniętym w podłogę to nie sztuka. Rajdy wygrywa się na łukach. Fiński mistrz kierownicy Ari Vatanen powiedział kiedyś, że dobrego kierowcę rajdowego poznaje się po ilości owadów rozgniecionych na bocznej szybie.

Koneserzy brzmienia silników wurców kręcą jednak nosami. – Źle się dzieje. Kiedyś, gdy odpaliłeś rajdówkę, szyby drżały w oknach. Teraz, zamiast warczenia, jest mruczenie, szkoda gadać – narzeka Victor z Norwegii. 20-stopniowy mróz go nie rusza. Ma na sobie koszulę, na plecach flamastrem nabazgrał miejsce zamieszkania (Halden), od środka grzeje się szkocką. Jakieś 80 kg temu startował w rajdach amatorskich, Audi 90 quattro pożyczanym od ojca, ale zżarły go koszty – 3 tys. euro szło jednorazowo na paliwo i opony. Przyjechał do Szwecji słuchać wurców, ale się rozczarował. Po rasowe brzmienie musi wrócić do własnego garażu – trzyma tam Dodge’a Chargera, rocznik 1973, silnik V8.

Ostatni etap ewolucji w rajdach samochodowych: w klasie mistrzowskiej auta z segmentu C (Ford Focus, Citroën C4) odeszły do lamusa. Rajdowi kierowcy przesiedli się do pojazdów o klasę mniejszych (Ford Fiesta, Citroën DS3). Pojemność silników ograniczono z 2 do 1,6 litra. Moc jest limitowana regulaminem, 300 koni mechanicznych, choć znawcy rajdów wiedzą, że sekret tkwi nie tyle w mocy, ile raczej w momencie obrotowym. Gdzie te czasy, gdy o mistrzostwo świata walczyły rajdówki mutanty, mające pod maską i 600 koni. Z taką mocą nie wszyscy sobie radzili, auta były piekielnie szybkie, ale trudne w prowadzeniu, wyrywne, nieobliczalne. Organizatorzy co jakiś czas musieli się tłumaczyć ze śmiertelnych wypadków, więc poświęcono szaleńcze widowisko na rzecz bezpieczeństwa. Zapanowała zdrowa moda na projektowanie aut, które uwypuklą umiejętności kierowcy, a nie stopień jego skłonności samobójczych.

Ale i tak największe zmiany wymusiły pieniądze. W rajdowych mistrzostwach świata producenci wystawiali teamy dla prestiżu, ale też z prostej kalkulacji biznesowej: jak się pokażemy, zrobimy wynik, wypromujemy markę, to i do salonów ustawi się kolejka. Przyszedł kryzys i ścisła zależność między startem w rajdach a sprzedażą aut przestała być oczywista. Ostatnie lata znaczone były pożegnaniami z rajdowym światem marek-symboli: Mitsubishi, Toyoty, Subaru. Krótko trwały epizody wurcowych modeli Skody i Suzuki. Branżę dotknęła najgłębsza w historii zapaść; ci, którzy zostali (Citroën i Ford), oprócz pierwszego garnituru musieli wystawić drugi, bo w przeciwnym razie na trasach ścigałyby się tylko cztery wurce. Kto by to oglądał?

Gerard Quinn, dyrektor sportów motorowych w Fordzie, jest przekonany, że zmiany wyjdą sportowi na zdrowie. Mniejsze samochody to mniejsze koszty. O ile, nie jest w stanie powiedzieć, tym bardziej że w pierwszym roku po zmianach wydatki idą w górę, bo trzeba zacząć budowę auta od zera. – Już w tym roku w rajdach zadebiutuje Mini w wersji WRC, wiem, że poważne plany ma Volkswagen. Będzie ciekawiej – przekonuje. Rajd ogląda w ogrzewanym namiocie Forda w strefie serwisowej, obok innych firmowych grubych ryb przekonanych o słuszności obranego kierunku.

W terenie, na trasie oesa, zdania są podzielone. Jedni chwalą zmiany, powołując się na kierowców, którzy wypowiadali się pozytywnie, zwłaszcza gdy chodzi o kontrolę nad autem. Na „tak” jest również Matti z Finlandii. – Wszyscy zaczynają od zera. Może coś drgnie – mówi z nadzieją. Ostatnie lata to dominacja Citroëna i Sebastiena Loeba (7 tytułów z rzędu). Fordami WRC jeżdżą rodacy Jannego, Mikko Hirvonen i Jari-Matti Latvala, rajdy w Finlandii to hobby narodowe. – Wiesz, czym się różni fiński kierowca od normalnego kierowcy? – pyta Matti. – Normalny, zbliżając się do wzniesienia, zwalnia, bo za górką może być zakręt. My przyspieszamy, bo za górką może być prosta.

Na „nie” jest natomiast Igor z Sankt Petersburga. Przyjechał ze znajomymi, tak jak on wyznawcami kultu Subaru. Rajd interesuje go jedynie, gdy między drzewami mknie Impreza, legendarny model japońskiej marki. W wurcach nie ma ani jednego Subaru, starsze modele ścigają się w innych klasach. – Były plany startów w WRC modelu Justy, ale nic z tego nie wyszło – przemawia przez niego autentyczny smutek. Igor ma teorię, że zrobienie rajdówek z aut segmentu B to szarganie świętości, a wszystko przez lobby producentów, którzy promują auta małe, ekonomiczne, miejskie. Jest skrajnym pesymistą: – Jak tak dalej pójdzie, w rajdach będą startować samochody elektryczne.

Do Victora z norweskiego Halden dołączył kolega, Thomas. Twarz mu płonie. Dobre parę minut wisiał głową w dół na linii energetycznej, mocował tam norweską flagę wielkości połowy boiska do koszykówki. Dumny z wykonanej misji, krzywo patrzy na Victora marudzącego o starych, dobrych rajdowych czasach. – Jesteśmy przy hopie, tu nie sposób się nudzić – oznajmia. Hopa to szczyt wzniesienia poprzedzony kawałkiem prostej. Na hopach auta fruwają. Im dłuższy lot, tym większy ryk kibiców.

Choć w rajdach chodzi o to, by jechać, a nie latać, wielu kierowców nie potrafi sobie odmówić przyjemności. I ryzyka, bo nad samochodem w powietrzu nie ma żadnej kontroli. – Ubiegłego lata, w Rajdzie Finlandii, kumpel stał przy jednej z hop. Jechał Hirvonen. Cisnął gaz do podłogi, jak wyleciał w powietrze, już było widać, że dobrze się to nie skończy. Krzywo wylądował, nie opanował rajdówki, fiknął przez prawy bok ładnych parę kozłów. Z Forda została kupa złomu, kumpel pomagał postawić go na koła i zepchnąć z drogi. Działo się – opowiada Thomas.

Właśnie frunie Latvala. Mówią o nim, że to przyszły mistrz świata. Bo ma dryg i nie zastanawia się dwa razy, gdy trzeba jechać po bandzie. Tak jak tu – po locie widać, że przed hopą nie hamował. W powietrzu obraca go w lewo, kraksa wisi na włosku, ale jakimś cudem utrzymuje się na kołach i jeszcze zgrabnie mieści samochód w wirażu. Thomas minę ma jednak nietęgą: – Zwijam się stąd. Jakby się zrolował, to prosto na nas.

Rajd można przegrać na hopie, można też w serwisie. Na trasie oesa, odcinka specjalnego, załoga jest skazana na własne siły, mechanicy podczas rajdu mają dostęp do auta tylko trzy razy dziennie. – Rano mamy 15 min na dopasowanie go do warunków na oesie, gdzieś w połowie dnia pół godziny na wymianę części i nowe ustawienia, wieczorem 45 min na przygotowanie rajdówki na kolejny dzień. Wtedy wymieniamy w aucie mniej więcej połowę części. Za każdą minutę spóźnienia – 10 sekund kary – opowiada Keith, szef mechaników Hirvonena. Ma pod sobą ośmiu ludzi, którzy – jak roboty – rozłożą i złożą auto z zamkniętymi oczami. Wybierał ich i wyszkolił osobiście. 10 s to szmat czasu, zwłaszcza jeśli – tak jak w Rajdzie Szwecji – różnica między pierwszym na mecie Hirvonenem a drugim, Norwegiem, Madsem Ostbergiem to 6,5 s.

Keith jest lekko zestresowany, bo gra idzie o prestiż. Ford chce wreszcie przełamać kompleks Citroëna. Kierowcy mają prawo do błędów, Keith i jego ludzie swoją zegarmistrzowską robotę muszą wykonać na tip-top. Na ręce cały czas spoglądają im inspektorzy Międzynarodowej Federacji Samochodowej (FIA). To też znak czasów. Jeszcze nie tak dawno za rajdówkami ciągnęły karawany pomocników, w razie potrzeby naprawiało się je w polu za stodołą.

Teraz w rajdach rozrosła się biurokracja, przepis goni przepis, często górą są ci, którzy wychodzą z założenia, że co nie jest zakazane, jest dozwolone. Łatwo o absurdy – w sezonie 2007, podczas Rajdu Portugalii, każdy z Fordów dostał po 5 min kary, bo pewien inspektor FIA z suwmiarką w oczach stwierdził zbyt cienkie boczne, tylne szyby w wurcach. Chodziło o milimetry, ale nie było dyskusji. Dwa lata temu przewrócono do góry nogami klasyfikację Rajdu Australii po tym, jak komisarze FIA odkryli, że na łącznikach drążków stabilizatorów Citroënów jest numer niezgodny z dokumentami homologacji.

Meta ostatniego odcinka specjalnego nie kończy rajdu. Suma czasów oesów to za mało, kierowcy rajdówek między ściganiem poruszają się na drogach publicznych, a tam, wiadomo, wypadki chodzą po ludziach. Jak załoga nie podbije karty w wyznaczonym miejscu o wskazanej godzinie – kara, a jak nie dojedzie w ogóle, to żegnaj rajdzie. Kilka lat temu, w Rajdzie Jordanii, Loeb zderzył się na drodze dojazdowej z kolegą z zespołu Conradem Rautenbachem i było dla nich po zawodach.

Po Rajdzie Szwecji bohater żartów jest jeden: Norweg Petter Solberg. Dzielnie walczył o podium, gdy na jednej z dojazdówek do odcinka specjalnego nadział się na lokalny patrol policji. Jechał grubo ponad limit, stracił prawo jazdy. Na ostatnim odcinku specjalnym musiał zamienić się miejscami ze swoim pilotem Chrisem Patterssonem. Ich Citroën pokonał oes w tempie spacerowym. Oczywiście – jak na wurca.

Marcin Piątek z Rajdu Szwecji

Nie ma mocnych

Michał Mutor / Agencja Gazeta

Sławomir Mizerski

Sławomir Mizerski | 359 words

Trwa uparta walka kolejnych rządów o ograniczenie liczby urzędników administracji. Jej efekty dają do myślenia. Z danych GUS wynika, że w 1990 r. było 159 tys. urzędników administracji, obecnie jest 462 tys., a ich liczba rośnie niezależnie od tego, kto rządzi.

Trwają próby wyjaśnienia, dlaczego jedynym efektem ograniczenia liczby urzędników jest jej dalszy wzrost. Jednym z powodów ma być rozrastanie się gmin, które otrzymują wciąż nowe zadania, dlatego potrzebują nowych urzędników zarówno do ich realizacji, jak i do kontroli tej realizacji, a także ustalenia ewentualnych przyczyn braku realizacji, naprawienia skutków braku realizacji i formułowania zasad pomocy osobom dotkniętym brakiem tej realizacji.

Ale zdaniem znawców tematu, prawda o wzroście zatrudnienia w administracji jest o wiele bardziej skomplikowana. „W ogóle nie wiemy, dlaczego zatrudnienie rośnie” nie ukrywa na łamach „Gazety Wyborczej” Krzysztof Janik, były szef MSWiA, obecnie wicedyrektor Instytutu Bezpieczeństwa Krajowego przy Wyższej Szkole Zarządzania Personelem.

Biorąc pod uwagę funkcję, jaką Janik pełni, można spokojnie założyć, że wie, co mówi, i że wyrażona przez niego opinia opiera się na dokładnych analizach wykonanych w jego Instytucie. Nie wiemy, ile pieniędzy idzie na funkcjonowanie tej placówki, ale z treści opinii wyrażonej przez Janika wynika, że jest to suma za mała. Niewykluczone, że aby się dowiedzieć, dlaczego zatrudnienie w administracji rośnie, trzeba by tę sumę poważnie zwiększyć i do pomocy zatrudnić grupę jakichś kompetentnych urzędników.

Rząd PO-PSL podjął niedawno kolejną próbę zmniejszenia liczby urzędników administracji, planując zwolnienie aż 10 proc. z nich. Media donoszą, że w odpowiedzi rozmaite urzędy przystąpiły już do zatrudniania nowych ludzi, chcąc zawczasu uzupełnić ewentualne przyszłe ubytki.

Rodzi to uzasadnione podejrzenie, że głównym powodem wzrostu zatrudnienia urzędników administracji mogą być właśnie próby ograniczenia ich zatrudnienia. I że w związku z tym, aby zmniejszyć zatrudnienie, broń Boże, nie należy tego planować, gdyż urzędy zawsze zdołają zatrudnić więcej urzędników, niż rząd będzie umiał zwolnić.

Oczywiście, konieczność nagłego przyjęcia nowych urzędników w odpowiedzi na plany redukcji zatrudnienia w administracji nie ułatwi funkcjonowania urzędów. W wielu z nich pracy i tak nie jest zbyt dużo, a teraz trzeba ją będzie umiejętnie rozdzielić na jeszcze większą liczbę urzędników, co może wymagać zatrudnienia dodatkowych specjalistów.

„Znam wydziały, gdzie już o godzinie 11.00 pracownicy się nudzą i nie wiedzą, co o godzinie 12.00 ze sobą zrobić” − ujawnia w „GW” poseł Szejnfeld, szef sejmowej komisji Przyjazne Państwo.

Powiedzmy sobie szczerze, po obecnej fali przyjęć ludzie ci zaczną się nudzić już o godz. 9.00, co może doprowadzić do całkowitego paraliżu wielu urzędów.

Wydobycie z zapaści

Polityka

[red. koordynator] Sławomir Mizerski

[red. koordynator] Sławomir Mizerski | 226 words

Jakiś czas temu związkowcy z kopalni Halemba-Wirek w Rudzie Śląskiej złożyli zawiadomienie o kradzieży wielu tysięcy ton węgla ze zwałów tej kopalni. Afera wyglądała na grubą, gdyż – jak obliczono – do wywiezienia takiej ilości węgla potrzeba ok. 2 tys. wagonów towarowych, co w sposób naturalny kierowało podejrzenia na dyrekcję PKP i Ministerstwo Infrastruktury. Specjaliści upierali się co prawda, że ani kolej, ani resort infrastruktury pod rządami ministra Grabarczyka nie byłyby zdolne do przeprowadzenia tak poważnej operacji, nie wykluczyli jednak, że ktoś mógł wykorzystać nieuwagę PKP i przejąć 2 tys. wagonów, które przypadkowo znalazł na bocznicach.

Na szczęście wewnętrzne śledztwo w kopalni ustaliło, że do żadnej kradzieży nie doszło, a węgiel, który miał być jej przedmiotem, nie istnieje, gdyż w ogóle go nie wydobyto. Powodem jest fakt, że w kopalni Halemba-Wirek od jakiegoś czasu, obok rzeczywistego wydobycia węgla, miało miejsce wydobycie fikcyjne, będące efektem fałszowania raportów wydobycia. Podjęto je prawdopodobnie dlatego, że było tańsze, a uzyskany węgiel nie wymagał wywożenia na powierzchnię, w związku z czym nie można go było ukraść. W zasadzie jedyną wadą takiego węgla było to, że trudno było znaleźć na niego chętnych.

Kompania Węglowa, do której należy kopalnia Halemba-Wirek, twierdzi, że w fałszowanie raportów zamieszana jest jedna osoba, której stanowiska chwilowo nie ujawni. Trudno powiedzieć, ile takich osób działało w innych kopalniach i ile tysięcy ton węgla osoby te fikcyjnie wydobyły. Miejmy nadzieję, że nie okaże się, iż w wyniku takiej rabunkowej gospodarki na Śląsku wydobyto już większość całego węgla znajdującego się pod ziemią.

Rekwizytornia naszych dni

Polityka

Ryszard Marek Groński

Ryszard Marek Groński | 734 words

Nazwa rekwizyt wywodzi się z łacińskiego requisitum (coś potrzebnego) – wyjaśnia teatrolog Zbigniew Raszewski. Coraz więcej rekwizytów bierze ostatnio czynny udział w polityce. Ot, choćby parasol. „Coś potrzebnego” nad głową prezydenta Francji. Wszyscy o tym pisali, nie zostawiając na winnych zaniedbania suchej nitki. No i co się okazało: prezydent Sarkozy wolał moknąć, niż zgodzić się, by stał za nim z parasolem umięśniony drab. A niziołków w służbach brak: ludzie u nas rosną, zgodnie z odziedziczonym po minionym systemie buńczucznym zapewnieniem. Do tej pory sławny był tylko parasol Chamberlaine’a. Przebił go ten nieistniejący nad gościem z Paryża. Zauważony, bo zwykle parasol bywał obsadzany w sytuacjach z dziedziny obyczajów. Aktorka Maria Malicka, podejrzewając koleżankę Lidię Wysocką o romans z Sawanem, sprała ją parasolką. Podobnie tłukła parasolką rywalki żona Adolfa Dymszy.

Inny rekwizyt, o którym dziś było głośno: kwiaty wręczane zagrożonym dymisją dygnitarzom. Sto kwiatów rozkwita gdzie indziej. Nam wystarczy skromniejszy bukiecik. Z wstążką zastępującą wstęgi przecinane w chwili oddawania do użytku krótszych od nich autostrad.

Kwiaty to rekwizyt od święta. Codzienność jaśnieje blaskiem złotych szat, pastorałów, mitr i paliuszy. Blask ma oślepiać i zamykać usta. Nie ze wszystkimi to się udało. Czytam w „Angorze”, co ma na ten temat do powiedzenia prof. Stanisław Obirek. Teolog, przez wiele lat zakonnik, obserwując manifestacje przepychu, dochodzi do wniosku, że istnieje u nas nadal katolicyzm feudalny: „Większość polskich biskupów to ludzie o bardzo skromnym pochodzeniu, robotniczym, ale przede wszystkim chłopskim. Kardynał Dziwisz czy arcybiskup Głódź są typowymi przedstawicielami chłopskich, niezamożnych rodzin. Powinni więc pamiętać o swoich korzeniach. Tymczasem prezentują się wiernym jak udzielni książęta. Ten kontrast jest nie tyle rażący, co śmieszny. Gdy porównamy to do zachowań biskupów w Europie Zachodniej czy Stanach Zjednoczonych, to dopiero wówczas widać, jakim jesteśmy skansenem. W średniowieczu Kościół był propozycją intelektualną, pokazywał interpretację świata, a dziś w Polsce pozostały jedynie puste formy, rytuał bez intelektualnej refleksji...”. Przytaczam te słowa: wiele tłumaczą. Wawel, ampułkę uznaną przed czasem za relikwię, pomnikomanię. O umizgach do ojczulka Rydzyka i dyscyplinowaniu posłów nie warto wspominać. To norma w naszym skansenie: – W polityce jak w betach  należy zmieniać pozycję, żeby było jeszcze wygodniej.

Jaki rekwizyt odżył, znowu przypomniał o sobie? – Pochodnie towarzyszące wieczornym pochodom. Marsze z pochodniami nieszczególnie się kojarzą, ale przynajmniej raz w miesiącu wydobywają z mroku twarze tych, których trudno podejrzewać o umysłowy nadmetraż. Kiedy się na nich patrzy, słucha okrzyków i skandowanych haseł, gdy zatrzyma się wzrok na obnoszonych transparentach – zdaje się poprawkowy egzamin z polityki historycznej u tak wymagającego belfra jak Jarosław Kaczyński.

W rekwizytorni naszych dni nadal poczesne miejsce zajmują kwity. Myślałem, że będzie z nimi kwita, gdy skończą się rządy PiS, lustracyjne polowania z nagonką. Jakże byłem naiwny – przecież IPN musi zagospodarować wielomilionowy budżet, zaznaczyć swoją obecność. Nawet gdy kwitów nie ma, co to szkodzi wyobrazić je sobie, wypełnić luki własnymi domysłami. Ta metoda twórcza wydała na świat książkę o „Tygodniku Powszechnym” Romana Graczyka, dawniej dziennikarza, dziś pracownika IPN. Nie chodzi nawet o to, że ptak, który kala własne gniazdo, nie jest orłem. Istotniejsze jest liczenie na czytelników nieświadomych, ilu zabiegów wymagało wydawanie „TP”, jedynego tego typu pisma w całym obozie. To że obłaskawiano nadzorców, nie traktowano ich wzgardliwie jak wrogów, zawierano czasem kompromisy, dopuszczano do mało ważnych sekretów – było ceną trwania i przetrwania. Prawda o tamtych czasach nie mieści się na esbeckich świstkach. Tu konieczne wyjaśnienie: daleki od konfesyjnych treści „Tygodnika”, nawróciłem się na czytelnictwo, gdy zaczęli w nim publikować pisarze objęci zakazami druku – do „TP” przeniósł swoją felietonistykę Słonimski, na jego łamach odnaleźli się Paweł Hertz, Wiktor Woroszylski, Artur Międzyrzecki – wyliczać można długo. Właśnie wtedy uświadomiłem sobie, jak bardzo potrzebny jest taki azyl. Wyspa na Oceanie Niespokojnym.

Ostatni rekwizyt, flirtujący z tradycją: świeczki na urodzinowym torcie. Agora pamiętała, by zajaśniały na torcie Jerzego Pomianowskiego. Wyjątkowość i jedyność postaci jubilata trudno przecenić. To przecież Jerzemu Pomianowskiemu zawdzięczamy obecność w bibliotekach i głowach polskiego inteligenta prawdziwej Rosji, poznawanej dzięki wirtuozowskim przekładom poezji Osipa Mandelsztama i Wiery Inber, prozy Babla i Sołżenicyna, sztuk Szwarca. Tłumaczenia przesłoniły zaniechaną działalność recenzencką. Warto więc przypomnieć: Pomianowski, krytyk teatralny, bronił przed atakami dogmatyków Brechta, promował polityczny teatr Dejmka, docenił prekursorstwo reżyserii Konrada Swinarskiego. Nie był nigdy krytykiem rogatkowym. Pisał: „Stanie na rogatkach nie zastąpi sztuce przecierania jej dróg...”. Jeszcze jedno: jubilat to ktoś, o kim się mówi, że jest mistrzem riposty. Głośna była jego odpowiedź na zaczepkę Waldorffa:

– Panie Pomianowski, podobno przed wojną nazywałeś się pan Birnbaum.

– Zgadza się, ale wtedy był pan małą dziewczynką!

Żeby z okazji pięknego jubileuszu nie wpaść w ton laurkowy: słabość pana Jerzego to polowania. Mieszkałem koło niego na Narbutta. Widziałem, jak wyruszał na łowy z dubeltówką, w zielonym kapelusiku. Opowiadał kiedyś o wytropieniu dzika Antoniemu Słonimskiemu.

– Strzelam na komorę, dzik szarżuje prosto na mnie. Wtedy wyciągam nóż i skaczę mu na grzbiet...

– Dzik o tym inaczej opowiadał – przerwał barwną relację Pan Antoni.

Prawda niebywała

Michał Mutor / Agencja Gazeta

Ludwik Stomma

Ludwik Stomma | 688 words

Czym zajmują się Polacy w początkach XXI w.? – Poszukiwaniem prawdy. Prawdy przez wielkie „P”, prawdy ostatecznej i niebywałej, byle jaka ich nie zadowoli. Prawdy o Katyniu, Gibraltarze, Smoleńsku. Prawdy. Przedstawiciel rodzin katyńskich powiedział, że nie potrzebuje od Rosjan rehabilitacji, odszkodowań, pokuty, chce tylko prawdy. Piękne to i podniosłe.

Tyle że całą prawdę o Katyniu Rosjanie już powiedzieli. I, niestety, jest to prawda płaska i przyziemna. Oto tyranowi, który milionami wysyłał własnych obywateli na śmierć – strzałem w kark natychmiastową lub do łagrów na powolną – do niczego nie było potrzebne tych kilkanaście tysięcy polskich jeńców. Postrzegał ich tylko jako niepotrzebny bagaż, który w łagrach też ewentualnie mógłby sprawiać kłopoty, a na razie zużywa deficytowe jadło i absorbuje batalion NKWD odesłany do pilnowania. Cóż prostszego, niż zabić.

Być może (ale tej prawdy nie dowiemy się nigdy) gdzieś tliła się w jego półkulach chęć zemsty za 1920 r., nienawiść do zachodniej kultury. Wątpię. Dla mordercy milionów była to sprawa czwartorzędna. Podpisał beznamiętnie, obok kilkunastu innych pism przedłożonych mu tego samego dnia, zezłoszczony akurat, że przygasa mu złośliwa fajka. Siłą rzeczy, poddaństwa i rutyny podpisali służalczo i inni. Może nawet nie czytali. Nic ich nie obchodził krzyk ogromny we mgle. Potem Soso zjadł obiad i zapił gruzińskim winem, w którym wielce gustował. To wydaje mi się najbliższe niesłychanej prawdy. Straszne, ale cóż więcej mają jeszcze Rosjanie powiedzieć, zeznać albo wykrztusić.

Claude Lanzmann twierdzi, że każde poszukiwanie przyczyn Holocaustu jest policzkiem dla ofiar. Każda „przyczyna” jest bowiem wstępem do usprawiedliwienia, a przynajmniej racjonalizacji zła. Zła, które drzemie w nas, i wystarczy Mario czarodziej z noweli Tomasza Manna, by je rozbudzić. Nie ma co szukać spisku i konspiracji, wystarczy spojrzeć w naszą czarną głąb.

Prawdy domagają się tzw. rodziny smoleńskie. One też, oczywiście, chcą prawdy i tylko prawdy. Tyle że owa prawda jest już znana i znowu płaska i przyziemna. Co wiemy na pewno?

1. Nie było spisku i zamachu.

2. Lotnictwo polskie nie przestrzegało podstawowych procedur wpisanych w regulaminy i przepisy międzynarodowe.

3. Lądowanie we mgle było albo skutkiem karygodnej brawury pilotów albo ich niekompetencji, albo wywieranych na nich nacisków przez osoby trzecie, albo niezrozumienia instrukcji podawanych z wieży kontrolnej, albo wreszcie niejasności tych ostatnich. Notabene, cóż byłby to za skandal dyplomatyczny, gdyby Rosjanie już rano poinformowali, że lotnisko jest zamknięte, a więc prezydent Rzeczpospolitej nie może zdążyć na martyrologiczne uroczystości. Dopiero podniósłby się krzyk, sięgający pod niebiosa, o wiarołomności zbrodniczych, zakłamujących Ruskich niepozwalających uczcić... Z całą pewnością poseł Macierewicz rozpocząłby w tym względzie śledztwo, by podłość Moskwy stanęła w pełnym świetle. Nie kijem go, to pałką.

Taka jest przybliżona prawda i innej nie będzie. Można, rzecz jasna, cyzelować szczegóły, sprawdzać, kto ile miał promili we krwi. Niczego to faktycznie i moralnie nie zmieni.

Jeśli już bowiem mowa o prawdzie, to jest ona, choć przykro, taka, że kiedy media mówią o „rodzinach smoleńskich”, kłamią. W tragicznym wypadku zginęło szereg osób różnych horyzontów światopoglądowych, pośród których były mi bliskie, i jedna, która pozostanie na zawsze w mojej najserdeczniejszej i zbolałej miłości. Tak się dziwnie składa, iż rodziny sercu mojemu bliskie nie pojawiają się w telewizji, nie domagają się materialnych zadośćuczynień, nie żądają czegokolwiek i nie oskarżają. To tylko politycznie zorganizowane grono mianowało się „rodzinami smoleńskimi” i, mocne siłą wybranych sarkofagów oraz żądnych kariery pokracznych adwokatów, zawłaszczyło przestrzeń publiczną, starając się bez mała wpływać na politykę Rzeczpospolitej.

Gdyby bowiem rzeczywiście obowiązywała w tradycji europejskiej zasada De mortuibus nil nisi bene, wtedy panie: Gosiewska czy Wassermann, mogłyby spokojnie żyć w chwale i domagać się dziejowych ekwiwalentów. Problem w tym, że gdyby traktować rzymską zasadę à la lettre, nie byłoby historii. Nikt nikogo nie mógłby oceniać. Historia jednak się toczy. Fakt, że Lech Kaczyński leży na Wawelu, nie powstrzyma kronikarzy przed stwierdzeniem, jak miernym był politykiem i prezydentem.

Chcecie wykopywać prochy? Nie obejdzie się wtedy bez cara-puszki, czyli dworcowych osiągnięć posła Gosiewskiego, nienawistnej pseudohistorycznej polityki posła Kurtyki, dziwnych postępków posła Wassermanna (piszę tak oględnie, gdyż w razie czego brzydziłbym się stawać w maglu). Kiedy zdarzyła się smoleńska katastrofa, w redakcji POLITYKI leżał mój tekst o dziwnych zawirowaniach intelektualnych dyrektora Kurtyki. Za obopólną zgodą został wycofany. Nie czas był ku temu.

Skoro jednak, przez sam fakt wypadku, ofiary stają się męczennikami i świętymi, pozwólcie dojść do głosu rozumowi. Kiedy córka prezydenta żegna go w czerni na lotnisku w Warszawie, jest pięknie i przejmująco. Kiedy pobiera nieprawdopodobne odszkodowanie, o jakim krewni zmarłych w innych wypadkach mogliby tylko pomarzyć, to jeszcze jest w porządku. W końcu prezydent to nie byle kto. Kiedy jednak córka zaczyna wypowiadać się w sprawie śledztwa i trzyma pod pachą „prawdę” podpowiedzianą przez stryja, wtedy owa prawda ulata jak balonik.

Polityka i obyczaje

red. | 686 words

Trwa spór o prawo własności i dostęp konserwatorów do dzieł wypożyczonych z Muzeum Narodowego i wiszących w gdańskiej Bazylice Mariackiej. „Nasz Dziennik” donosi zaś: „Muzeum Narodowe w Warszawie bezprawnie przetrzymuje i nie chce zwrócić zrabowanych po wojnie dzieł sztuki z Bazyliki Mariackiej w Gdańsku. Co więcej, dyrektor muzeum Agnieszka Morawińska żąda, aby to proboszcz bazyliki, ksiądz infułat Stanisław Bogdanowicz, oddał bezcenne dzieła. (…) Możemy podpowiedzieć pani dyrektor jeszcze inne zarządzenie, które mówi o tym samym, co dekret z 1946 r., i jest podobnej proweniencji. A mianowicie zarządzenie Hermanna Goeringa z 1939 r., na mocy którego Główny Urząd Powierniczy Rzeszy konfiskował wyposażenie zamykanych kościołów”.

Reklamując swój nowy tygodnik „Rzeczpospolita” zamieszcza całostronicowe zdjęcie dziennikarza z podpisem: „Redakcja »Rzeczpospolitej« nie boi się opinii Rafała Ziemkiewicza”. Wewnątrz numeru zaś czołowy publicysta stwierdza: „Socjalizm, sam w sobie będąc potwornym i mocno ścieśnionym… jak to ująć ładnie? – »guanem«? – wytwarzał swym guanianym ciśnieniem szczególnego rodzaju diamenty”. Rzeczywiście – nie ma się czego bać!

Redaktor Piotr Zaremba wreszcie ujawnił, kim jest prezes PiS: „Ale widać już dziś, że Kaczyński to nie Krzaklewski czy Geremek. To wciąż samiec alfa będący ważnym punktem odniesienia. Pozostanie nim przez następne lata. (…) Kaczyński zachował, przy wszystkich swoich wpadkach i załamaniach, pozycję króla wyobraźni znaczących grup społecznych i środowisk”.

Kościół wykazuje się niezwykłą troską o środowisko homoseksualne. Pisze w „Naszym Dzienniku” Marek Czachorowski: „Polskie duszpasterstwo zachęca do prowadzenia godziwych i skutecznych terapii dla homoseksualistów, ponieważ bliźniemu należy przyjść z pomocą w potrzebie, a współczesną ludzkość trapi wręcz epidemia homoseksualizmu. Będących w tej potrzebie nawet przybywa, bo każda epidemia się rozszerza, jeśli nie udaje się lub nie chce się zidentyfikować jej przyczyn. Zdaje się, że przeszkadza w tym także środowisko polskich seksuologów”. Nie pamiętają widocznie o przysiędze lekarskiej.

Felietonista „Gazety Polskiej” radzi europosłowi z PJN: „Dobrze natomiast jest, jeśli Migalski świadomie i, he, he, cynicznie próbuje PO skłócić. Jest to właściwy kierunek. Szansa dla »PaJoNków« na sukces jest bowiem właśnie w tym, aby szukać wyborcy nie po stronie PiS – gdzie, co miała niezadowolonych z prezesa, już wzięła – ale wśród rozczarowanych wyborców PO. Innymi słowy, PJN odniesie sukces, jeśli zdoła przyłączyć takich ludzi jak Gowin czy Mężydło (ale, błagam, nie Kazio – to już lepiej gadajcie od razu z Isabel!)”.

Michał Kuźmiński w „Tygodniku Powszechnym” zastanawia się: „Czy Węgrzyn – jak komentowano – przekroczył granicę? Jaką granicę? Przecież taki rechot rozbrzmiewa jak Polska długa i szeroka. Rechocze Polak, komentując wygląd i domniemane zachowania seksualne innych, wulgarne określenia czynności seksualnych i osób homoseksualnych to repertuar wyzwisk dzieci w podstawówkach, gładź szpachlową i kurze fermy reklamuje się przy pomocy kobiecego ciała, standardowym wyposażeniem biur, nie tylko moto-serwisów, są kalendarze z »gołą babą«. Nie umiejąc normalnie rozmawiać o seksualności, uznajemy ją za sprośny sekret, sublimowany w prostackich żartach, być może maskując w ten sposób własną wobec seksu bezradność”.

Warto wiedzieć, jaki jest nasz rząd. Ułatwia to lektura felietonu Wojciecha Reszczyńskiego, który stwierdza: „Rząd, który nie troszczy się o poziom życia obywateli i ich przyszłość, jest rządem złym. Rząd, który nad interes własnych obywateli przedkłada obcy, jest rządem okupacyjnym”. I wszystko jasne.

Do największych pracusiów w Sejmie należy posłanka PiS Anna Sobecka. Jako autorka 1129 interpelacji i wystąpień w tej kadencji bije wszystkich na głowę. Jedną z najgłośniejszych wypowiedzi toruńskiej posłanki były słowa: „Miłosz obrażał Polaków. Książki Miłosza pełne są różnorakiej pogardy wobec Polaków. Szydzi ze wszystkich warstw społecznych. Wielką obelgą jest insynuacja Miłosza, że jakoby w Polsce panował analfabetyzm, a chłopi to są ohydni, śmierdzący głupcy, których trzeba nauczyć myśleć. To jest w »Zniewolonym umyśle«, wydanie z Krakowa z 1990 r., na stronie 293”. W ten sposób posłanka Sobecka protestowała przeciwko uczczeniu laureata Nagrody Nobla i ustanowieniu 2011 r. Rokiem Miłosza. Ilość nie zawsze przechodzi w jakość.

Rodzina Arpada Chowańczaka, słynnego przedwojennego warszawskiego kuśnierza, po wygraniu sprawy o odzyskanie prawa własności do terenów, na których powstaje Stadion Narodowy, przysłała z Argentyny – gdzie osiadła po wojnie – list do prezydenta RP z prośbą, by jednej z ulic w stolicy nadać ich nazwisko. Rodzina legitymuje się wielkimi zasługami z okresu wojny i Powstania Warszawskiego. List trafił do komisji nazewniczej Rady Warszawy. „– Ja nie noszę futer” – oznajmiła przewodnicząca komisji Anna Nehrebecka (PO) i poprosiła o radę w kwestii odpowiedzi innych członków zespołu. „Obowiązuje regulamin – stwierdziła doświadczona w tej dziedzinie Olga Johann (PiS) – i jedna osoba nie może wystąpić o przyznanie ulicy. Powinna zebrać 200 podpisów pod wnioskiem i wskazać obiekt do nazwania”. A sprawę zamknął fakt braku adresu zwrotnego w Argentynie. Zapewne łatwiej będzie zdobyć numer konta państwa Chowańczaków, by wykonać przelew odszkodowania.

Andrzej Mleczko

Andrzej Mleczko / Polityka

BY LINE ABSENT
| 0 words

Henryk Sawka

Henryk Sawka / Polityka

BY LINE ABSENT
| 0 words

Henryk Sawka.

Henryk Sawka / Polityka

BY LINE ABSENT
| 0 words

Janusz Fajto

Janusz Fajto / Polityka

BY LINE ABSENT
| 0 words

Andrzej Czeczot

Andrzej Czeczot / Polityka

BY LINE ABSENT
| 0 words

Islandzkie rondo
Hringvegur po islandzku, Ring Road po angielsku. Droga numer 1 zaciskająca się wokół całej Islandii. Kursują tędy drużyny piłkarskie, hodowcy owiec i wszyscy, którzy chcą zobaczyć wulkaniczne krajobrazy. Albo ci, którzy po raz kolejny zmieniają ...

Rafał Milach / Polityka

Droga numer 1 wiedzie wokół całej Islandii.

Rafał Milach, [wsp.] Marta Sapała | 1461 words

Ólafsvik, kilometr 172: Dominik

Równo przystrzyżona trawa, kościół na wzgórzu. Na trawie kilkanaście klęczących osób. Cisza, nagle ostry gwizd, grupa zmienia pozycje, zaczyna rytmicznie podskakiwać, po czym rozbiega się w różnych kierunkach. Piłkarze z pierwszoligowego Vikingur Ólafsvik kończą trening i schodzą do szatni.

Trener Vikinguru jest z byłej Jugosławii, w drużynie gra Bośniak, Litwin i kilku Polaków. Między innymi, na pomocy, Dominik, który mieszka na Islandii od 8 lat. Przyjechał jako 10-latek, z rodzicami. Klasyczny migracyjny scenariusz: przeskok z małego miasteczka do pracy w przetwórni ryb, izolacja rodziców i w kontraście do niej – asymilacja Dominika.

Islandia, kiedyś homogeniczna, dziś przypomina drużynę Vikinguru: jest zróżnicowana i w ciągłym ruchu. Nawet przyzwyczajeni do stacjonarnego życia Islandczycy w ostatnich latach – być może wzorem napływowego elementu – coraz częściej przenoszą się z jednego miejsca w inne. Lokalny przesiedleńczy obyczaj bywa następujący: ze stolicy na prowincję, z miasteczka na wieś, ze wsi na samotną farmę, od integracji w stronę społecznej izolacji.

Stykkisholmur, kilometr 230: Maria B.

– Odchodzić trzeba, gdy się jest na szczycie – tak 83-letnia Maria tłumaczy się ze sprzedaży ukochanego pensjonatu, którym zarządzała przez ostatnie 30 lat. Hjá Maríu był jej szczytem.

Porzucając pensjonat, Maria zostawiła za sobą zestaw politurowanych mebli i pikowanych narzut na łóżka, niewymienianych od 1981 r. Goście je uwielbiali; podobnie jak pociemniałe, otłuszczone boazerie, święte obrazki na ścianach, niedomykające się szafy, dyscyplinowane wstążkami z różowego atłasu, oraz obyczaje wprowadzone przez Marię: wspólne posiłki jedzone z rodzinnej porcelany i kolektywne przesiadywanie w jej prywatnym salonie przed telewizorem.

Przeprowadzając się Maria zabrała ze sobą jedynie ukochane przedmioty: komplet pozłacanych przyborów toaletowych kupionych podczas wycieczki do USA w 1964 r., stuletnią lampę, plecione obrazy i ciężki kamienny stół. – Umrę dopiero, gdy on się rozpadnie – mówi. Przedmiotami z dawnego życia zapełniła nowe wnętrze: dwa pokoje z aneksem kuchennym i łazienką wyłożoną błyszczącymi płytkami. Jej nowe mieszkanko w domu starców (na Islandii nazywa się je elegancko domami emerytalnymi) jest tak naprawdę luks-apartamentem, z osobnym wejściem i podjazdem, na którym Maria może zaparkować swojego Nissana z imienną tablicą rejestracyjną. Z okien widzi wzgórze, na którym zostało jej dawne życie.

Życie zatoczyło krąg. Pensjonat trafił w ręce kobiety, od której Maria odkupiła go w 1981 r. Nowa-stara właścicielka układa plan: – Zmienię tu wszystko. Posprzątam. Zerwę te stare boazerie. Pokoje będą miały nazwy: Miłość, Nadzieja, Współczucie.

Patreksfjordur, kilometr 390: Patrekkur

Według islandzkich regulacji, prawa miejskie uzyskuje każda osada, w której mieszka przynajmniej 200 osób. W Patreksfjordur na Fiordach Zachodnich, o którym ktoś kiedyś napisał, że jest najnudniejszym miastem na Islandii, jest trzy razy tyle. Nie ma tu lodowców, wodospadów ani gejzerów; to jedyna nieaktywna geotermalnie część wyspy. Są za to blaszane domy, z których odłazi farba, i łuszczące się wraki samochodów, porzucone przy krawężnikach. Pustka i bezruch. Przez większość roku nic się tutaj nie dzieje, nikt nie przyjeżdża.

Dopiero latem, gdy polarny dzień zlewa się z nocą, do Patreksfjordur zjeżdżają goście. Awangardowa elita ze stolicy: filmowcy, krytycy i publiczność przeglądu filmów dokumentalnych. Populacja miasteczka wzrasta wtedy niemal dwukrotnie, na ulicach pojawia się życie. Ludzie snują się po okolicy przez całą dobę. Chodzą od domu do domu, szukając okazji do konsumpcji kolejnych porcji landi, czyli miejscowego bimbru. Landi jest pite łapczywie i w pośpiechu, tak aby zdążyć przed zmrokiem, który nadejdzie za kilka miesięcy i pogrąży Islandię w zimowym letargu.

– To miasto to ja – mówi Patrekkur. Młodociany mechanik, który dopiero co przekroczył wiek uprawniający go do samodzielnego zakupu alkoholu, o trzeciej nad ranem krąży – jak wszyscy – po mieście, odurzony – jak wszyscy – koktajlem z landi, ostrego powietrza i polarnego światła. Patrekkur próbował kilka lat temu uciec ze swojego miasta do Reykjaviku, ale przytłoczony szybkością życia w jedynej islandzkiej metropolii, wrócił. Zgodnie z ogólnonarodowym trendem, choć na przekór lokalnemu. Bo Fiordy Zachodnie to jedyne miejsce, gdzie nie działa migracyjna reguła. I tak się wyludniają.

Akureyri, kilometr 540: Andres

Miasto Akureyri leży w gardzieli fiordu; nad powierzchnią wody niemal non stop faluje mleczna zasłona mgły. Andres przeniósł się tu z 18 lat temu ze wschodniej części wyspy. Migracja w klasycznym stylu: za pracą, z finałem w wielkim domu, w którym, mimo kilkuletniego zasiedzenia, wcale niełatwo się zadomowić.

Choć Andres mieszka w mieście idealnie dostosowanym do pieszego użytku, praktycznie nie wysiada z samochodu. Terenowym jeepem jeździ z domu do pracy (3 minuty na piechotę), a nawet na spacery. Jego trasa zazwyczaj wiedzie z centrum Akureyri na nadbrzeże, gdzie w jednym z doków cumuje rosyjski statek widmo. Zardzewiały transportowiec unosi się na granatowej wodzie od półtora roku; jego załoga tkwi od tego czasu na pokładzie. Marynarze nie dostali pozwolenia na zejście na ląd, nie mogą też swobodnie odpłynąć.

Z nadbrzeża droga prowadzi na złomowisko z setką zdezelowanych spychaczy, dźwigów i ciężarówek. Potem jest przetwórnia rybna, kopalnia odkrywkowa i bryła więzienia, które wygląda jak trzygwiazdkowy hotel. Wreszcie budynek ukryty pod panelami z sidingu. – Rzeźnia. Właściciela aresztowano za przemyt kokainy w mięsie – opowiada Andres. – Szmuglował przez 10 lat. Wpadł, bo donieśli pracujący u niego Polacy. Policja musiała wykupić całe mięso z rzeźni, żeby zdobyć dowody.

Najważniejszym punktem nocnych spacerów jest wjazd jeepem na szczyt góry, z której widać Akureyri. Drugie co do wielkości islandzkie miasteczko wygląda z tej wysokości jak rój zmęczonych świetlików. Światło z okien ledwo przebija się przez mgłę. Wystrzyżona plama to Kjarnaskógar – jeden z ostatnich fragmentów naturalnego lasu na wyspie. Andres zarządza powrót: – O ósmej muszę być w robocie.

– Skończył dopiero cztery miesiące. Jeszcze nie znaleźliśmy mu imienia – mówi Kristal, obracając w rękach pulchne niemowlę. Ponieważ jej syn urodził się jako 80 z kolei potomek jej prababki, dostał tymczasowe imię: Nr 80. Będzie je nosił prawdopodobnie do końca 6 miesiąca życia, gdy minie czas przewidziany na urzędową rejestrację dziecka. Kristal ma więc jeszcze trochę czasu, żeby coś wymyślić.

Ciemnowłosa, okrągła Kristal jest posiadaczką ogromnej rodziny rozsianej po całej wyspie. Z większością swoich wujów, ciotek i kuzynów nie utrzymuje kontaktów, spotyka ich jedynie na rodzinnych zjazdach. Jednak nie narzeka na samotność, bo oprócz syna, obdarzonego tymczasowym imieniem, ma w Stodvarfiordur, gdzie mieszka, dwie młodsze siostry: Jorunn i Agnes. I 200 sąsiadów.

W Stodvarfjordur wszyscy się znają, wszyscy o wszystkich wszystko wiedzą. Gdy Kristal musi coś załatwić, podrzuca Nr 80 pod opiekę koleżance, kelnerce w barze obok: – To miasto jest jak rodzina. Ale to nic wyjątkowego. My, Islandczycy, wszyscy jesteśmy ze sobą jakoś spokrewnieni. Każdy jest czyimś bratem albo dalekim kuzynem.

Zarówno Kristal, jak i jej młodsze siostry, nawet nie myślą o wyprowadzce. – Być może kiedyś wyjadę na studia do Reykjaviku – mówi 16-letnia Jorunn – ale na pewno wrócę. Starsza o pięć lat Agnes prowadzi świetlicę. Codziennie, gdy skończy zmianę w przetwórni ryb, pakuje do bagażnika starego Subaru swoje trzy psy i jedzie do centrum, otworzyć miasteczkowe miejsce spotkań.

Świetlica, którą opiekuje się Agnes, jest wyjątkowa. Nie dość, że otwarta niemal codziennie, to jeszcze znajduje się w samym centrum życia Stodvarfjordur. Przeciętna islandzka świetlica stoi bowiem poza miastem, na odludziu. Jest jak bezpieczny wycinek ziemi niczyjej, eksterytorium, na którym spotykający się ze sobą ludzie mogą czuć się swobodnie. Ani jak u siebie, ani jak u kogoś w gościach.

Djúpivogur, kilometr 970 i Reydarfiordur, kilometr 1308: osady

Ulice Djúpivogur, miasteczka na Fiordach Wschodnich, są puste. Nawet psy i ptaki gdzieś się pochowały. W barze Vid Voginn panuje chłodna cisza: nawet radio jest wyłączone. Czerwone firanki nawet nie drgną. Tylko lodówka warczy i trzęsie się, jakby chciała się za moment rozsypać.

W kącie, daleko od okna, siedzi mężczyzna w średnim wieku. Ukradkiem przygląda się przybyszowi, który zjada porcję mięsa wysmażonego w głębokim oleju. Kiedy przybysz odstawi krzesło i opuści bar, żeby przejść się po miasteczku, tubylec też wstanie od stolika. Wyjdzie na ulicę i zacznie iść tą samą trasą, zachowując 50-metrowy odstęp. Jeżeli przybysz się zatrzyma, tubylec zrobi to samo. Sklejeni ze sobą, zejdą do portu i będą chodzić wokół sieci rybackich, porozciąganych na wybetonowanym nadbrzeżu. Przybysz po kilkunastu minutach poczuje się skrępowany, postanowi wsiąść za kierownicę i ruszyć dalej. Mężczyzna z Djúpivogur będzie długo patrzył za odjeżdżającym autem.

Przybysz dotrze do Reydarfiordur. Jeszcze niedawno Islandia, niczym imigracyjny odkurzacz, zasysała każdą liczbę cudzoziemców; ich rękoma były realizowane niemal wszystkie wielkie projekty na wyspie. Takie jak huta aluminium. Dziś baraki robotników, którzy ją stawiali, wyglądają jak zużyte filmowe dekoracje. Osada Dharmy z serialu „Lost”, tyle że stojąca nie na tropikalnej wyspie, ale na wulkanicznym pustkowiu. Parterowe baraki z blachy falistej są pomalowane na żółto, zielono i czerwono. Poszczególne kolory odróżniają od siebie sektory osady: mieszkalny, techniczny, administracyjny.

Choć Reydarfiordur wygląda jak opuszczone kwadrans temu, jego mieszkańcy zwinęli się i wyjechali już ponad trzy lata temu – przed uderzeniem kryzysu. Wjazdu do osady strzeże pojedynczy plastikowy szlaban. Pawilony stoją nienaruszone. Okna są całe. Wyposażenie – kompletne. W każdym pokoiku, na powierzchni nie większej niż 10 m kw., to samo: szkielet łóżka, materac oparty o ścianę, krzesło na kółkach, stolik, szafka, telewizor starego typu, z kineskopem. Napisy po polsku, angielsku i islandzku: miejsce zbiórki, droga ewakuacyjna, strefa zagrożenia.

Hólmur, kilometr 2160: Gudjón

Droga nr 1 jest wyasfaltowana niemal na całej długości, ale na niepokrojonym przez lodowcowe powodzie południu Islandii zdarzają się odcinki, na których spod asfaltowych łat wychodzi stara, pokruszona nawierzchnia: bazaltowy żużel. Tutaj, przy bocznej szosie odchodzącej od Drogi, mieszka Gudjón. Wysoki 80-latek, w swetrze zrobionym na drutach, szybkimi krokami przemierza podwórko przed żółtym domem, w którym spędził blisko 60 lat. Należąca do jego rodziny farma ma kilkadziesiąt hektarów; to prostokąt między Drogą a skalnym masywem, porośnięty zrudziałą o tej porze roku trawą, wyskubaną przez owce. Gudjón zamieszkał tu z żoną w 1952 r. i od tego czasu nie wyściubił nosa poza swój prostokąt. Nie ruszył Drogą, nie zdecydował się też sprawdzić, co jest za skałami. Nie czuł potrzeby. Tu, gdzie mieszka, mówi, jest dość przestrzeni do zagospodarowania.

tekst i fotografie Rafał Milach

współpraca Marta Sapała