JERRY A. COYNE
TEORIA INTELIGENTNEGO PROJEKTU: 
WIARA, KTÓRA NIE CHCE SIĘ UJAWNIĆ
Teoria inteligentnego projektu nie ma nic wspólnego z ewangelikalnym chrześcijaństwem ani w ogóle z chrześcijaństwem czy nawet z teizmem […] Teoria inteligentnego projektu to kształtujący się naukowy program badawczy. Teoretycy projektu usiłują pokazać światu nauki bezdyskusyjne zalety tej teorii — i to bez odwoływania się do autorytetu religijnego.
William A. Dembski, The Design Revolution (2004)
Każdy pogląd w obszarze nauk przyrodniczych, który nie uwzględnia Chrystusa, należy uznać za dogłębnie ubogi […] Nie da się zachować pojęciowej trafności jakiejkolwiek teorii naukowej, gdy ktoś pomija Jezusa.
William A. Dembski, Intelligent Design:  The Bridge Between Science & Theology (1999)

Czym jest teoria inteligentnego projektu? Czy jest tylko wyrafinowaną postacią biblijnego kreacjonizmu, jak twierdzi większość biologów, czy jednak teorią naukową — alternatywą dla darwinizmu, którą warto omawiać na lekcjach biologii? Jak wskazują oba powyższe cytaty, jednoznacznej odpowiedzi nie znajdziemy w pismach czołowych przedstawicieli tej szkoły.
Ta dwuznaczność jest zamierzona, ponieważ ID jest teorią, która musi być atrakcyjna dla dwóch różnych środowisk społecznych. Społeczności świeckiej zwolennicy ID przedstawiają swoją teorię jako czysto naukową. Tak brzmi przecież główne uzasadnienie ich przebiegłej kampanii społecznej, promującej nauczanie o ID w szkołach państwowych. Jak jednak jasno wynika z osławionego „Wedge Document” („Dokumentu Klina”) wydanego przez Discovery Institute, prawicową organizację z siedzibą w Seattle, która stanowi też centrum propagandy ID, teoria inteligentnego projektu jest częścią przebiegłej próby wykorzenienia materializmu z życia społecznego i nauki oraz zastąpienia go teizmem*. ID to po prostu uaktualniony i przeobrażony biblijny kreacjonizm, który ma przemycić ewangelie przez zaporę Pierwszej Poprawki i otworzyć drzwi klas szkolnych Jezusowi. Zwolennicy ID potwierdzają ten fakt, ale tylko przed obliczem swojego drugiego społecznego środowiska — wobec przychylnego im audytorium chrześcijańskich fundamentalistów, na którego wsparcie liczą.
Niemniej jednak spróbujmy uwierzyć ruchowi ID na słowo. Przypuśćmy, że ID rzeczywiście może być alternatywną i lepszą teorią naukową — teorią, która wyjaśnia świat przyrody bardziej spójnie od darwinowskiego ewolucjonizmu. Czy ta koncepcja potrafi jednak wytrzymać szczegółową krytykę? Może rzeczywiście nadszedł już czas, by ewolucjonizm podzielił los newtonowskiej mechaniki jako teorii w swoim czasie dobrej, lecz dziś gotowej do zastąpienia przez nowy paradygmat? Nie! Teoria inteligentnego projektu nie tylko znacznie gorzej od darwinizmu wyjaśnia i pojmuje przyrodę, ale pod wieloma względami nie spełnia nawet wymogów teorii naukowej.
O jakich wymogach tu mowa? Teoria naukowa nie jest jedynie domysłem czy spekulacją, musi być przekonującą strukturą eksplanacyjną dla zbioru świadectw dotyczą- cych rzeczywistego świata. Dobra teoria naukowa nadaje sens różnorodnym danym, które wcześniej nie miały wyjaśnienia. Co więcej, teoria naukowa musi formułować testowalne przewidywania i sama podlegać falsyfikacji. Einsteinowska teoria względności na przykład została ostatecznie poddana testom (i potwierdzona) dzięki pomiarom zakrzywienia światła gwiazd przez Słońce w trakcie zaćmienia. Jeżeli jakiejś teorii nie można poddać testom lub sfalsyfikować, nie jest to teoria naukowa. Stwierdzenie, że Bóg wywołał Wielki Wybuch, nie jest hipotezą naukową, ponieważ (mimo iż może być prawdziwe) nie da się dokonać żadnych obserwacji w celu jego obalenia. Jeśli teoria wytrzymała wiele testów i stała się podstawą licznych trafnych przewidywań, zyskuje status naukowego faktu, czyli teorii na tyle silnie potwierdzonej, że powinni ją zaakceptować wszyscy racjonalnie myślący ludzie. Teorie atomów i wiązań chemicznych na przykład z hipotezy przeobraziły się w fakty. Można sobie wyobrazić, że obie są fałszywe — wszystkie dane potwierdzające istnienie atomów mogą być zwodnicze — lecz jest to wysoce nieprawdopodobne.
Jak zatem wypada porównanie darwinizmu i ID w obliczu tych kryteriów? Przyjrzyjmy się najpierw darwinizmowi. Współczesna teoria ewolucji, nazywana neodarwinizmem dla zaakcentowania 150 lat badań prowadzonych już po Darwinie, opiera się na czterech twierdzeniach. Oto one:
Pierwsze twierdzenie głosi, że następuje ewolucja; to znaczy, żyjące obecnie gatunki są potomkami innych gatunków, które żyły w przeszłości.
Zgodnie z twierdzeniem drugim, zmiana ewolucyjna zachodzi poprzez stopniowe, genetyczne przekształcanie populacji osobników, trwające tysiące lub miliony lat.
Wedle trzeciego z twierdzeń nowe formy życia powstają poprzez rozdzielenie pojedynczej linii filetycznej na dwie w procesie zwanym specjacją. Dalszy proces rozdziału prowadzi do powstania rozkrzewionej genealogii gatunków — „drzewa życia”, którego korzeniem był pierwszy istniejący gatunek, a gałązkami miliony gatunków żyjących współcześnie. Gdy prześledzimy historię każdej pary gałązek od współczesnych organizmów poprzez ich poprzedników, dojdziemy do wniosku, że mają one wspólnego przodka, reprezentowanego przez węzeł, w którym odgałęzienia się spotykają.
Ostatnie, czwarte twierdzenie głosi, że duża część ewolucji następuje drogą doboru naturalnego. Osobniki przenoszące geny lepiej dostosowane do aktualnego środowiska pozostawiają więcej potomstwa, co z czasem powoduje w populacji zmianę genetyczną, wskutek której organizmy stają się lepiej „przystosowane” do środowiska. Właśnie dzięki takiej postępującej adaptacji organizmy sprawiają wrażenie jakby wręcz zaprojektowanych do swojego trybu życia.
Twierdzenia te niekoniecznie muszą utrzymywać się lub upadać łącznie. Niemniej jednak świadectwa na poparcie wszystkich czterech są gromadzone, począwszy od chwili wydania O powstawaniu gatunków Darwina, i do dziś jesteśmy nadal nimi zasypywani. Każda uzyskana przez nas informacja o przyrodzie jest zgodna z teorią ewolucji i nie przeczy jej żadne świadectwo empiryczne. Neodarwinizm, podobnie jak teoria wiązań chemicznych, z teorii przeobraził się w fakt.
Jakie świadectwa empiryczne za nim przemawiają? Jest ich cała masa, poprzestanę więc na tych przedstawionych już przez samego Darwina, choć w jego czasach dostępny był zaledwie ułamek wiedzy, jaką dysponujemy dziś. Za argument posłużyły mu zapis kopalny, dziwne pozostałości zachowane w anatomii i filogenezie żyjących gatunków oraz biogeografia — geograficzne rozmieszczenie ziemskiej flory i fauny.
Zacznijmy od najbardziej oczywistego obszaru naszych poszukiwań — zapisu kopalnego. Nawet w epoce Darwina istniało świadectwo potwierdzające ewolucję, a była nim sekwencja organizmów odnajdywanych w skamieniałościach. Najgłębsze i najstarsze osady skrywają morskie bezkręgowce, ryby pojawiają się znacznie później, a płazy, gady i ssaki jeszcze później. Dlaczego boskie stwarzanie miałoby podążać taką ścieżką, od organizmów prostych do złożonych? Tego natomiast należy spodziewać się po ewolucji.
Darwin zaobserwował również, że gatunki zamieszkujące dowolny region — na przykład żyjące współcześnie australijskie torbacze — bardzo przypominają dawne skamieniałości znajdowane w tym samym miejscu. To wskazywałoby, że pierwsze pochodzą od drugich. W zapisie możemy prześledzić zmiany ewolucyjne w liniach filetycznych: okrzemki robią się coraz większe, muszle małż silniej pożebrowane, konie stają się coraz większe i mają coraz więcej zębów, natomiast linia filetyczna ludzi wykształca większe mózgi, mniejsze zęby i większą sprawność w chodzeniu na dwóch nogach. Istnieją także formy przejściowe — ale o tym później.
Zostawmy może w spokoju wymarłych, obfite świadectwo na rzecz ewolucji znajdujemy bowiem też pośród żywych — to relikty, które biolog ewolucyjny Stephen Jay Gould nazwał „nieświadomymi znakami historii”. Jest ich wiele: zaczątki zębów wykształcane w etapie embrionalnym przez ptaki i mrówkojady — zaczątki, które następnie zanikają i nigdy nie wyrastają — stanowią pozostałość po uzębionych przodkach. Maleńkie szczątkowe skrzydła ukryte pod piórami nielota kiwi świadczą o tym, że jego przodkowie potrafili latać. Niektóre zwierzęta jaskiniowe mają zalążki oczu, którymi nie mogą niczego zobaczyć — to zdegenerowane dziedzictwo po ich posiadających wzrok przodkach. Jaki stwórca lub kierująca inteligencja dałby zwierzętom tak bezużyteczne zaczątki zębów, szczątkowe skrzydła czy oczy?
Nasze ciała również stanowią palimpsest naszego pochodzenia. Powszechnie cytowanym przykładem jest wyrostek robaczkowy, mniej znanym nieudolny projekt nerwu krtaniowego wstecznego — nerw ten, który pomaga nam mówić i przełykać, biegnie od mózgu do krtani. U ssaków nie biegnie jednak bezpośrednio, lecz przechodzi przez klatkę piersiową, oplata się wokół aorty w pobliżu serca i powraca do krtani. Jest kilka razy dłuższy niż powinien; u żyrafy na przykład musi dwukrotnie przemierzyć szyję, a więc ma cztery i pół metra długości — jest o około czterech metrów dłuższy niż to konieczne! Nadmierna długość sprawia zaś, że jest bardziej podatny na urazy. Ten pokrętny przebieg ma sens tylko w świetle teorii ewolucji. Odziedziczyliśmy taki proces rozwojowy po będącej naszym przodkiem rybie, u której prekursor nerwu krtaniowego wstecznego był przyłączony do szóstego z łuków skrzelowych — „embrionalnych” włókien mięśniowych, nerwów i naczyń krwionośnych, z których wykształciły się skrzela. W trakcie ewolucji zwierząt lądowych niektóre ancestralne składniki tego układu zanikły, inne przekształciły się w nowy układ krążenia. Naczynie krwionośne w szóstym łuku skrzelowym cofnęło się do klatki piersiowej, tworząc aortę. Nerw, który oplatał się wokół niego, również musiał się cofnąć. Dobór naturalny nie mógł stworzyć wydajniejszej konfiguracji, gdyż wymagałoby to zerwania nerwu i pozostawienia krtani bez unerwienia.
Szukając głębiej, znajdziemy kolejne świadectwo na rzecz ewolucji zawarte w naszym DNA. Nasz genom jest istnym skupiskiem niefunkcjonalnego DNA, wliczając w to liczne nieaktywne „pseudogeny”, które u naszych przodków były funkcjonalne. Dlaczego ludzie, w przeciwieństwie do większości ssaków, potrzebują w swojej diecie witaminy C? Otóż dlatego, że naczelne nie potrafią syntetyzować tego istotnego składnika pokarmowego z prostszych substancji chemicznych. Nadal jednak posiadamy wszystkie geny umożliwiające syntetyzowanie witaminy C, tylko że gen wykorzystywany w ostatnim etapie tego procesu został deaktywowany przez jakąś mutację czterdzieści milionów lat temu — prawdopodobnie dlatego, iż był zbędny dla żywiących się owocami naczelnych.
Czy naprawdę tylko na tyle stać „inteligentnego” projektanta? Teoretycy projektu twierdzą, że odwoływanie się do niewydajnych czy szczątkowych struktur jako argumentu na rzecz teorii ewolucji ma charakter nienaukowy, ponieważ rzekomo łączy się z bezpodstawnym założeniem teologicznym, iż projektant nie stworzyłby takich struktur. Są jednak w błędzie. Teoria ewolucji dowodzi, że niedoskonałości i niewydajność takich struktur mają sens tylko wtedy, jeśli założymy, że ewolucja nastąpiła! Ich istnienie można natomiast uznać za zgodne z kreacjonizmem tylko, jeżeli przyjmiemy zarazem, że stwórca podstępnie tak zaprojektował wszystkie organizmy, byśmy żywili złudzenie, iż są one wytworem ewolucji.
Przejdźmy wreszcie do biogeografii. Ta dziedzina wiedzy stanowi źródło najsilniejszych świadectw empirycznych na rzecz ewolucji. W O powstawaniu gatunków Darwin zaiste genialnie wykazał, że obserwowane rozmieszczenie roślin i zwierząt ma sens tylko, gdy założymy, iż gatunki ewoluowały i rozdzielały się na różne gatunki. Przyjrzyjmy się jego rozumowaniu obejmującemu florę i faunę wysp oceanicznych — archipelagów, które podobnie jak Galapagos czy Hawaje nigdy nie były połączone z kontynentami, lecz wyrosły spod powierzchni morza, zatem pierwotnie nie było na nich lądowych form życia. W przeciwieństwie do kontynentów lub wysp „kontynentalnych”, na tych wyspach żyje osobliwie niezrównoważona flora i fauna — niezrównoważona w tym sensie, że wiele typów w ogóle na nich nie występuje lub występuje w skromnych ilościach, podczas gdy innych (zwłaszcza roślin, owadów i ptaków) jest cała masa, w tym gromady licznych podobnych gatunków („radiacji”). Na Hawajach na przykład nie ma żadnych rodzimych lądowych ssaków, gadów czy płazów, ale za to są tam duże radiacje drozofili i roślin Argyroxiphium sandwicense. Na tym archipelagu — mimo iż zajmuje on zaledwie dwa procent ziemskich lądów — występuje jedna trzecia z dwóch tysięcy gatunków muszek owocowych na świecie.
Co więcej, zwierzęta i rośliny zamieszkujące wyspy oceaniczne najbardziej podobne są do gatunków zasiedlających najbliższy ląd stały, często pomimo dużego zróżnicowania siedlisk. Darwin rozstrzygnął ten problem następująco: na wyspach oceanicznych pospolicie występują te rodzaje flory i fauny, które mogły się tam łatwo dostać, przeniesione przez wiatr, prądy oceaniczne lub inne zwierzęta. To jasne, że nowe gatunki na wyspach oceanicznych pochodzą od tych, które potrafiły je skolonizować, przeniósłszy się z pobliskiego lądu, a potem stale ewoluując i ulegając specjacji już na wyspach. Jedynie nieplanowana ewolucja stanowi sensowne wytłumaczenie obserwowanej biogeografii wysp. Żadna teoria projektu czy stworzenia nawet nie może się podjąć próby wyjaśnienia tego fenomenu.
Darwin dysponował wieloma silnymi świadectwami na rzecz ewolucji, lecz nie miał żadnego bezpośredniego dowodu wskazującego na dobór naturalny jako mechanizm jej zachodzenia. Posłużył się więc logicznym rozumowaniem (wniosek o doborze naturalnym wypływa nieuchronnie z istnienia zmienności w populacjach i jej wpływu na sukces reprodukcyjny) oraz analogią do doboru sztucznego, stosowanego przez hodowców w celu uzyskania z wilków tak odmiennych ras psów jak chihuahua i bernardyn, czy kalafiorów i brukselek z kapusty, czego udało się dokonać w ciągu zaledwie około tysiąca lat.
Od czasów Darwina zgromadzono jednak ogromną liczbę świadectw. Biologowie zaobserwowali dotąd setki przypadków doboru naturalnego, począwszy od dobrze znanych przykładów odporności bakterii na antybiotyki czy odporności owadów na DDT, po odporność wirusa HIV na leki antywirusowe. Dobór naturalny tłumaczy też umiejętność kamuflażu u ryb i myszy jako formę ochrony przed drapieżnikami oraz adaptację roślin do toksycznych minerałów w glebie. Siła doboru obserwowanego w przyrodzie, ekstrapolowana na długie okresy, stanowi też nadzwyczaj adekwatne wyjaśnienie różnorodności życia na Ziemi.
Ewolucjonizm neodarwinowski zwycięsko przechodzi test na naukowość teorii jako struktura pojęciowa wyjaśniająca bardzo wiele różnych świadectw. Cóż to zarazem za niesamowicie elegancka teoria i jaki ogrom zjawisk wyjaśnia! Dopiero dzięki niej sensu nabierają dane z dziedzin tak odległych jak paleontologia, biogeografia, embriologia, anatomia i biologia molekularna. Genetyk Theodosius Dobzhansky jest autorem słynnej deklaracji „Nic w biologii nie ma sensu, jeśli nie rozpatruje się tego w świetle teorii ewolucji”. Można dodać, że nic w biologii nie ma sensu w świetle teorii inteligentnego projektu.
Czy neodarwinizm może jednak formułować przewidywania? I czy jest falsyfikowalny? Po dwakroć — tak. Jako od nauki historycznej, nie można od niego oczywiście oczekiwać, że przepowie przyszłość w szczegółach, powinien jednak móc czynić mocne przewidywania.
Już Darwin formułował takie na podstawie swojej teorii. W jego czasach wiek Ziemi nie był znany, lecz Darwin przewidział, że musi być duży, bo dopiero dzięki temu mogło wystarczyć czasu, by ewolucja wytworzyła obecną różnorodność życia. Dziś wiemy już, że Ziemia liczy 4,6 miliarda lat. Twórca teorii ewolucji przewidział także, iż jeżeli rośliny na wyspach oceanicznych pochodzą od roślin kontynentalnych, nasiona tych ostatnich powinny potrafić przetrwać długie zanurzenie w wodzie morskiej; potwierdził to za pomocą doświadczeń opisanych w O powstawaniu gatunków.
Rozwój biologii po Darwinie zweryfikował również inne przewidywania teorii ewolucji. Na przykład, aby dobór naturalny mógł działać, dzikie populacje roślin i zwierząt muszą tworzyć mnóstwo dziedzicznych zmian. Znamy obecnie źródło takiej zmienności (z tym problemem borykał się Darwin) — są nim mutacje w DNA. Dwudziestowieczna biologia pokazała dostateczną ilość zmian genetycznych dla niemal każdej cechy u każdego badanego gatunku.
Rozumiemy teraz też, że dobór naturalny obejmuje różnicową reprodukcję genów. Oznacza to, że powinny istnieć przykłady doboru korzystnie wpływającego na same geny, nie zaś na ich nośniki. Liczne badania w pełni potwierdziły to przewidywanie. Przy produkcji jajeczek i spermy na przykład normalnie mamy pięćdziesięcioprocentowe prawdopodobieństwo, że któraś z dwóch kopii genu, obecnych u rodzica, dostanie się do każdej gamety. Istnieją jednak pewne „samolubne geny”, które eliminują swoich partnerów, dzięki czemu w jajeczkach i spermie występują w przewadze. Obserwacja ta nie jest bynajmniej oczywistą konsekwencją poglądu głoszącego, że organizmy zaprojektowała jakaś inteligencja.
Neodarwinizm przewiduje istnienie genetycznych linii filetycznych obejmujących przodków i potomków. Darwin martwił się brakiem skamieniałości przejściowych, lecz przypisywał takie „brakujące ogniwa” niedoskonałości zapisu kopalnego. Przewidywał jednak, że z czasem zostaną one odnalezione. Faktycznie, odkryliśmy formy przejściowe łączące główne grupy: ryby z tetrapodami*, dinozaury z ptakami, gady ze ssakami i ssaki lądowe z wielorybami. Jest to mocne potwierdzenie teorii ewolucji, które obala kreacjonistyczne pojęcie niezmiennych, stworzonych przez Boga gatunków (a i łagodniejszą formę tego poglądu, za którą opowiada się ID).
Neodarwinizm jest więc solidną teorią naukową, wyjaśniającą niezliczone fakty empiryczne, zdolną do formułowania przewidywań, których bardzo wiele udało się już potwierdzić, i możliwą do falsyfikacji (choć jak dotąd wykazuje nad wyraz dużą odporność na próby obalenia). Większa część współczesnej biologii opiera się na neodarwinizmie.
Przejdźmy teraz do teorii ID: jak ona sobie radzi w obliczu tych samych kryteriów? Przerwijmy jednak na chwilę. Teoretycy projektu skarżą się, że krytycy błędnie rozumieją i karykaturują twierdzenia ich teorii, musimy zatem być najpierw pewni, iż przedstawiamy je rzetelnie. W przeszłości byłem krytykowany przez zwolenników ID za głoszenie, że ich teoria jest nietestowalna i fałszywa. „Jak to możliwe?” — pytają. Odpowiedź kryje się we wspomnianej wyżej niejednoznaczności, z jaką sami prezentują swoje poglądy. Rozdarci pomiędzy rywalizującymi wymogami Pierwszej Poprawki a wierzeniami popierających ich chrześcijan, teoretycy projektu prezentują odmienne (i często wzajemnie sprzeczne) wersje swojej teorii.
Teoria inteligentnego projektu oscyluje między dwoma biegunami, które nazwę postacią „słabą” i „mocną”. W słabej postaci zwolennicy ID prezentują swoje stanowisko na salach sądowych, ale to mocna wersja mówi o tym, w co większość teoretyków projektu naprawdę wierzy, i odpowiada temu, jak odbierają ją ludzie religijni (aczkolwiek jej założenia są widoczne już w Of Pandas and People (O pandach i ludziach), oficjalnym podręczniku ID, propagowanym jako uzupełnienie kursów biologii w liceach). Słaba postać ID jest nietestowalna i tautologiczna, podczas gdy mocna jest częściowo testowalna… oraz fałszywa. Obie krytykują rzekome wady neodarwinizmu, ale wykazano, iż krytyka ta jest chybiona1*.
Powiedzmy jednak wyraźnie, czym ID nie jest. Nie jest teistycznym ewolucjonizmem — poglądem, że Bóg dał Wszechświatu początek wraz z Wielkim Wybuchem (a może nawet wcześniej) i odtąd w niego nie ingerował. Wedle tego poglądu ewolucja nastąpiła jako część zamysłu Bożego, ale także w zgodzie z prawami fizyki i biologii oraz bez nadnaturalnej interwencji. Teistyczny ewolucjonizm to po prostu neodarwinizm z dodatkowym twierdzeniem, że „Bóg dał wszystkiemu początek”. Teoretycy projektu odrzucają ten pogląd, ponieważ — jak mówią — dziedziczy on wszystkie dostrzegane przez nich słabości neodarwinizmu2.
Słaba postać ID to teoria składająca się z czterech twierdzeń. Pierwsze głosi, że pewne cechy organizmów nie tylko sprawiają wrażenie zaprojektowanych, ale naprawdę zostały zaprojektowane przez jakiś inteligentny czynnik. Wedle drugiego cechy te są „nieredukowalnie złożone” — to znaczy, nie mogły powstać w procesie stopniowej ewolucji, w której każdy etap przynosi przewagę przystosowawczą (adaptacyjną), a więc nie mogą być skutkiem działania doboru naturalnego. Zgodnie z twierdzeniem trzecim, część cech wyewoluowała za sprawą doboru naturalnego; organizmy są mieszankami pewnych cech będących rezultatem inteligentnego projektu i innych, które wyewoluowały drogą doboru naturalnego. I wreszcie twierdzenie czwarte: niczego nie wiemy lub nie możemy wiedzieć o naturze projektanta bądź jego celach i metodach. Oto, co pisze w książce Darwin’s Black Box (Czarna skrzynka Darwina, 1996) Michael Behe, biochemik z Lehigh University i jeden z czołowych rzeczników ID:
Cechy, które wydają się dziwne w projekcie, mógł tam z jakichś względów umieścić projektant — z powodów artystycznych, dla urozmaicenia, aby się popisać, w jakimś jeszcze nieodgadnionym celu praktycznym lub z jakiegoś niemożliwego do odgadnięcia powodu; mógł wreszcie w ogóle ich nie uwzględnić […] Projektant mógł kierować się wieloma motywami, wytwarzaniu doskonałości przyznając często drugorzędną rolę […] Praktycznie niemożliwe jest poznanie powodów, dla których projektant robi coś lub nie, chyba że wyraźnie je wyjawi.
A teraz fragment z Of Pandas and People:
Po inteligentnym projektancie można się rozsądnie spodziewać, że zastosuje różne […] możliwości projektanckie do wyprodukowania takiego samego rozwiązania inżynieryjnego. Jeśli nawet założymy, że inteligentny projektant faktycznie miał dobry powód dla każdej podjętej przez siebie decyzji i dla uwzględnienia każdej cechy we wszystkich organizmach, nie wynika z tego, że takie powody będą dla nas oczywiste.
Czy słabą postać ID można uznać za teorię naukową? Rozważmy pierwszy argument. Jeżeli istnieją jakieś naprawdę „nieredukowalnie złożone” adaptacje, to wszystkie adaptacje, które nie mogły wyewoluować wyłącznie drogą doboru naturalnego, stają się oczywistymi kandydatami potwierdzającymi prawdziwość hipotezy projektu. Dzięki tej strategii teoretycy projektu mogą powoływać się na każdą adaptację, której teoria ewolucji jeszcze nie wyjaśniła, uznając ją za „dowód” projektu. (Dalej w tym tomie Richard Dawkins nazywa takie rozumowanie „dowodem z osobistego niedowierzania”.) Jednakże wiele struktur, które kreacjoniści uważali niegdyś za nieredukowalnie złożone — oko kręgowców, szczęka ssaków, a nawet przestarzała maskotka ID, wić bakteryjna — uzyskało już wyjaśnienie naukowe. Argument z nieredukowalnej złożoności sprowadza się do oczywistego faktu, że takie cechy nie mają wyjaśnienia, dopóki się go nie znajdzie. W ramach słabej postaci ID nie można wskazać żadnych właściwości organizmów, których — przynajmniej w zasadzie — nie da się wyjaśnić w świetle teorii ewolucji.
A co z testowalnością i falsyfikowalnością? Słaba postać ID głosi, że organizmy zawierają mieszaninę cech, z których pewne zostały zaprojektowane, a inne wyewoluowały. Projektant nie ogranicza się do tworzenia cech nieredukowalnie złożonych; on, ona (lub ono, oni albo one) mogli stworzyć każdą cechę, nawet taką, która wygląda na rezultat ewolucji. Dodajmy do tego deklarację, że motywy i metody (a w istocie nawet nastawienie i zdolności umysłowe) projektanta są nieznane, a wszystko ujdzie! Co, jeśli znajdziemy przykład nieudolnego projektu? Być może inteligentny projektant miał zły dzień. Podsumowując — słaba postać ID jest nietestowalna, niefalsyfikowalna i pozbawiona treści naukowej.
Może zatem mocna postać ID poradzi sobie lepiej? Podziela ona trzy pierwsze twierdzenia słabej wersji ID, lecz uchyla czwarte i dodaje kilka innych. Zgodnie z mocną wersją ID tożsamość projektanta nie stanowi tajemnicy. Zapomnijmy o możliwości, że projektant należy do rasy hiperinteligentnych istot pozaziemskich. Jawnie utożsamia się go z chrześcijańskim Bogiem. Co więcej, wiemy coś o charakterze i metodach projektanta. Jest on, rzecz jasna, inteligentny, a także — będąc Bogiem chrześcijańskim — jest mądry i życzliwy, na ogół obdarowuje zatem organizmy możliwie najlepszymi cechami. Jak pisze filozof William A. Dembski w książce z 1999 roku, Intelligent Design: The Bridge Between Science and Theology (Teoria inteligentnego projektu: pomost łączący naukę z teologią), „Hebrajskie pojęcie hesed, obejmujące Bożą łaskawość (sic!), niezłomność i miłosierdzie, ma uzasadnienie w roli Boga jako stwórcy”. Przypadki nieudolnych projektów należy zatem przypisać biblijnemu upadkowi człowieka. Trudno uwierzyć, by teoretycy projektu sądzili, iż takie cechy jak nasz wyrostek robaczkowy mają źródło w występkach Adama i Ewy, ale to prawda. W późniejszej książce, The Design Revolution (Rewolucja projektu), Dembski pisze:
Jeden z moich krytyków pyta, „Jaki można uznać za inteligentny zamiar stworzenia gatunku skazanego na wymarcie?” oraz „Dlaczego inteligentny projektant stworzył ludzi z kręgosłupami słabo przystosowanymi do poruszania się na dwóch nogach?”. Jeśli uznajemy ewolucję za proces progresywny, w tym sensie, że zdolności organizmów są z czasem udoskonalane, a wady odsiewane przez dobór naturalny, to wydaje się niewiarygodne, by życzliwy projektant mógł pragnąć kierować takim procesem. Jeżeli jednak uznamy ewolucję za proces regresywny, odzwierciedlający wypaczoną strukturę moralną, który jako punkt wyjściowy przyjmuje ludzki bunt przeciw projektantowi, to jest możliwe, że doskonały projektant miał prawo posłużyć się bardzo niedoskonałym procesem ewolucji jako środkiem do przywołania rozszalałego Wszechświata do porządku.
A oto fragment z przemowy Dembskiego do Rady Kościoła baptystów (Fellowship Baptist Church) w Waco w Teksasie:
Kolejną rzeczą, którą według mnie musimy sobie uświadomić, jest to, że nie każdy dostrzegany przez nas w naturze przypadek zaprojektowania należy bezpośrednio przypisywać Bogu. Jako chrześcijanie na pewno wierzymy, że istnieje anielska hierarchia — to nieprawda, że istnieje tylko ten fizyczny, materialny świat oraz Bóg. Mogą zatem istnieć różne hierarchie działających i inteligentnych bytów. Bóg może działać poprzez coś, co można nazwać inteligencjami pochodnymi — to procesy, które przenoszą wolę Bożą, choć ze względu na upadek mogą to robić w sposób niedoskonały3.
Metodami projektanta są — oczywiście — cuda! W mocnej postaci ID mechanizm tworzenia zaprojektowanych cech jest jawnie nadnaturalny. Jak pisze Dembski w Intelligent Design, „Algorytmy i prawa przyrody są w zasadzie niezdolne do wyjaśnienia powstania CSI (complex specified information — złożonej wyspecyfikowanej informacji) […] Algorytmy i prawa przyrody są w istocie idealnie dostosowane do przekazywania istniejącej już CSI […] nie mogą jednak wyjaśnić jej pochodzenia”. Jak jednak owe cuda zachodzą? Nie udzielając odpowiedzi, ID sama pozbawia się mechanistycznej bazy porównywalnej z neodarwinowskim doborem naturalnym. W każdym razie ani to założenie, ani wcześniejsze trzy twierdzenia nie są naukowe; są wyłącznie teologicznymi przypuszczeniami, których nie da się poddać empirycznej weryfikacji.
Mocna postać ID formułuje jednak kolejne cztery twierdzenia, które da się poddać naukowym testom. Niefortunnie dla teoretyków projektu, już od dawna wiadomo, że twierdzenia te są fałszywe. Przeanalizujmy je osobno.
1.
Główne grupy organizmów powstały nagle, nie mają przodków.
Ta „teoria nagłego pojawienia się” została omówiona w książce pioniera ID Phillipa E. Johnsona Darwin on Trial (Sąd nad Darwinem; 1993) oraz w Of Pandas and People. W tej drugiej pojawia się nawet twierdzenie, że z zapisu kopalnego wynika, iż „w pełni ukształtowane organizmy pojawiają się wszystkie naraz, oddzielone wyraźnymi lukami” Twierdzenie to długo stanowiło podstawę kreacjonizmu za sprawą zgodności z I i II rozdziałem Księgi Rodzaju.
Teoretycy projektu przytaczają dwa szeregi świadectw empirycznych na rzecz takiej „teorii nagłego pojawienia się”. Jednym z nich jest tzw. eksplozja kambryjska, stosunkowo raptowne pojawienie się licznych wielokomórkowych form życia około 540 milionów lat temu. Ów „wybuch” trwał jednak co najmniej od dziesięciu do trzydziestu milionów lat, a organizmy występujące w zapisie kopalnym były poprzedzone istotami prostszymi, natomiast znacznie później stopniowo pojawiły się inne główne typy4. Nie ma zatem żadnych dowodów przemawiających za hipotezą, że wszystkie główne grupy organizmów powstały w jednej chwili.
Drugim szeregiem rzekomych świadectw empirycznych na rzecz projektu miałoby być wystąpienie w zapisie kopalnym pewnych grup, takich jak króliki i nietoperze, które objawiły się jako odrębne nowe typy i nie da się wyraźnie wskazać ich skamieniałych przodków. Na poziomie ogólniejszym teoria ID krytykuje także darwinowską ideę wspólnoty pochodzenia, twierdząc, że brakuje skamieniałości ukazujących pokrewieństwo między głównymi grupami. W Of Pandas and People na przykład znaleźć można twierdzenie, iż „nie możemy utworzyć gładkiego, jednoznacznego ciągu łączącego, powiedzmy, pierwszego małego konia z koniem współ- czesnym, ryb z płazami czy gadów ze ssakami”. Jak jednak już zauważyliśmy, te (i inne) przejścia są już dobrze udokumentowane w zapisie kopalnym i odnajdujemy je dokładnie w punkcie przewidywanym przez teorię ewolucji.
Rzeczywiście istnieją pewne grupy zwierząt — w tym również króliki i nietoperze — które w zapisie kopalnym pojawiają się nagle, lecz, wziąwszy pod uwagę nieuchronną niekompletność zapisu, trudno uznać ten fakt za świadectwo na rzecz kreacjonizmu. W czasach Darwina w ogóle nie było przecież skamieniałości przejściowych. Jak zauważył paleontolog George Gaylord Simpson w The Major Features of Evolution (Główne cechy ewolucji, 1953), uznanie braku skamieniałości przejściowych za świadectwo na rzecz kreacjonizmu jest równoznaczne z twierdzeniem, że skamieniałości takich zawsze brakuje, dopóki nie zostaną odnalezione.
2.
Ewolucja drogą doboru naturalnego zachodzi, ale tylko w obrębie „rodzajów” organizmów. Nie istnieją żadne przejścia ewolucyjne między „rodzajami”.
Teoretycy projektu akceptują istnienie mikroewolucji, a nawet specjacji obejmującej dobór naturalny w obrębie „rodzaju”. Twierdzą jednak, że makroewolucja — czyli ewolucja między rodzajami — następuje wyłącznie w wyniku nadnaturalnej interwencji. Jak wykazałem w innym artykule, twierdzenie to wywodzi się bezpośrednio z zawartej w Księdze Rodzaju opowieści, która opisuje Boskie stworzenie różnych „rodzajów” roślin i zwierząt5. Czymże jednak, w kategoriach naukowych, miałyby być owe „rodzaje”? Czy odpowiednikiem typów biologicznych? Rzędów? Rodzin? A może czegoś innego? Nikt nie wie. Jedno, co wszyscy kreacjoniści (oraz ich pobratymcy z ID) podobno wiedzą, to fakt, że ludzie należą do zupełnie odrębnego „rodzaju” i dlatego nie mogli wyewoluować z innych naczelnych6. Nie ma żadnego teoretycznego powodu, by ograniczać występowanie ewolucji do bliżej nieokreślonych „rodzajów”, a poza tym posiadamy całą masę świadectw na rzecz wspólnoty pochodzenia głównych grup (łącznie z ludźmi) — źródłem tych świadectw są nie tylko skamieniałości przejściowe, ale także embriologia, analiza porównawcza genomów i istnienie narządów szczątkowych.
3.
Nie wiemy, czy Ziemia jest młoda, czy stara.
Pod sztandarem ID maszerują zarówno kreacjoniści młodej Ziemi (czyli ci, którzy wierzą, że Ziemia liczy zaledwie sześć tysięcy lat), jak i kreacjoniści starej Ziemi (ci już akceptują współczesne datowanie geologiczne). Żeby nie skonfliktować tych dwóch grup, teoretycy ID nie zajmują oficjalnego stanowiska w tej sprawie. W Of Pandas and People znajduje się jedynie wzmianka, że rzecznicy projektu „są podzieleni w kwestii wieku Ziemi. Niektórzy przyjmują pogląd, że historię Ziemi można zmieścić w przedziale tysięcy lat, podczas gdy inni trzymają się standardowej chronologii starej Ziemi”. Jak wygląda prawda? Świadectwa empiryczne przemawiające za „starą Ziemią” są liczne i zawdzięczamy je kilku niezależnym metodom datowania. Nie kwestionuje ich żaden poważny naukowiec. Skoro teoretycy projektu nie mogą zgodzić się co do czegoś tak fundamentalnego jak wiek Ziemi, to jak można ufać, że przedstawiają jakiś wiarygodny czy spójny pogląd na przyrodę?
4.
Dobór naturalny nie potrafi konstruować złożonych organizmów.
Twierdzenie to jest tak stare jak O powstawaniu gatunków. Dembski upiększył je ostatnio skomplikowanymi matematycznymi wzorami w takich tekstach jak No Free Lunch: Why Specified Complexity Cannot Be Purchased Without Intelligence (Nic za darmo: dlaczego wyspecyfikowanej złożoności nie można wyjaśnić bez odwoływania się do inteligencji, 2001). Jednakże wielu krytyków kategorycznie zakwestionowało jego założenia i obaliło przedstawiane przezeń dowody matematyczne7. Po prostu nie ma przekonujących argumentów czy dowodów, które by potwierdzały tezę, że przez 3,5 miliarda lat ewolucji dobór naturalny nie mógł wytworzyć złożonych organizmów lub cech. Co więcej, liczne prace teoretyczne dowodzą, że dobór naturalny może doprowadzić do wyewoluowania złożonych narządów takich jak oko w zdumiewająco krótkim czasie8.
Czy ktoś zatem naprawdę mógłby pragnąć, by teorię ID przedstawiano jego dzieciom w szkole jako teorię naukową? Pierwsze cztery założenia mocnej postaci ID są twierdzeniami religijnymi, a cztery kolejne dawno już obalono. Wychodzi więc na to, że teoria inteligentnego projektu, jeżeli w ogóle niesie jakąś treść, to i tak jest niczym więcej niż mieszaniną chrześcijańskich dogmatów i zdyskredytowanej nauki. Jest ponadto bytem na poły wirtualnym, gdyż teoretycy projektu nieustannie praktykują wodolejstwo, by zadowolić swoje dwa odrębne środowiska społeczne. Gdy przyciśnie się ich do muru, zawsze powracają do słabej teorii ID. Nie dajmy się jednak zwieść: tak naprawdę ci ludzie pragną (o czym świadczy „Dokument Klina”), by mocna postać ID, wraz z jej religijnym sztafażem, ostatecznie zastąpiła nauczanie o ewolucji w szkołach.
Podsumujmy zatem i spójrzmy, jak wypada porównanie teorii ewolucji i teorii ID jako rywalizujących wyjaśnień świata natury? Są fakty, które teoria ewolucji potrafi wyjaśnić, a teoria inteligentnego projektu — nie: zapis kopalny, biogeografia, istnienie narządów szczątkowych i pseudogenów, dobór genów w obrębie organizmu, elementy wadliwego lub suboptymalnego projektu oraz wiele innych cech rozwojowych. Co natomiast w zasadzie może wyjaśnić teoria inteligentnego projektu, a teoria ewolucji — nie: każdą adaptację, która prawdopodobnie nie wyewoluowała drogą doboru naturalnego. Kłopot w tym, że nie znamy żadnych takich adaptacji.
Ewolucja działa za pomocą dobrze znanych i dowiedzionych mechanizmów, włączając w to dobór naturalny. Teoria inteligentnego projektu przywołuje procesy nadnaturalne, których szczegółów nigdy nie wyjaśnia i dlatego nie są one przedmiotem badań naukowych. Od 1973 roku w poważnych czasopismach naukowych opublikowano ponad sto tysięcy prac na temat neodarwinowskiego ewolucjonizmu. O teorii ID traktuje tylko jeden recenzowany artykuł, ale lepiej o nim nie wspominać, gdyż tezy jego autora zostały obalone9. Zwolennicy ID doskonale uświadamiają sobie własną porażkę w sferze empirycznej (która w końcu jest jedyną drogą do zdobycia akceptacji naukowców). Są tym zażenowani i nieustannie nas zapewniają, że już niebawem rozpoczną badania. Pięć lat temu William Dembski stwierdził: „Dajcie nam więcej czasu, a sformułujemy program badawczy. To jest nasza obietnica”10.
Nie oczekiwałbym jej spełnienia.
JERRY A. COYNE, biolog ewolucyjny, jest profesorem na Wydziale Ekologii i Ewolucji na University of Chicago. Jest autorem (wraz z H. Allenem Orrem) książki Speciation.