Więzienne listy Helmuta Jamesa von Moltke
Niczego, poza życiem, nie mogą Ci odebrać
Skazaniec miał pewnej nocy sen: „Gdy przywieziono mnie na egzekucję, kat powiedział: »Jakże mam pozbawić życia tego z lewej, nie zabijając tego z prawej«. Okazało się, że przyrosłaś do mojego prawego boku, niczym bliźniak syjamski, więc egzekucji nie można było wykonać”.
Helmut James von Moltke opisał ten sen 26 października 1944 r. w liście do żony, Freyi von Moltke. Ziemianin z Dolnego Śląska i prawnik, zatrudniony od początku wojny w wydziale prawnym Abwehry, aresztowany został na początku 1944 r., ponieważ ostrzegł znajomego, że ten jest śledzony przez gestapo. Ze względu na znane nazwisko został umieszczony w Ravensbrück, w baraku dla prominentnych więźniów politycznych. Na początku lipca jego żonie powiedziano, że być może niebawem zostanie uwolniony. Jednak po zamachu na Hitlera (20 lipca) wyszło na jaw, że część spiskowców spotykała się w majątku Moltkego. Gestapo to opozycyjne konwersatorium nazwało Kręgiem z Krzyżowej – grupę kilkudziesięciu cywilów, od związkowców i socjaldemokratów, po konserwatystów, duchownych katolickich i pastorów protestanckich. Nie planowali zamachu. Nie rozdzielali między sobą przyszłych stanowisk, lecz szkicowali modele demokratyzacji Niemiec i sfederowanej Europy.
Teraz o zwolnieniu nie było już mowy. We wrześniu 1944 r. Helmut James został przeniesiony do więzienia śledczego w berlińskiej dzielnicy Tegel. Traf chciał, że pastorem więziennym był tu Harald Poelchau, który – o czym gestapo nie wiedziało – także bywał w Krzyżowej. Teraz z narażeniem życia wziął na siebie rolę „pocztyliona Niebios”. Przez cztery miesiące szmuglował żywność, lekarstwa i listy Helmuta Jamesa do żony oraz Freyi do męża – w sumie ponad 160. Aby nie wpadły w ręce gestapo, więzień otrzymywał listy tylko do wglądu.
O tym, że Freya uratowała korespondencję z więzienia, wiadomo było od dawna. Niewielki wybór ukazał się w 2009 r., także po polsku. Ale ta najbardziej osobista ukazała się dopiero teraz, po śmierci 98-letniej Freyi (styczeń 2010 r.). Od kilku tygodni ich „Listy pożegnalne” są na niemieckich listach bestsellerów. Czytelnik otrzymuje wstrząsający dokument miłości dwojga małżonków, którzy z jednej strony do końca na chłodno omawiają konkrety codzienności, strategię obrony (oboje prawnicy) czy zarządzanie majątkiem, z drugiej jednak razem przechodzą swoją golgotę.
Nie jest to tylko figura retoryczna z okazji Wielkanocy. Są świadomi swojej Pasji. Wiedzą, że każdy list może być ostatnim. „Nie zapominaj o Ogrójcu”, pisze Helmut James do żony. W lodowate zimowe noce, w czasie alianckich bombardowań, siedzi w celi na stoliku owinięty w koc i ze skutymi rękami czyta jedynie Pismo Święte i protestancki śpiewnik. To ich szyfr. Proroctwa Izajasza i Jeremiasza, listy Pawła do Koryntian. Czytają w tym samym czasie te same fragmenty – on w celi, ona w Krzyżowej lub w mieszkaniu pastora Poelchaua. I zdumiewająco zgodne są ich refleksje, zarówno w sprawach ostatecznych, życia i śmierci, wiary, nadziei, miłości, jak i w sprawach praktycznych: Jaką wybrać taktykę obrony, do kogo z nazistów się zwrócić o pomoc, co zrobić z Krzyżową, jak po śmierci ojca wychowywać dzieci?
Poznali się latem 1929 r. 15 lat później dali świadectwo wielkiej miłości i niewzruszonych zasad moralnych, które oboje doprowadziły do ruchu oporu, a Helmuta Jamesa na szubienicę. I siły chrześcijańskiej wiary, choć do wybuchu wojny oboje mieli „dość luźny kontakt z Kościołem” – jak 28 marca 2011 r. na uroczystych obchodach stulecia urodzin matki przyznał Helmut Caspar von Moltke, dodając następnie: „Jednak ta korespondencja, jak i życie moich rodziców, jest dowodem, że w trudnych czasach potrzebujemy chrześcijaństwa, i w ogóle mocnego rusztowania moralnego”. Freya mawiała wielokrotnie, że w takich czasach nie wystarcza sam humanizm czy idee liberalne, konieczne jest metafizyczne oparcie w religii.
We wrześniu 1944 r. Helmut James był gotów na śmierć. 11 października 1944 r. pisał we wzruszającym liście do swych dwóch małych synków, Helmuta Caspara (ur. w 1937 r.) i Konrada (ur. w 1941 r.): „Przez całe życie, już w szkole, walczyłem przeciwko duchowi ciasnoty i przemocy, zniewolenia, arogancji, przeciwko brakowi respektu przed innymi, nietolerancji i absolutowi, przeciwko tej bezlitosnej konsekwencji, jaka tkwi w Niemcach i swój przejaw znalazła w państwie nacjonalistycznym”.
Z czasem jednak znalazł siłę, by się bronić; był przekonany, że umiera za słuszną sprawę. W czym utwierdzała go Freya: „Nie przejmuj się, przecież niczego, poza życiem, nie mogą Ci odebrać”. W czasie procesu (10–11 stycznia 1945 r.) doszło do zderzenia z przewodniczącym Trybunału Ludowego, osławionym Rolandem Freislerem. Von Moltke, który był przeciwnikiem zamachu na Hitlera, gdyż uważał, że tylko stworzyłby legendę ciosu w plecy, a poza tym niepodobna tworzyć demokracji na przemocy, chciał być sądzony za swoje czyny i przemyślenia, a nie za czyny zamachowców. I to mu się udało. Freisler wywalił kawę na ławę: jedno – wrzeszczał do oskarżonego – nas, narodowych socjalistów, łączy z chrześcijanami: domagamy się całego człowieka. A więc – pisał Helmut James do żony – stoję tu nie jako protestant, ziemianin, Prusak, arystokrata, Niemiec, lecz jako chrześcijanin. I z tą oceną się zgadzał.
Freya dotarła do obrońcy z urzędu, do nazistowskich radców ministerialnych, do szefa gestapo, a nawet do Rolanda Freislera. Swą postawą budziła respekt. Ale i od Helmuta oczekiwała godnej postawy. „Gdy Freisler będzie wrzeszczał, to także mu odpowiedz wrzaskiem!”. Helmut ma „w całej tej sprawie pokazać wielkość”. „Nie wolno Ci się migać”.
Te listy – piszą we wstępie wydawcy, Caspar i Ulrike von Moltke – pokazują, że „odwaga idzie w parze z inteligencją serca” tych dwojga. Natomiast prezydent Niemiec Christian Wulff w czasie marcowej uroczystości rocznicowej jeszcze raz przypomniał, że idee Kręgu z Krzyżowej nie są jedynie wspomnieniem, lecz zobowiązaniem do przeciwstawiania się jawnej krzywdzie i bezprawiu. Dlatego Freya tak czynnie wspierała utworzenie po 1989 r. w polskiej Krzyżowej europejskiego miejsca spotkań młodzieży. „Chciała, byśmy sami tu i teraz bronili tego, o co wówczas ci ludzie walczyli, za co cierpieli, a wielu z nich zapłaciło życiem: Człowieczeństwa, właściwej postawy, wolności i praworządności”.
Te listy potwierdzają słowa przypisywane Lutrowi: Nawet jeśli jutro ma nadejść koniec świata, to obowiązkiem chrześcijanina jest zasadzić jabłonkę.
• Freya von Moltke do Helmuta Jamesa, 29 września 1944 r.
Mój Jäm, moje serce, mój gospodarzu, mój najukochańszy, jak to pięknie, że jeszcze raz mogę do Ciebie napisać tak naprawdę. Jakie to szczęście, że się zobaczyliśmy (…). Będę musiała żyć i to będzie trudne, ale jakoś to będzie, gdyż nadal będę mogła Ciebie kochać. Będę Cię
...[pełna treść dostępna dla abonentów Polityki Cyfrowej]
