Piąty stan
W dawnej Rzeczpospolitej Żydzi stanowili odrębny stan. Posiadali własne prawa, różne od pozostałych grup ludności.
„Lament różnego stanu ludzi nad umarłym creditem”; ilustracja z XVII w.
Wojciech Kryński/Forum

„Lament różnego stanu ludzi nad umarłym creditem”; ilustracja z XVII w.

System przywilejów i zależności. Używanie terminu stan jest uzasadnione także liczbą ludności żydowskiej, według niektórych szacunków sięgającą pod koniec XVIII w. nawet miliona, co stanowiło ok. 1/10 całej ludności kraju i było liczebnie porównywalne ze szlachtą. Położenie prawne ludności żydowskiej określało wiele czynników: przywileje generalne i prowincjonalne, przywileje dla gmin i pojedynczych osób, regulacje wojewodów i prywatnych właścicieli terenów, uchwały sejmowe i sejmikowe oraz zarządzenia władz miejskich i kościelnych. To powodowało, że status Żydów w poszczególnych miejscowościach był bardzo różny.

Wydawanie przywilejów generalnych wyrastało ze średniowiecznej koncepcji podległości wszystkich Żydów władcy. Pierwszy taki przywilej na ziemiach polskich, wydany przez księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego w 1264 r., dotyczył działalności gospodarczej ludności żydowskiej, sądownictwa nad Żydami oraz wzajemnych kontaktów ludności chrześcijańskiej i żydowskiej. Obok przywilejów generalnych monarchowie wystawiali także przywileje prowincjonalne. O uzyskanie przywilejów zabiegały również poszczególne gminy żydowskie oraz pojedynczy Żydzi.

Olbrzymia, choć tylko częściowa, zmiana statusu prawnego Żydów nastąpiła w 1539 r. W tym roku szlachta zgromadzona na sejmie w Krakowie uzyskała prawo jurysdykcji nad poddanymi w swoich dobrach, w tym także nad Żydami.

Pełną treść tego i wszystkich innych artykułów z POLITYKI oraz wydań specjalnych otrzymasz wykupując dostęp do Polityki Cyfrowej.

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj