Twórcy i piewcy kresowego mitu
Narodziny mitu
Kresy narodziły się w wyobraźni dziewiętnastowiecznych Polaków – którzy pod koniec XVIII w. utracili swoje państwo. W warunkach zaborów odwoływali się oni chętnie się do rycerskiej przeszłości wschodnich ziem Rzeczpospolitej.
Krzemieniec, rysunek z albumu „Widoki Wołynia” wydanego w Paryżu w poł. XIX w.
Biblioteka Narodowa w Warszawie

Krzemieniec, rysunek z albumu „Widoki Wołynia” wydanego w Paryżu w poł. XIX w.

Linia graniczna. Kiedy właściwie weszło w użycie słowo kresy? Badacze przeszłości oraz historycy literatury i języka polskiego nie są tu do końca zgodni. Większość wskazuje na Wincentego Pola i jego poemat „Mohort” (wydany w całości w 1855 r.). Mowa w nim o nieustraszonym rycerzu, który przez całe swe długie życie bronił południowowschodnich granic Rzeczpospolitej. W utworze tym kresy są dość szerokim pasem granicznym, gdzie odpierano ataki Tatarów, Turków, Kozaków czy wreszcie Rosjan – a raczej Moskali, jak ich powszechnie nazywano. Zgodnie z pierwotną etymologią kres oznaczał koniec jakiegoś obszaru (niekiedy także czyichś dążeń lub czyjegoś życia). W takim mniej więcej znaczeniu słowo to występuje w pomnikowym „Słowniku języka polskiego” Samuela Bogumiła Lindego z początku XIX w. O kresach jako linii granicznej, wsławionej bohaterskimi walkami, opowiada dopiero „Encyklopedia Orgelbranda” w 1864 r. (choć już wcześniej występują w kilku mniej znanych utworach literackich i szkicach publicystycznych).

Kraina na wschodzie. Nazwą krainy obejmującej całość ziem wschodnich dawnej Rzeczpospolitej stają się jeszcze później, bo pod koniec XIX stulecia i na początku XX w. Publicyści i działacze polityczni związani z Wielkopolską, Pomorzem i Śląskiem, w tym także zwolennicy Narodowej Demokracji, próbują wówczas bez większego powodzenia lansować termin kresy zachodnie.

Pełną treść tego i wszystkich innych artykułów z POLITYKI oraz wydań specjalnych otrzymasz wykupując dostęp do Polityki Cyfrowej.

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj