W rosyjskiej niewoli: śledztwo i zeznania
„Konieczne są szczere wyjaśnienia”
Przesłuchania w Petersburgu, rozpoczęte w 1794 r., to pierwszy przypadek śledztwa prowadzonego przez aparat zaborczego państwa wobec przywódców polskiego ruchu niepodległościowego. Jak wypadł Kościuszko?
Tadeusz Kościuszko w niewoli odmawia przyjęcia szabli od carycy Katarzyny II, grafika George’a Poilleux Saint-Ange’a z 1883 r.
Library of Congress

Tadeusz Kościuszko w niewoli odmawia przyjęcia szabli od carycy Katarzyny II, grafika George’a Poilleux Saint-Ange’a z 1883 r.

Bezprawne śledztwo. Łódź, która przewiozła przez Newę Tadeusza Kościuszkę i jego dwóch towarzyszy, sekretarza Juliana Ursyna Niemcewicza i adiutanta majora Stanisława Fiszera, przybiła do nabrzeża twierdzy pietropawłowskiej w Petersburgu wieczorem 10 grudnia 1794 r. Cierpiącego z odniesionych ran naczelnika przeniesiono do wyznaczonego dla niego pokoju w mieszkaniu komendanta twierdzy. Niemcewicz i Fiszer pozostali w sali wypełnionej urzędnikami. Milczenie przerwało dopiero pojawienie się wysokiego człowieka „z srogą mużycką twarzą i wejrzeniem”. Pięćdziesięcioletni prokurator generalny imperium Aleksander Samojłow przybył obejrzeć więźniów, w których sprawie miał wkrótce rozpocząć śledztwo. Choć dygnitarz, jak oceniał po latach Niemcewicz, „nie błyszczał rozumem, (...) jeżeli był złym, to przez brak rozsądku, przez pospolitość i małoduszność”, to informacje dostarczane mu przez sprawnie działający wywiad rosyjski, pozwalające oceniać prawdziwość składanych zeznań, czyniły zeń groźnego przeciwnika.

W miesiąc później do Petersburga przywieziono kolejnych, znaczących przedstawicieli insurekcyjnych władz, m.in. Ignacego Potockiego, Tomasza Wawrzeckiego, Tadeusza Mostowskiego, Ignacego Zakrzewskiego, Andrzeja Kapostasa i Jana Kilińskiego. Choć formalnie byli jeńcami wojennymi, których działalność nie powinna być przedmiotem śledztwa, ich zeznania miały kluczowe znaczenie dla wyjaśnienia politycznych, organizacyjnych i finansowych przygotowań do insurekcji oraz szczegółów jej przebiegu interesujących dwór petersburski.

Pełną treść tego i wszystkich innych artykułów z POLITYKI oraz wydań specjalnych otrzymasz wykupując dostęp do Polityki Cyfrowej.

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj