Dlaczego Indie to najcenniejsza kolonia Wielkiej Brytanii?

Perła brytyjskiej Korony
Kolejnym wielkim rozdziałem w historii Indii było znalezienie się w kolonialnej orbicie Londynu. Zależność ta miała różne formy i następstwa.
Marek Sobczak/Polityka

Turniej tenisowy, 1905 r.
Getty Images

Turniej tenisowy, 1905 r.

Zaklinacze węży, 1870 r.
Getty Images

Zaklinacze węży, 1870 r.

Papierowa rupia brytyjska z 1861 r. i moneta brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej z 1808 r.
AN

Papierowa rupia brytyjska z 1861 r. i moneta brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej z 1808 r.

Bogaty kupiec brytyjski niesiony w palankinie, 1922 r.
Getty Images

Bogaty kupiec brytyjski niesiony w palankinie, 1922 r.

Od lewej: Kobiety pracujące przy budowie drogi w prowincji Daradźiling, 1903 r. Podróżni ruszają spod dworca Victoria w Bombaju, ok. 1900 r.
Getty Images

Od lewej: Kobiety pracujące przy budowie drogi w prowincji Daradźiling, 1903 r. Podróżni ruszają spod dworca Victoria w Bombaju, ok. 1900 r.

Pracownicy z plantacji herbaty na Cejlonie, XIX w.
Getty Images

Pracownicy z plantacji herbaty na Cejlonie, XIX w.

Od lewej: Policjanci z Śahpuru, 1937 r. Maharadźa Dźajpuru Radźeśwar Saramad z żoną Aleksandrą McBride, byłą pielęgniarką, 1949 r.
Getty Images

Od lewej: Policjanci z Śahpuru, 1937 r. Maharadźa Dźajpuru Radźeśwar Saramad z żoną Aleksandrą McBride, byłą pielęgniarką, 1949 r.

Moneta indyjska z wizerunkiem króla Jerzego VI z 19
AN

Moneta indyjska z wizerunkiem króla Jerzego VI z 19

Żołnierze Armii Bombaju, ok. 1880 r.
Getty Images

Żołnierze Armii Bombaju, ok. 1880 r.

Epoka Kompanii Wschodnioindyjskiej. Angielscy podróżnicy, misjonarze i kupcy przybywali do Indii, począwszy od drugiej połowy XVI w., jednak dopiero po spektakularnym sukcesie angielskiej marynarki, która rozgromiła hiszpańską Wielką Armadę w 1588 r., okręty angielskie rozpoczęły regularne wyprawy zamorskie w kierunku subkontynentu. Jedną z konsekwencji było w 1600 r. przyznanie Kompanii Wschodnioindyjskiej przez królową Elżbietę I licencji zapewniającej wyłączne prawo do handlu z Indiami na okres piętnastu lat.

Dochody kompanii z importu przypraw przekroczyły najśmielsze oczekiwania. Anglicy oczyścili wody indyjskie z wpływów portugalskich i holenderskich i założyli swoją pierwszą faktorię w Suracie, a na dwór mogolskiego cesarza Dźahangira przybył angielski ambasador sir Thomas Roe. Przez następnych kilka dekad Anglicy zakładali kolejne faktorie, zapominając przy tym niejako o ich pierwotnym handlowym przeznaczeniu i – pod pretekstem zapewnienia ochrony pracownikom i towarom – sprowadzali z ojczyzny regularne oddziały wojska. Częściej niż do ochrony towarów żołnierzy używano do finalizowania transakcji handlowych po myśli Anglików. W ostatniej dekadzie XVII w. zyski kompanii okazały się absolutnie bajeczne, w związku z tym akcjonariuszom wypłacono dwudziestopięcioprocentowe dywidendy.

Stulecie sukcesów finansowych spowodowało znaczny wzrost angielskich ambicji związanych z indyjskim subkontynentem, czego rezultatem było m.in. wyeliminowanie Francuzów, stanowiące początek angielskiej ekspansji terytorialnej w Indiach. Pierwszym znaczącym wyzwaniem, jakiemu Anglicy musieli stawić czoła, było wydarzenie z 1756 r., nazywane w brytyjskich źródłach tragedią czarnej jamy (black hole tragedy). Wokół wydarzenia, noszącego znamiona prywatnej zemsty na Anglikach dokonanej przez znanego z sympatii do Francuzów nawaba Bengalu, powstało wiele spekulacji i kontrowersji. Najczęściej pisze się o 123 osobach (mężczyznach, kobietach i dzieciach) zamkniętych w pałacowym lochu i zmarłych z powodu upału i braku tlenu.

W następstwie tragedii czarnej jamy doszło do bitwy pod Plassey między oddziałami angielskimi i armią nawaba Bengalu, 23 czerwca 1757 r. Po niej rozpoczęło się panowanie Kompanii Wschodnioindyjskiej na subkontynencie.

British Raj. Kolejny przełom w historii brytyjskiej obecności w Indiach nastąpił równo sto lat później. 1 listopada 1858 r., w wyniku pierwszego indyjskiego zrywu niepodległościowego, na mocy Government of India Act (ustawa o zarządzaniu Indiami) Indie włączono do Korony Brytyjskiej, odbierając zwierzchność nad nimi Kompanii Wschodnioindyjskiej (którą rozwiązano ostatecznie w 1874 r.). Wraz z tą decyzją rozpoczęła się epoka nazywana przez historyków British Raj, która zakończyła się wraz z opuszczeniem Indii przez Brytyjczyków w 1947 r. Sama nazwa epoki jest hybrydą – podobnie jak i twór państwowy, który określa. Składa się z angielskiego przymiotnika british (brytyjski) oraz rzeczownika raj (czyt. radź) występującego w różnych językach indyjskich i określającego królestwo, ale także zwierzchność czy władztwo nad danym terytorium.

Nigdy dotąd Indie nie były zarządzane przez jeden wspólny rząd. Nigdy też nie władano subkontynentem tak efektywnie i bez konieczności prowadzenia nieustannych wojen o utrzymanie zdobytych terytoriów. Również po raz pierwszy w swojej wielowiekowej historii mieszkańcy subkontynentu nie musieli obawiać się najazdów z zewnątrz. Brytyjczycy doskonale zabezpieczyli kraj od północy, skutecznie uszczelniając wszystkie szlaki prowadzące przez góry, a jako potęga morska bez trudu byli w stanie zapewnić bezpieczeństwo także morskich granic. Wprowadzili w Indiach kodeks karny i cywilny, po raz pierwszy w historii gwarantujący wszystkim mieszkańcom równość wobec prawa. W kodeksie cywilnym uwzględnili prawa zwyczajowe, specyficzne dla różnych wspólnot i społeczności zamieszkujących subkontynent, dotyczące takich okoliczności, jak np. zawieranie małżeństw, rozwody, adopcja czy prawa spadkowe. Kodeks karny obowiązywał wszystkich obywateli imperium jednakowo.

Blaski i cienie kolonialnej modernizacji. Brytyjska ekspansja w Indiach odbywała się w epoce rewolucji technicznej, stąd też jej zdobycze, za sprawą kolonizatorów, pojawiły się na subkontynencie stosunkowo prędko. Do Indii dotarła nowoczesna medycyna, budowano szpitale i ośrodki opieki medycznej na wzór europejski. Prowadzono akcje edukacyjne dotyczące przestrzegania podstawowych zasad higieny, wprowadzono szczepienia ochronne przeciwko cholerze, ospie czy dżumie.

Jednakże zaawansowanie technologiczne i cywilizacyjne miało swoje ciemne strony. W związku z rozwojem przemysłu w Europie Indie stały się dostawcą niemal wyłącznie surowców. Najbardziej pożądane były bawełna i indygo, ale wszelkie uprawy, których eksport mógł przynieść zyski, pozostawały w rękach brytyjskich (m.in. plantacje kawy, herbaty i juty). Taka polityka doprowadziła do załamania się indyjskiej gospodarki, tradycyjnie opartej na produkcji przydomowych fabryczek i rodzinnych gospodarstw bądź warsztatów produkcyjnych.

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj