szukaj
Za co wygnano Owidiusza
Miłość w czasach pryncypialnych
W 5 r. n.e. Owidiusz, autor „Sztuki kochania”, wydał „Metamorfozy”. To do dziś jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o mitach greckich i rzymskich. Twórcę spotkał jednak smutny los – został wygnany z Rzymu. Ciągle trwają spory – właściwie za co?
Pomnik Owidiusza w rumuńskiej Konstancy. Tam miał przebywać poeta po wygnaniu z Rzymu.
Alexandru Panoiu/Flickr CC by SA

Pomnik Owidiusza w rumuńskiej Konstancy. Tam miał przebywać poeta po wygnaniu z Rzymu.

Ważnym elementem nowych porządków, zaprowadzonych przez Augusta w Imperium, był powrót do tradycyjnej, surowej rzymskiej moralności.
Wikipedia

Ważnym elementem nowych porządków, zaprowadzonych przez Augusta w Imperium, był powrót do tradycyjnej, surowej rzymskiej moralności.

Artykuł opublikowany w Polityce nr 51/2005
 

Rzym rozciągał skrzydła nad całym ówczesnym światem, a piszemy o najciekawszym okresie rzymskiej historii; po wojnach i rewolucji następuje pokój, republika zamienia się w cesarstwo, cesarz Oktawian przyjmuje imię boskiego Augusta, literatura łacińska płodzi największe dzieła, poeci boskiego cesarza światowego imperium mają zdobyć nieśmiertelność. Owidiusz był najmłodszym w gronie poetów augustiańskich (Propercjusz, Tibullus, Wergiliusz, Horacy).

Publius Ovidius Naso urodził się w Sulmo (dziś Sulmona) w 43 r. p.n.e. i był przedstawicielem nowego pokolenia, które nie pamiętało już okrucieństw z czasów wojen domowych. Może dlatego w wierszach nie podejmuje wątków patriotycznych jak Wergiliusz w „Eneidzie”. Powiedzieć, że skupia się na tematyce erotycznej, to za mało. Pierwsze jego wiersze, „Amores”, „Miłostki”, nawet parodiują obywatelskie zaangażowanie. Owid porównuje kochanka do żołnierza na wojnie: „Taktycy zalecają atak nocny/użycie włóczni, zaskoczenie śpiącego wroga... /Kochankowie też tego używają/– wykorzystując, że mąż śpi, wbijają się twardo...”.

Miłość jest dla Owidiusza po prostu radością, zabawą, ale bardziej niż u Horacego, gdyż Owidiusz poświęca się tej grze całkowicie, angażuje czas i nie szczędzi wysiłku. Pisze „traktat dydaktyczny poświęcony grze miłosnej” (określenie angielskiego filologa klasycznego Lyne’a). To „Ars Amatoria”, „Sztuka kochania”, po raz pierwszy wydana ok. 9 r. p.n.e. Jego powiedzenia, dowcipy i aluzje krążą po całym eleganckim Rzymie, zabawiano się nimi podczas uczt. Prywatne życie Owidiusza było przedmiotem plotek.

On sam, bardzo z tego dumny, chełpił się, że popularność toruje mu drogę do dam z wyższych sfer. Używał życia i nie chciał angażować się w politykę. Nie chciał oddać talentu na usługi Augusta i jego ideologii, jak zrobili to Wergiliusz i Horacy. Był dandysem tamtych czasów.

Kochanek wydany katu

Co trzeba wiedzieć o starożytnym Rzymie? Między epoką Cycerona a wiekiem Antoninów (II–I w. p.n.e. – I–II w. n.e.) zachodzi wielki, ale mało znany proces: metamorfoza stosunków małżeńskich i obyczajowości seksualnej; na jej końcu pogańska moralność seksualna okazuje się identyczna z nadchodzącą chrześcijańską moralnością małżeńską. Zjawisko to zachodzi niezależnie od wszelkiego wpływu chrześcijaństwa – twierdzi włoski autorytet Paul Veyne. Z początku swoboda obyczajów jest nawet większa niż w libertyńskim XVIII w. Od kobiet wymaga się tylko, by miały dzieci; damy najswobodniejsze los obdarza również licznym potomstwem. Zresztą mężowie chętnie pożyczają sobie żony szczególnie płodne. Istnieje też namiętność miłosna, żywiołowa, lecz i wykoncypowana, ujęta w ramy planu; przykładem tej konceptualizacji jest historia miłości Antoniusza i Kleopatry: kochankowie zmierzają do zbudowania całej wielkiej politycznej intrygi.

Wiek Augusta był też metamorfozą republiki w cesarstwo, jego reformy pilnie studiował Monteskiusz w „Rozważaniach nad przyczynami wielkości Rzymian...”. August nie zmierzał jedynie do utrzymania władzy; w istocie chciał przebudować całe społeczeństwo. Na przykład uznał, że senatorowie rzymscy powinni żyć na odpowiednim poziomie, wprowadził próg majątkowy i zachęcał młode pokolenie do interesowania się sprawami publicznymi. Walczył również z bezdzietnością arystokracji, choć sam nie mógł w tym względzie świecić przykładem, miał tylko jedną córkę, Julię, a żona Liwia była bezpłodna. Przynajmniej więc starał się, by małżeństwo imperatora stanowiło wzór cnót.

Oficjalna propaganda cesarska – objaśnia kustosz Luwru Georges Petit – głosiła pochwałę małżeństwa i tradycyjnych cnót małżeńskich: wierności, czystości, skromności. Państwo promowało rodzinę. Ojcowie dwojga przynajmniej dzieci lub więcej zyskali pierwszeństwo przy kandydowaniu na urzędy; kawalerów i bezdzietnych gnębiono podatkami, a ich prawo do dziedziczenia majątku było ograniczone. Cesarz ingerował nawet w szczegóły: na forum i w teatrze każdy miał stosowny sektor, samotni uwodziciele nie mogli wchodzić na miejsca zarezerwowane dla samotnych kobiet.

Cesarz – inspirator i prawodawca chciał więc naprawić obyczaje, lecz zapewne bardziej miał na względzie politykę pronatalistyczną, z którą zderza się zepsucie wśród arystokracji. August ze szczególną surowością zwalcza cudzołóstwo, wydaje drakońskie prawa i nie waha się karać możnych i bliskich, wszak ryba psuje się od głowy. Jego własna córka Julia, która zdradza kolejnych mężów, zostaje wygnana z Rzymu i zesłana na odległą wyspę (2 r. p.n.e.), jej kochankiem zajmie się kat.

Poeta prowokator

Owidiusz był antyaugustiański, nie przejmował się ani państwem, ani wizerunkiem cesarza. Czy psuł jego boski plan? August chciał swojej res publice (bo terminem tym ciągle się posługiwano) na skalę światową zapewnić otium cum dignitate, odpoczynek w godności (projekt Cycerona). Owidiusza interesował odpoczynek, owszem, ale w zabawie (rozpuście?), żartach, pewnie i beztrosce. Gorzej jeszcze, w roku wygnania Julii za cudzołóstwo Owidiusz przedstawia drugie wydanie „Miłostek”, a wiersze dają do zrozumienia, że Korynna, główna bohaterka, i inne tam kobiety są mężatkami, wiersze sugerują więc przestępstwo, może nawet namawiają do niego?

„Pożądanie, jak zawsze, ożywi me siły.
Żadnej jeszcze dziewczyny dotąd nie zawiodłem.
Bywało, że spędziłem noc pośród swawoli,
A rankiem byłem zdatny i sił nowych pełny.
Szczęśliwy, kto się w walkach miłosnych zużywa!
Bogowie, niech to będzie mej śmierci przyczyną!”.

Nie to było jednak przyczyną kłopotów poety, przynajmniej nie bezpośrednio. Słynne tablice historyczne Wernera Steina podają, że w 5 r. n.e. Owidiusz wydał „Metamorfozy” (łaciński tytuł pochodzi z greki: metamorphosis), zbiór 15 pieśni pisanych od 2 r. – trudno datować epos tak obszerny. Czy były „Metamorfozy” obroną Owidiusza przed chmurami cesarskiego gniewu, które się nad nim zbierały? To już nie „Miłostki”, to epos mitologiczny, który mógł dać poecie możność opisania historii Rzymu i sławienia rodu julijskiego. Owidiusz, kiedy dowiedział się o wyroku wygnania, spalił rękopis. Jednak dużo odpisów krążyło już w Rzymie i dzięki temu epos dotrwał do naszych czasów. To największe do dziś źródło mitów greckich i rzymskich.

W „Metamorfozach” wszystko się zmienia: najpierw wielka historia – Troja upada, Rzym powstaje, potem jej aktorzy-ludzie przemieniają się w kwiaty, strumienie, a także odwrotnie – z kamieni czy mrówek rodzą się ludzie, rodzą się i zmieniają bogowie i baśnie, Dafne ucieka przed Apollonem i przemienia w drzewo laurowe, nawet Pigmalion, genialny rzeźbiarz, wybłagał bogów, by dali mu za żonę kobietę podobną do pięknej rzeźby, którą stworzył: marmur przemienił się w żywe ciało. Chociaż „Przemiany” są eposem, ich głównym tematem nadal jest miłość. Owidiusz głosi, że brak stabilności w świecie jest zasadą powszechną. Nie może być żadnych stałych wartości, jeżeli nawet bogowie podlegają nieustannym namiętnościom i przemianom. Znów pochwała niestałości?

Czytaj także

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj