70 lat planu Marshalla. Fakty i mity o największym programie rozwojowym XX wieku
Mit planu Marshalla
Ten plan stał się wzorem skutecznej i przynoszącej imponujące efekty pomocy gospodarczej. Jego wpływ na odbudowę Europy bywa jednak wyolbrzymiany.
Amerykańska żniwiarka dostarczona chłopom austriackim w ramach planu Marshalla.
Imagno/Corbis

Amerykańska żniwiarka dostarczona chłopom austriackim w ramach planu Marshalla.

Plakat propagandowy z 1947 r.
Leemage/Corbis

Plakat propagandowy z 1947 r.

Gen. George Marschall, jeden z inicjatorów programu pomocy USA dla Europy.
Universal Images Group/Corbis

Gen. George Marschall, jeden z inicjatorów programu pomocy USA dla Europy.

[Artykuł ukazał się 25 listopada 2014 roku w tygodniku POLITYKA]

Podnieść się z gruzów i zbudować nowoczesne, rozwinięte gospodarki. To, co udało się Europie Zachodniej po drugiej wojnie światowej, często pobudza wyobraźnię tych, którzy marzą o gwałtownym rozwoju. Odniesienia do amerykańskiego programu sprzed ponad pół wieku pojawiają się stale w publicznej debacie, również w Polsce. Donald Tusk latem, a Ewa Kopacz jesienią przekonywali w Sejmie, że fundusze unijne dla Polski są większe niż środki planu Marshalla. Na początku stycznia w brytyjskim „The Guardian” ukazał się apel europejskich intelektualistów o „plan Marshalla dla Ukrainy”. Do „planu Marshalla dla Afryki” namawiali z kolei rockmani Bob Geldof i Bono, kiedy w 2005 r. organizowali serię koncertów Live 8.

Dla zwolenników wprowadzenia dzisiaj podobnych programów dla krajów ubogich plan Marshalla stanowi główny historyczny argument przemawiający za skutecznością zewnętrznej pomocy finansowej. Co jednak współcześnie wiemy o jego wpływie na odbudowę Europy? Ta kwestia stała się wśród historyków przedmiotem interesującej debaty.

Początek 30 lat chwały

Na jednym z plakatów propagujących plan Marshalla widnieje symbolizujący europejskie kraje okręt, w którego żagle dmucha wiatr amerykańskiej pomocy. Przekaz był jasny: wsparcie finansowe z Nowego Świata stanowi napęd integracji i rozwoju gospodarczego na Starym Kontynencie. Ten cel znalazł odzwierciedlenie w oficjalnej nazwie: Europejski Program Ożywienia. Potocznie opisywano go nazwiskiem George’a Marshalla, ówczesnego sekretarza stanu Stanów Zjednoczonych, jednego z inicjatorów projektu.

W ciągu czterech lat, od 1948 do 1951 r., USA przeznaczyły dla 16 krajów Europy ponad 13 mld dol. W ramach tych funduszy Stany Zjednoczone dostarczały statkami surowce (m.in. węgiel), żywność, maszyny i inne produkty. Europejskie rządy sprzedawały podarowany towar na rynkach wewnętrznych, a zgromadzone w ten sposób pieniądze przeznaczały na inwestycje, kredyty dla przedsiębiorstw, pokrycie deficytów budżetowych, spłatę zadłużenia bądź kolejne zamówienia.

W opinii amerykańskiej dyplomacji Europa znajdowała się w głębokim kryzysie ekonomicznym i politycznym, który mógł ją uczynić łupem komunistów. Plan Marshalla był zatem elementem ogłoszonej przez Trumana taktyki powstrzymywania komunizmu. Pod presją Związku Sowieckiego kraje wschodniej Europy, w tym Polska, odmówiły udziału w programie.

Amerykańska pomoc zbiegła się w czasie z początkiem ery bezprecedensowego rozwoju w Europie Zachodniej. Przez niemal 30 lat, do początku lat 70., wzrost gospodarczy sięgał średnio 5 proc. rocznie. Nie miało to miejsca ani wcześniej, ani później na tym obszarze. Stary Kontynent nie tylko szybko odbudował się po dwóch wojnach światowych, ale i dynamicznie rozwinął. Dochód na głowę mieszkańca na początku lat 70. był niemal dwuipółkrotnie wyższy niż przed wojną. Europejczycy osiągnęli praktycznie ten sam standard życia co Amerykanie. Rosły płace robotników, którzy korzystali także z zapewnianych przez państwo dobrobytu zabezpieczeń socjalnych, a w sklepach pojawiało się coraz więcej dóbr konsumpcyjnych, na które mogło sobie pozwolić coraz więcej nabywców. We Francji przyjęło się określać ten czas mianem 30 lat chwały (les trente glorieuses), w Szwecji – rekordowymi latami (rekordaren).

W 1970 r. brytyjski historyk Richard Mayne nie był odosobniony, gdy pisał: „Z perspektywy 20 lat można stwierdzić z pewnością, że plan Marshalla był wielkim skokiem Europy do przodu. Pomoc inwestycyjna, nawozy, maszyny i narzędzia, programy produkcyjne i planowanie wzrostu położyły fundament pod późniejszy rozwój. Dzięki dostawom pożywienia i surowców plan Marshalla uratował Europejczyków przed rychłą gospodarczą katastrofą”.

Czytaj także

Teksty historyczne

W nowej POLITYCE

Zobacz pełny spis treści »

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj