Literacki pazur pana cenzora
Oko cenzora
Kiedy współczesny badacz sięga – 25 lat po zniesieniu cenzury – do dokumentów wytworzonych przez urząd kontroli słowa, uświadamia sobie, z jednej strony grozę zjawiska, z drugiej – jego groteskowość.
Siedziba Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (budynek po prawej) przy Mysiej w Warszawie, przełom lat 50. i 60.
Narodowe Archiwum Cyfrowe

Siedziba Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (budynek po prawej) przy Mysiej w Warszawie, przełom lat 50. i 60.

Grozę budzi rozmiar spustoszenia, jakie w polskiej literaturze powojennej uczyniła cenzura. Jej skutki odczuwamy bowiem nieustannie, wchodząc do biblioteki, w której na regałach stoją książki z lat 1944–90. Groteskowość odczuwa badacz, trafiając na cenzorskie recenzje, naiwnie propagandowe, ujawniające ignorancję lub złą wolę, a niekiedy obsesję – jak w przypadku przywołanej niżej sugestii, iż lepiej, aby żagiel bajkowego okrętu śmierci nie był czerwony, bo to kojarzy się z radziecką flagą.

„Proponuję zmienić kolor żagli okrętu śmierci z czerwonego na jakiś inny”. Powyższy cytat pochodzi z cenzorskiej recenzji książki Rose Whul „Czapka mądrości i inne baśnie”. I wcale nie jest w swoim niezamierzonym dowcipie odosobniony. Konsekwencje cenzorskich cięć nierzadko wywołują uśmiech u współczesnych odbiorców, mających w przeważającej mierze mgliste pojęcie o tym, czym zajmowali się urzędnicy Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk.

Odbywając praktyki studenckie w jednym z łódzkich gimnazjów, zapytałam uczniów, co wiedzą na temat cenzury w PRL. Większość nie wiedziała nic, nieliczni byli w stanie podać podstawowe fakty, jak choćby ten, że „żeby coś wydać, trzeba było mieć zgodę cenzora”.

Pewnym uproszczeniem jest traktowanie cenzury jako zjawiska koherentnego, niezmiennego w czasie. W historii funkcjonowania aparatu prewencji i represji występowały okresy wzmożonej inwigilacji oraz, zwykle krótkie, okresy luzowania cenzorskiej pętli (dzięki którym na rynku wydawniczym pojawiały się dzieła z literatury zachodniej oraz rodzime produkcje pisarzy do tej pory objętych tzw.

Wykorzystałeś swoją miesięczną pulę 10 tekstów z POLITYKI dostępnych nieodpłatnie w naszym serwisie.
Pełną treść tego i wszystkich innych artykułów otrzymasz wykupując dostęp do Polityki Cyfrowej.

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną