Spis treści

Profile

Bezrobotny książę - Na podstawie Daily Mirror, Marianne

Przerośnie mężczyzn? - Na podstawie L’Equipe

Miliarder z gestem - Na podstawie The New York Times, Le Monde

Pogromczyni dyktatury - Na podstawie La Nación, El País

Twórca baniek - Na podstawie Le Point

Rozrywkowy burmistrz - Na podstawie Le Point

Powiedzieli: - red.

Nie oszczędził nikogo - Na podstawie Blic

Polityka

W spiskowej mgle - Gabriele Lesser

Monachium? Nie jadę! - rozm. Romain Leick

Ekolog, gatunek ginący - Fred Pearce

Świat

Pies na łańcuchu Pekinu - Timothy Mo

Rynek

Hajli Hellada! - Jean-Baptiste Naudet

Dama z trupem w szafie - Marc Hujer

Utopia nie tonie - Na podstawie Details, Courrier International

HISTORIA

Król na nocniku, heretyk w kąpieli - Na podstawie Diletant.ru, Wiestnik K, Newsland.com

Nauka

Serce rośnie - rozm. Władimir Tichomirow

Co wyhodowano z komórek macierzystych - Na podstawie Ogoniok

Wypaczenia patrzenia - Christoph Behrens

Talent w ciemię bity - Adam Piore

Kultura

Żeby się film nie urwał - John Yorke

Igraszki pędzla i migawki - Michael Prodger

Z miłości do udawania - rozm. Irene Lacher

Obyczaje

List do ateistów - Francis Spufford

Gadżet czy rewolucja? - Na podstawie Slate.fr, Courrier International

Kochanie, rozpuściłem dzieciaki! - rozm. Nathalie Funes

Wychowanie niewolnika - Burkhard Müller

Kicz z piasku - Santiago Gamboa

Jak złowić milionera - Christel Brion

Mikroforum

Kto za to poleci? - Na podstawie Aftenposten

Gdzie leziesz, baranie! - Na podstawie Time, Libération

Przeklęte słoiki - Na podstawie Slate

Truciciel in flagranti - Na podstawie Corriere della Sera

Magia liczb - Na podstawie Le Parisien, The Guardian, Kommiersant

Śpij na pieniądzach - Na podstawie ABC

Pożegnanie z trotuarem - Na podstawie The Inquisitr

Felietony

Magia Maggie - Ian McEwan

PROFILE

Bezrobotny książę

Royal Navy i Royal Air Force będą musiały zrezygnować z akcji ratunkowych na morzu i w górach, więc najsłynniejszy brytyjski pilot śmigłowca, książę William, straci robotę.

MCT

Na podstawie Daily Mirror, Marianne

Ach, ta polityka oszczędności! Cięcia budżetowe dają się we znaki nawet członkom brytyjskiej rodziny królewskiej. Royal Navy i Royal Air Force będą musiały zrezygnować z akcji ratunkowych na morzu i w górach, więc najsłynniejszy brytyjski pilot śmigłowca, książę William, straci robotę. Poszukujący za wszelką cenę oszczędności rząd Davida Camerona nie zawahał się sprywatyzować tych usług publicznych. Od 2015 r. zadanie poszukiwania i ratowania cywilów przejmie Bristow, prywatna firma z siedzibą w Teksasie. „Porucznik Wales” z uwagi na pochodzenie raczej nie zostanie zwolniony z armii. Nie grozi mu chyba taki los, jaki spotkał większość ochroniarzy zatrudnianych przez członków izraelskiego rządu. Zostali oni wyrzuceni na bruk (także z powodu oszczędności), a w dodatku mogą otrzymywać zmniejszony zasiłek. Złośliwa prasa pisze o pojawieniu się „150 goryli na ulicach Jerozolimy”.

PROFILE

Przerośnie mężczyzn?

22-letnia Griner to gwiazda amerykańskiej koszykówki uniwersyteckiej.

Materiały prasowe

Na podstawie L’Equipe

Czy Brittney Griner będzie pierwszą kobietą na parkietach NBA? Właściciel klubu Dallas Mavericks jest gotów ją zatrudnić. 22-letnia Griner to gwiazda amerykańskiej koszykówki uniwersyteckiej. Rzucała już powyżej 50 punktów w jednym meczu i opanowała umiejętność wykonywania wsadów. Jest prawdziwą olbrzymką: mierzy 203 cm wzrostu, waży 91 kg i nosi rozmiar buta 54. Słów uznania dla mistrzyni ligi NCAA z 2012 r. nie kryje największy obecnie gwiazdor NBA, LeBron James. O ile przepisy nie zabraniają klubom NBA zatrudniania kobiet, to do tej pory rzadko korzystano z tej możliwości. Pierwszą kobietą ściągniętą do NBA była Denise Long – San Francisco Warriors wybrali ją w drafcie w 1969 r., ale szybko wycofano się z tego pomysłu. Osiem lat później Lusia Harris trafiła do New Orleans Jazz, ale zrezygnowała z gry z powodu ciąży.

PROFILE

Miliarder z gestem

Amerykański miliarder Leonard A. Lauder pokazał, że ma gest.

Materiały prasowe

Na podstawie The New York Times, Le Monde

Amerykański miliarder Leonard A. Lauder pokazał, że ma gest. W ub. tygodniu poinformował, że przekaże nowojorskiemu Metropolitan Museum of Art (Met) swoją wspaniałą kolekcję. I to bynajmniej nie kartek pocztowych (których ma 120 tysięcy), tylko dzieł kubistów. Obejmuje ona 78 dzieł Picassa, Braque’a, Grisa i Légera. 80-letni Lauder gromadził je przez połowę życia, a ich łączną wartość szacuje się na miliard dolarów (co stanowi ósmą część całego jego majątku). Przy okazji w Met powstanie nowy ośrodek badawczy zajmujący się sztuką współczesną, sfinansowany także przy walnym udziale Laudera (wartość dotacji na ten cel wyniosła 22 mln dolarów). Hojny miliarder jest synem Josepha i Estée Lauderów, współzałożycieli znanego koncernu kosmetycznego Estée Lauder Inc. Jego młodszy brat Ronald także jest znanym kolekcjonerem i filantropem.

PROFILE

Pogromczyni dyktatury

Sędzia María Romilda Servini.

Materiały prasowe

Na podstawie La Nación, El País

Czy byli frankistowscy oficjele staną przed sądem w Argentynie? Sędzia María Romilda Servini nie wyklucza, że wystąpi do Madrytu o ekstradycję dziewięciu podejrzanych. Chodzi o trzech byłych ministrów, dwóch sędziów i czterech policjantów, podejrzanych o nielegalne uwięzienie, tortury i doraźne egzekucje w czasach wojny domowej i dyktatury w Hiszpanii. Śledztwo toczy się w Argentynie od 2010 r. na wniosek ponad 150 krewnych ofiar. Jeśli Servini złoży wniosek o ekstradycję, to decyzję w tej sprawie będzie musiał podjąć prawicowy szef rządu Mariano Rajoy. Cokolwiek postanowi, i tak można by rzec, że świat stanął na głowie. W przeszłości to słynny hiszpański sędzia Baltasar Garzón ścigał przywódców dyktatur w Argentynie i Chile. Teraz na mocy tej samej zasady „jurysdykcji uniwersalnej” nad jego rodakami zawisło widmo procesu w Ameryce Łacińskiej.

PROFILE

Twórca baniek

Bitcoin – wirtualna waluta.

Materiały prasowe

Na podstawie Le Point

Nie wiadomo, kto kryje się pod pseudonimem Satoshi Nakamoto, ale jego wynalazek jest hitem w czasach finansowej zawieruchy. W 2009 r. ten tajemniczy człowiek, który przedstawia się jako japoński informatyk, wymyślił bitcoin – wirtualną walutę. Można by się zastanawiać, czy cyfrowe „monety”, które nie są emitowane przez żaden bank centralny, mogą być coś warte. A jednak ostatnio kurs bitcoina błyskawicznie rósł. Nowy pieniądz służy nie tylko do internetowych płatności i przelewów, ale przyciąga też spekulantów i drobnych ciułaczy, a pewien Kanadyjczyk, który sprzedawał dom, zażądał zapłaty w bitcoinach! Wielu ekonomistów przestrzega, że ta bańka może pęknąć w najmniej spodziewanym momencie, a rządy na całym świecie się obawiają, że wokół kryptowaluty wytworzy się nowa strefa bezprawia. Satoshi Nakamoto pewnie uśmiecha się z zadowoleniem.

PROFILE

Rozrywkowy burmistrz

Mazare, jeden z czołowych polityków Partii Socjaldemokratycznej, rządzi Konstancą od 2000 r.

Materiały prasowe

Na podstawie Le Point

Burmistrz Konstancy Radu Mazare zarządził, że kluby działające w tym rumuńskim mieście muszą w sezonie turystycznym wystawiać własne taneczne platformy i zatrudniać przynajmniej po sześć seksownych animatorek. W przeciwnym razie grożą im surowe grzywny, a nawet utrata koncesji. To jedno z posunięć, dzięki którym lokalne władze chcą pobudzić rozwój turystyki w tym nadmorskim mieście. Mazare, jeden z czołowych polityków Partii Socjaldemokratycznej, rządzi Konstancą od 2000 r. Słynie z ekstrawaganckich pomysłów. Kilka lat temu wraz z synem wziął udział w kontrowersyjnym pokazie mody, podczas którego obaj nosili nazistowskie mundury. Mazare ma jednak także ofertę dla osób o innych poglądach. Można go było spotkać na nabrzeżu, gdzie paradował w otoczeniu urodziwych dziewcząt w bikini noszących, tak jak on, beret w stylu Ernesta Che Guevary.

PROFILE

Powiedzieli:

red.

• Turcja jest gotowa pomóc greckiej części Cypru, jeśli ta postanowi zmienić walutę z euro na turecką lirę.

Egemen Bagis, turecki minister ds. europejskich

• Cieszę się, że zaczęto mówić o innych miejscach lokowania kapitału.

Eveline Widmer-Schlumpf, szwajcarska minister finansów

• W Rosji nie ma żadnej elity. Jest pewien zbiór wysoko postawionych sługusów, z których każdy troszczy się wyłącznie o swoje korzyści.

Siergiej Szelin, politolog rosyjski

• Kto szuka prawdy, musi być gotowy na zaskoczenia, bo prawdę trudno znaleźć, a gdy na nią trafimy, może nas zbić z tropu.

Gilles Bernheim, wielki rabin Francji, kilka dni później oskarżony o plagiat książki i przypisywanie sobie tytułu naukowego

• To zupełnie jak z Buddą. Jeśli wierzysz w szczura, on istnieje. Jeśli nie wierzysz, nie istnieje.

Przedstawiciel chińskiego Carrefoura o fotografii szczura biegającego po mrożonkach w jednym z supermarketów

PROFILE

Nie oszczędził nikogo

9 kwietnia wczesnym rankiem Ljubisza Bogdanović wyciągnął pistolet i zaczął strzelać, do kogo popadnie.

Materiały prasowe

Na podstawie Blic

POLITYKA

W spiskowej mgle

Im więcej czasu upływa od katastrofy smoleńskiej, tym więcej stawianych jest pytań, które nie znajdują odpowiedzi.

Warszawa, przed pałacem prezydenckim, 10 kwietnia 2013 r.

Forum

Gabriele Lesser

Przed pałacem prezydenckim w Warszawie około 70-letni Polak trzyma w uniesionej do góry ręce model samolotu przebity rosyjską rakietą. – Przybyłem tu, by przypominać o zamordowanej elicie mojej ukochanej ojczyzny, Polski – mówi do kamer. Inny, młodszy, stojący obok mężczyzna wymachuje wielką biało-czerwoną flagą. – Ta katastrofa z tyloma ofiarami była wielką tragedią. Ale jeszcze gorsze są późniejsze kłamstwa rządu. Straciłem zaufanie do naszych polityków.

Katyń–Smoleńsk

Im więcej czasu mija od 10 kwietnia 2010 r., kiedy to w katastrofie lotniczej zginął ówczesny prezydent Lech Kaczyński, jego żona i 94 inne osoby, tym bardziej niejasne wydają się wielu Polakom jej przyczyny. Trzy lata od chwili, gdy maszyna runęła na ziemię w gęstej mgle, 52 proc. Polaków zadaje sobie pytanie, czy to rzeczywiście zła widoczność i poważne błędy pilotów były powodem śmierci pasażerów i załogi. Orzekły tak, niezależnie od siebie, rosyjska i polska komisja śledcza. Jednak z nowego sondażu telewizji publicznej TVP wynika, że przeszło połowa Polaków zgadza się ze stwierdzeniem: „Na najważniejsze pytania odnośnie do przebiegu katastrofy do dzisiaj nie ma odpowiedzi”.

Szczególną aktywność w tegorocznych obchodach rocznicy przejawia polski obóz prawicowo-narodowy, skupiony wokół PiS, partii Jarosława Kaczyńskiego. Ten brat bliźniak Lecha Kaczyńskiego, profesora prawa i byłego prezydenta, od lat snuje teorie spiskowe i obarcza obecny polski rząd współwiną za śmierć Polaków w Rosji. Nigdy nie pomija się przy tym odniesienia do masakry w Katyniu, gdzie krótko po wybuchu wojny radzieckie służby specjalne rozstrzelały tysiące polskich oficerów i żołnierzy. Paralela staje się widoczna sama przez się: wówczas „Ruscy” zlikwidowali polską elitę strzałami w tył głowy, obecnie zaś sprawili, że samolot z prezydentem Polski na pokładzie runął na ziemię w wyniku wybuchu, jaki nastąpił w powietrzu.

Centralnym elementem rocznicowych obchodów stały się demonstracje przed Ambasadą Rosyjską w Warszawie. Już 9 kwietnia policja odgrodziła jej teren metalowymi barierkami. Ponieważ ambasada nie znajduje się w centrum miasta, na pierwszą demonstrację stawiło się tylko 100–200 uczestników z ręcznie namalowanymi hasłami: „Żądamy prawdy” lub „Katyń–Smoleńsk”.

Przeciw Rosji

W środę, w dniu faktycznej rocznicy, PiS nie tylko okupował Krakowskie Przedmieście przed pałacem prezydenckim, lecz również dominował w telewizji. Spiskowe tezy pewnego fanatycznego mitomana były przekazywane na żywo – podobnie jak składanie wieńca przez Jarosława Kaczyńskiego oraz jego płomienne mowy przeciw Rosji i obecnemu polskiemu rządowi.

Na ogromnych telebimach PiS i bliska jej nacjonalistyczna „Gazeta Polska” wyświetlały filmy o „prawdziwych” przyczynach katastrofy, o bohaterskim prezydencie, który oddał życie za Polskę, o wielkiej żałobie Polaków przed trzema laty – i obecnie. Chociaż nikt nie zapowiadał blokady, jaka miałaby przegrodzić drogę spodziewanym demonstrantom z całej Polski, prawicowi aktywiści obnosili się z pewnością zwycięstwa i zapewniali, że nie uda się władzom nie wpuścić do Warszawy stu tysięcy oczekiwanych demonstrantów.

Po śmierci brata Jarosław Kaczyński, prezes PiS, chciał sam wprowadzić się do pałacu prezydenckiego. W wyborach przegrał jednak z liberalnym konserwatystą Bronisławem Komorowskim. Obecny prezydent jest więc wymieniany wśród domniemanych zdrajców, którzy – zdaniem prawicy – wszyscy bez wyjątku mają „krew na rękach”. Również polski Kościół katolicki stracił orientację w owej spiskowej mgle znad Smoleńska. Księża w kazaniach już od wielu dni proszą Boga o wyjaśnienie przyczyn katastrofy i obiecują wiernym, że z Bożą pomocą prawda wyjdzie na jaw.

W oficjalnych rządowych obchodach na cmentarzu i w warszawskiej katedrze demonstracyjnie nie uczestniczyli zwolennicy PiS. Premier Donald Tusk wolał oddać cześć ofiarom rankiem na cmentarzu wojskowym w Warszawie, a następnie odlecieć z wizytą państwową do Nigerii. Parady nienawiści na ulicach Warszawy mógł równie dobrze obejrzeć w Afryce – w telewizji.

© opubl. w Die Tageszeitung, 10.04.2013

POLITYKA

Monachium? Nie jadę!

Przemoc to ostatni ze środków, jakimi dysponuje dyplomacja, ale legalny, jeśli pozostałe zawiodły – mówi Madeleine Albright, sekretarz stanu USA w latach 1997–2001, pierwsza kobieta na tym stanowisku.

„Argument, że nie da się pomóc wszędzie, nie może służyć do usprawiedliwienia faktu, iż nie pomaga się nigdzie”.

Polityka

rozm. Romain Leick

Dlaczego wciąż szuka pani śladów swojego dzieciństwa?

Madeleine Albright: Gdy zostałam sekretarzem stanu USA, miałam 60 lat i żadnych wątpliwości co do tego, kim jestem. Wiedziałam sporo o swojej ojczyźnie, Czechosłowacji, gdzie 15 maja 1937 r. przyszłam na świat. Potem się okazało, że muszę się jeszcze wiele nauczyć. Nie miałam pojęcia, że pochodzę z żydowskiej rodziny. Ani tym bardziej o tym, że ponad 20 moich krewnych nie przeżyło Holocaustu. Okazało się, że przez prawie 60 lat żyłam z wielką luką w świadomości. Gdy człowiek uświadomi sobie coś takiego, musi odnaleźć się na nowo.

Wcześniej nie miała pani żadnych sygnałów? Przecież naziści zamordowali troje pani dziadków.

Gdy prezydent Bill Clinton w 1993 r. mianował mnie ambasadorem Stanów Zjednoczonych przy ONZ, zaczęłam dostawać listy od nieznajomych ludzi, którzy podawali jakieś nazwiska, miejscowości, daty. Nic mi to nie mówiło. Pod koniec 1996 r., po reelekcji Clintona, wymieniano mnie jako kandydatkę na sekretarza stanu. Niespodzianie napisał do mnie ktoś, kto – jak się wydawało – doskonale znał całą sprawę: „Moi bliscy znali pani krewnych – była to bardzo porządna żydowska rodzina”. To było jak przesłanie z tamtego świata, akurat w chwili, gdy przed nominacją prześwietlano mnie na wylot.

Prawnik, który prowadził przesłuchanie, spytał na koniec: Czy jest coś jeszcze, o czym powinniśmy wiedzieć? Wspomniałam o tym liście i powiedziałam, że jest ktoś, kto utrzymuje, iż pochodzę z rodziny żydowskiej. Reakcją był całkowity spokój: No i co z tego? Przecież prezydent nie jest antysemitą! Podczas świąt Bożego Narodzenia w 1996 r. opowiedziałam o tym swoim trzem córkom i zięciom. Byli zafascynowani, historia naszej rodziny i bez tego jest zresztą pasjonująca. Potem przyszło przerażenie. Zgłosił się do mnie reporter „The Washington Post” i pokazał mi listę ofiar nazizmu, na której widniały nazwiska moich krewnych. Czym innym było dowiedzieć się o swoich korzeniach, a czymś zupełnie innym zderzyć się z horrorem śmierci w obozach zagłady.

Dlaczego rodzice nigdy o tym pani nie opowiadali?

Nie wiem. Po naszym powrocie do Pragi w 1945 r. nigdy nie okazywali smutku ani cierpienia. Mogę tylko snuć domysły na temat przyczyn ich milczenia wobec mnie, mojego brata i siostry. Wydaje mi się, że chcieli chronić nas, dzieci, w nowym życiu w Ameryce. Ocalić nas przed grozą, jakiej nie da się wyrazić słowami. Ale przyznaję, że do takiego wyjaśnienia doszłam dopiero po dłuższym czasie.

Mogli później powiedzieć prawdę.

Też się nad tym zastanawiałam. Ale ja już w 1955 r., gdy poszłam do college’u, wyprowadziłam się z rodzinnego domu. A cztery lata później wyszłam za mąż. Może więc zabrakło okazji do takiej rozmowy? Bardziej zastanawia mnie moja naiwność, ślepota, która powstrzymywała mnie od zadawania pytań. Może dlatego, że w dziejach mojej rodziny wszystko zdawało się do siebie pasować.

Ma pani za złe rodzicom, że przemilczeli prawdę?

Nie.

Czy jest możliwe, że wyparli się swego żydowskiego pochodzenia?

Nie. To byli wspaniali, głęboko moralni ludzie. Jestem im wdzięczna za to, że zrobili wszystko, by kompletnie anormalne życie wydawało się normalnym. To zaś stało się możliwe dopiero w 1949 r., po uzyskaniu azylu w USA.

W 1941 r. w Anglii pani rodzice przeszli na katolicyzm. Wówczas również pani została ochrzczona. Jak bardzo religijna była pani rodzina?

Moi rodzice nie byli w ogóle religijni. Prowadzili świeckie życie i uważali się przede wszystkim za czechosłowackich patriotów. Gdy jako dziecko spytałam, czy jestem Czeszką, czy Słowaczką, odparli: Czechosłowaczką. Należeli do pierwszego pokolenia służącego utworzonej w 1918 r. Czechosłowacji. Nasza ojczyzna była w przeważającej mierze chrześcijańska i – jak przypuszczam – rodzice uważali, że jeśli zostaniemy wychowani w tym duchu, będziemy mieli łatwiejsze życie.

Co dla pani oznacza być Żydówką?

Wiele się na ten temat nauczyłam. Moja najmłodsza córka ma męża Żyda, wkrótce będę na bar micwie wnuka. Sederowy wieczór przed świętem Paschy spędzam z żydowskimi przyjaciółmi. Mam powody do wdzięczności za to, że moja rodzinna przeszłość okazała się bogatsza, niż myślałam. Mimo to wolałabym, żeby moi rodzice wyjaśnili mi tamtą decyzję.

Czy z perspektywy czasu uważa pani swoje czeskie i żydowskie dziedzictwo za przeszkodę, czy atut?

Odziedziczyłam miłość do dwóch krajów. USA przyjęły moją rodzinę i dały mi możliwość dorastania w wolności. Republika Czechosłowacka była wzorem demokratycznego, ludzkiego państwa, zanim rozwalił je Hitler, a potem, w roku 1948, zniewolili poplecznicy Stalina. Przez cale życie wierzyłam w zalety demokratycznego rządu, w konieczność przeciwstawiania się złu oraz w starą dewizę Czechów: „Prawda zwycięży”. Jako kobieta sprawująca urząd sekretarza stanu czułam się jak zawodniczka startująca w maratonie, która dźwiga ciężki plecak i musi go rozpakować w trakcie biegu.

Czy wpłynęło to na pani postawę podczas kryzysu w Kosowie pod koniec lat 90., kiedy to opowiadała się pani za akcją zbrojną przeciw Serbii?

Żadna chyba emocja nie ma takiej wartości jak smutek i gniew z powodu cierpienia. Obrazy, jakie napływały do nas z Bośni i Kosowa, były przerażające: wychudzeni więźniowie w obozach za drutem kolczastym, masakry, wypędzanie ludzi, czystki etniczne – wszystko to przypominało horror z czasów nazistowskich. Byłam przekonana, że musimy coś zrobić (reportaż z serbskiego obozu w Bośni, nakręcony przez brytyjską ekipę filmową, który zrobił tak wielkie wrażenie na pani sekretarz stanu, w wyniku późniejszego dziennikarskiego śledztwa okazał się zmanipulowany; mężczyźni w obozie nie byli więźniami, ale uchodźcami; operator znalazł szopę ogrodzoną drutem kolczastym i filmował zza drutów, by mieć ciekawsze ujęcie – przyp. FORUM).

W pani oczach byłaby to powtórka układu monachijskiego, w którym Wielka Brytania i Francja we wrześniu 1938 r. wydały pani kraj Hitlerowi?

Pamiętam, że w marcu 1998 r. spotkali się Londynie przedstawiciele USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Rosji, Niemiec i Włoch, kolejny raz w kółko dyskutowali. Nawet mój rzecznik Jamie Rubin proponował na koniec, że powinniśmy dalej szukać kompromisu, zamiast stawiać Serbom ultimatum. Zrobiłam wielkie oczy i spytałam: Jamie, sądzi pan, że znajdujemy się w Monachium?

Ówczesny minister spraw zagranicznych Niemiec Joschka Fischer również powoływał się na Auschwitz.

Jest moim przyjacielem. To jedna z najmądrzejszych i najbardziej moralnych osobowości, jakie znam. Gdy on, Niemiec, mówił, że to, co dzieje się na Bałkanach, przypomina zbrodnie, jakich dopuszczali się naziści, miało to wielki wpływ na innych. Podczas bombardowań prowadzonych przez siły NATO włoski minister spraw zagranicznych Lamberto Dini zaproponował przerwę na okres świąt wielkanocnych. Joschka spytał: Dlaczego mielibyśmy mieć wzgląd na religię tylko po to, by można było wymordować jeszcze więcej ludzi innej religii? Dowiedliśmy, że ograniczone użycie siły czyni dużą różnicę.

Wierzy pani w sprawiedliwą wojnę?

Wierzę w możliwość, a w niektórych sytuacjach nawet konieczność wojny etycznie uzasadnionej. Kocham pokój, ale nie jestem pacyfistką. Przemoc to ostatni ze środków, jakimi dysponuje dyplomacja, ale legalny, jeśli pozostałe zawiodły.

Gdyby nie miała pani za sobą doświadczenia Monachium 1938 roku, czy byłaby pani tą samą osobą, co obecnie?

Wątpię. Każdego z nas ukształtowały jakieś istotne doświadczenia. Gdy dyskutowałam z innymi, często stwierdzałam, że mam coś takiego jak syndrom monachijski – uważam, że są sytuacje, gdy trzeba wstać i wyrazić sprzeciw. Niektórzy zaś cierpią na syndrom wietnamski: nigdy nie ugrzęznąć w bagnie konfliktu, który nie wiadomo jak się zakończy.

Czy dylemat między nakazami moralności a pragmatycznym realizmem w polityce jest do przezwyciężenia?

Polityka porusza się w obszarze sprzeczności. Często musimy wybierać między opcjami, z których żadna nie jest dobra. Wokół kwestii, czy amerykańska polityka zagraniczna powinna być idealistyczna, czy raczej realistyczna, od dawna toczy się intensywna debata. W rzeczywistości mamy tu do czynienia z fałszywą sprzecznością, potrzebna jest bowiem każda z nich. Argument, że nie da się pomóc wszędzie, nie może służyć do usprawiedliwienia faktu, iż nie pomaga się nigdzie.

Tak jak brytyjski premier Neville Chamberlain, który przeszedł do historii za sprawą swojej polityki ustępstw. Zapytywał on, dlaczego Brytyjczycy mieliby się troszczyć o „konflikt w dalekim kraju, między ludźmi, których nie znamy?”.

Taki argument zawsze może zostać użyty do celów pokojowo-populistycznych. Niebezpieczeństwo moralnego tchórzostwa jest wciąż aktualne. Ja natomiast zastanawiam się, co należałoby zrobić, co sama mogę zrobić. I jakie będą skutki mojej decyzji, również te niezamierzone.

Kiedy dzisiaj obserwuje pani kryzysy na świecie, pani żądza czynu i pewność co do własnych racji pozostają niewzruszone?

Jestem optymistką, ale taką, którą wiele spraw martwi. Państwa mogą ponieść klęskę, demokracje mogą zawieść. Nie ma chyba gorszej przyczyny rozpaczy niż zawiedziona złudna nadzieja. Dlatego też żadna pokusa nie zagraża szefowi państwa bardziej niż trzymanie się nadziei zamiast faktów. Znane są w dziejach niezliczone przypadki okrucieństw i zdrad, ale to nie jest dziedzictwo, które chciałabym czerpać z historii. Demokracja to nie wydarzenie, lecz proces. Dobro nie jest czymś w rodzaju ostatecznej nagrody, lecz ukrytym towarzyszem naszych własnych starań.

© Der Spiegel, distr. by NYT Synd., 11.03.2013

To moja broszka!

Madeleine Albright (właśc. Marie Jana Körbelová, ur. w 1937 r.), amerykańska politolożka, dyplomatka, polityk. Przyszła na świat w Czechosłowacji w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Ojciec, Josef Körbel, był młodym dyplomatą Republiki Czechosłowackiej, w marcu 1939 r., po zajęciu Czech przez wojska Hitlera, wraz z rządem emigracyjnym Edvarda Benesza trafił do Londynu.

Po wojnie rodzina wróciła do Pragi, gdzie Josef – wówczas już Korbel – został bliskim współpracownikiem ministra spraw zagranicznych Jana Masaryka. Po zdobyciu władzy przez komunistów i zagadkowej śmierci Masaryka w marcu 1948 r. Korbelowie opuścili kraj, szukając schronienia w Stanach Zjednoczonych. W wydanej w ub.r. książce „Prague Winter” (Praska zima) Albright ukazuje dzieje swojej rodziny na tle dziesięciolecia 1938–1948, kiedy to czeska demokracja dwukrotnie została zdławiona.

W 1957 r. otrzymała obywatelstwo amerykańskie, dwa lata później wyszła za mąż za Josepha Medilla Pattersona Albrighta, potomka słynnego rodu magnatów prasowych (mają trzy córki, rozwiedli się w 1982 r.). Po ukończeniu stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Georgetown doradzała politykom z Partii Demokratycznej. W latach 80. pracowała w Smithsonian Institution i na Uniwersytecie Georgetown jako specjalistka od Europy Wschodniej.

Na salony dyplomatyczne weszła za prezydentury Billa Clintona. W latach 1993–1997 była ambasadorem USA w ONZ, a w latach 1997–2001 – drugim po Henrym Kissingerze sekretarzem stanu urodzonym poza granicami USA i pierwszą kobietą na tym stanowisku. Była zaangażowana w proces włączania Polski w struktury NATO. W wywiadzie radiowym w 1998 r. ówczesny prezydent Czech Václav Havel wymienił ją w gronie najlepszych kandydatów na swojego następcę.

Zyskała sobie reputację twardej negocjatorki. Do legendy przeszły charakterystyczne broszki, jakie nosiła podczas oficjalnych spotkań, rzekomo określając za ich pośrednictwem swój stosunek do rozmówców. Po odejściu z Departamentu Stanu zajęła się biznesem, zasiadała w think tankach, pisała wspomnienia (książka „Pani sekretarz stanu” ukazała się także w Polsce).

Opowiadała się za prawem do zbrojnej interwencji w konfliktach międzynarodowych w deklarowanym celu ochrony ludności cywilnej – jak w 1999 r. w czasie operacji NATO na Bałkanach. Jesienią 2012 r. spotkała się z zarzutem używania języka nienawiści i szerzenia wrogości etnicznej. Było to w Pradze, gdzie w Pałacu Ksiąg Luksor podpisywała swoją nową książkę. W księgarni pojawiła się grupa czeskich demonstrantów z plakatami i zdjęciami ukazującymi serbskie ofiary wojny w Kosowie. Manifestanci protestowali przeciw Albright jako osobie ponoszącej część winy za decyzję o bombardowaniu Serbii. Poruszyła ich także wiadomość, że jej firma Albright Capital Management ma brać udział w prywatyzacji (za cenę 600 mln dolarów) poczty i telekomunikacji w Kosowie. Wezwano policję i usunięto demonstrantów, Albright wołała: Wynoście się, wstrętni Serbowie! – tę scenę sfilmowano i umieszczono na YouTube. Organizatorom demonstracji dziękował później znany reżyser Emir Kusturica.

POLITYKA

Ekolog, gatunek ginący

Co tydzień na świecie zostaje zamordowanych dwóch obrońców środowiska. Tłem tych zbrodni są konflikty o kontrolę nad zasobami naturalnymi.

www.caglecartoons.com

Fred Pearce

Gdzie podziewa się Sombath Somphone? Odkąd ten obrońca środowiska, jeden z najsłynniejszych aktywistów ekologicznych w Azji Południowo-Wschodniej, 15 grudnia ub.r. został zgarnięty na ulicy w Wientianie, jego los z każdym dniem budzi coraz większy niepokój. Sprawa zainteresowała amerykański Departament Stanu, jak również całą rzeszę organizacji pozarządowych na całym świecie. Władze Laosu nie przedstawiły żadnych wyjaśnień, co się właściwie stało, gdy wracający z pracy do domu Sombath został aresztowany na policyjnym punkcie kontrolnym w stolicy kraju. Przypomina to coraz bardziej porwanie zlecone przez władze państwowe. Może się za tym kryć nawet coś jeszcze gorszego, jeśli wziąć pod uwagę opublikowane niedawno statystyki dotyczące liczby zabójstw działaczy ekologicznych, zleconych przez rządy.

Gdy aktywiści angażują się w ochronę środowiska naturalnego i ludzi, którzy żyją z jego zasobów, rzadko myślą o zagrożeniach, na które sami się narażają. Tymczasem w takich krajach jak Laos, Filipiny czy Brazylia wydłuża się lista osób, które za swoją walkę zapłaciły życiem. Bilans jest złowieszczy, a rok 2012 przyniósł szczególnie krwawe żniwo.

Zagrożona zatoka

Jeden z najpotworniejszych przypadków miał miejsce w Rio de Janeiro w ostatnim dniu Szczytu Ziemi. 22 czerwca po południu delegaci z całego świata – łącznie ze mną – szykowali się już do wyjazdu na lotnisko, natomiast Almir Nogueira de Amorim i jego przyjaciel Joao Luiz Telles Penetra wybierali się właśnie na połów ryb w Zatoce Guanabara. Obaj kierowali Stowarzyszeniem Mężczyźni i Kobiety Morza (AHOMAR). To lokalna organizacja utworzona w 2010 r. do walki z budową gazociągów, mających połączyć zatokę z nową rafinerią Petrobrasu, brazylijskiego państwowego koncernu naftowego. Uważali, że rurociągi mogą zanieczyszczać zatokę, a prowadzone przy nich prace inżynieryjne doprowadzą do zniszczenia łowisk.

Podnoszony przez nich problem – ochrony warunków życia ludzi utrzymujących się z pozyskiwania zasobów naturalnych – był ważnym punktem obrad konferencji „Rio+20”. Ktoś uznał to jednak za zagrożenie. Dwa dni później odnaleziono ciała obu mężczyzn. Zwłoki jednego z nich, z rękami i nogami związanymi liną, zostały wyrzucone na brzeg. Ciało jego uduszonego towarzysza odnaleziono w morzu, przywiązane do łodzi, która miała kilka dziur w kadłubie. Nie jest to odosobniony przypadek. Od czasu utworzenia AHOMAR zabito także dwóch innych aktywistów. Do tej pory nikt nie został oskarżony o te zbrodnie. Rafineria ma zostać otwarta na początku przyszłego roku.

Na miesiąc przed śmiercią dwóch Brazylijczyków na drugim końcu świata zastrzelono urzędnika, który prowadził kampanię przeciwko projektowi zapory w południowej części filipińskiej wyspy Mindanao. Margarito Cabal wracał do domu po wizycie w Kibawe, jednej z 21 wiosek, które miałyby zostać zalane wskutek budowy hydroelektrowni Pulangi V. Sprawca zabójstwa zbiegł i pozostaje nieznany. Nie wszczęto żadnego postępowania, ale podejrzenia padają na rządowe siły bezpieczeństwa.

Według ustaleń Światowej Organizacji przeciw Torturom – międzynarodowej sieci z siedzibą w Szwajcarii – filipińscy żołnierze od kilku tygodni prowadzili operacje wojskowe w okolicach Kibawe i już wcześniej zaatakowali grupy chłopów występujących przeciw budowie tamy. Jeżeli nawet żołnierze nie popełnili tej zbrodni, to z pewnością przyczynili się do stworzenia atmosfery, w której ekolodzy byli postrzegani jako cel przemocy.

Cabal to 13 obrońca środowiska zamordowany na Filipinach w ciągu ostatnich dwóch lat. Źle się dzieje również w innych krajach. Organizacje pozarządowe, takie jak Human Rights Watch, potwierdzają, że w 2012 r. w Kambodży odnotowano nowy rekord pod względem liczby przypadków pogwałceń praw człowieka: aktywiści walczący z nielegalnym wyrębem drzew i zagarnianiem gruntów są celem dla państwowych służb bezpieczeństwa, a także gangsterów pracujących na zlecenie prywatnych firm. Jedną z takich ofiar był Chut Wutty, były żołnierz, działacz organizacji pozarządowej Global Witness. Zginął od kuli.

Pod gradem kul

Środowisko przestępcze jest jednym z głównych sprawców niszczenia lasów na świecie. W świetle ostatniego raportu Programu Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska (UNEP) aż do 90 proc. wyrębu lasów na świecie odbywa się z takim czy innym naruszeniem prawa. W tym kontekście ci, którzy usiłują chronić lasy, często doświadczają przemocy.

W listopadzie ub.r. punkt kulminacyjny osiągnęła bezlitosna wojna prowadzona z jedną z meksykańskich rodzin. Rodzina Villa Mojica próbowała chronić górskie lasy na południu kraju przed firmami zajmującymi się wyrębem oraz baronami narkotykowymi, którzy potrzebują gruntów pod uprawy konopi i maku. Juventina Villa Mojica, jedna z liderek Organizacji Wiejskich Obrońców Środowiska z Gór Petatlán (OCESP), wpadła w zasadzkę, gdy podróżowała samochodem ze swoim synem. W poprzednich dniach próbowała zorganizować ewakuację 45 rodzin ze swojej wioski koło Coyuca de Catalán, oblężonej przez kartele narkotykowe. Z tego powodu została objęta eskortą policji, która jednak w tajemniczy sposób ulotniła się na kilka minut przed tym, gdy ona i jej syn zginęli pod gradem kul.

Według Manuela Olivaresa, meksykańskiego obrońcy praw człowieka, ponad 20 członków tej rodziny zginęło, ponieważ odmówili oddania swoich lasów. Dotychczas, mimo obietnic złożonych przez władze stanu Guerrero, nikt nie został aresztowany.

Tego rodzaju morderstwa zdarzają się często na odległych obszarach, gdzie prawda jest trudna do ustalenia. Według organizacji pozarządowej Global Witness, która zbiera dane o zabójstwach obrońców praw socjalnych i środowiska, liczba takich przypadków rośnie w sposób przerażający. Global Witness szacuje, że liczba mordowanych aktywistów podwoiła się od 2000 r., osiągając średnio poziom ponad dwóch ofiar na tydzień. Najniebezpieczniejszymi krajami pod tym względem są Brazylia, Kolumbia, Peru i Filipiny, ale wiele zgonów odnotowanych np. w niektórych częściach Afryki nie zostało szerzej nagłośnionych za granicą.

Yale Environment 360, courtesy of Courrier International, 21.03.2013

Autor (ur. w 1951 r.) jest brytyjskim publicystą, specjalizuje się w kwestiach ochrony środowiska.

ŚWIAT

Pies na łańcuchu Pekinu

Korea Północna jest pod całkowitą kontrolą Chin, a powodem obecnego kryzysu są sporne wyspy na Morzu Południowochińskim i bezpieczeństwo dostaw ropy – twierdzi Timothy Mo, brytyjski pisarz o chińskich korzeniach.

Korea Północna nie jest nawet klientem Pekinu. To raczej specjalny region autonomiczny, z bronią atomową i obozami koncentracyjnymi zamiast wieżowców i rządów prawa.

Chappatte / globecartoon

Timothy Mo

Kryzys na 38 równoleżniku niewiele ma wspólnego z obiema Koreami. Chodzi o gaz i ropę dla Chin, o preludium wyścigu surowcowego, którego celem będzie zapewnienie wzrostu chińskiej gospodarki w nadchodzących dziesięcioleciach. Pół roku temu – o czym już zapomniano – kutry tajwańskiej i japońskiej straży przybrzeżnej w jawnej manifestacji wrogości polewały się z armatek wodnych. Obecna farsa, z syknięciami witającymi Koreę Północną w roli czarnego charakteru, nie zastępuje tego pokazu fontann, ale jest jego bisem. Prawdziwa kwestia sporna to nie trwałość koreańskiej granicy, ale wyspy Senkaku (jeśli jesteś Japończykiem) czy też Diaoyu (jeśli pochodzisz z Chin). Leżą w połowie drogi między obu krajami, a pod nimi znajdują się złoża surowców energetycznych.

W obliczu zmierzchu ropy naftowej długoterminowe bezpieczeństwo energetyczne jest priorytetem wszystkich wielkich mocarstw, a dla obecnych władców Chin ma wymiar bardzo osobisty. 200 dolarów za baryłkę ropy i 15-procentowe bezrobocie – oto, czego trzeba, by przegrać wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych. W Chinach może to kosztować utratę życia, a w najlepszym razie wszystkich towarzyszących mu luksusów. Stały wzrost gospodarczy i podnoszenie poziomu egzystencji – oraz ropa, która to zagwarantuje – to kluczowe czynniki dla ochrony pozycji niepopularnej dziedzicznej elity rządzącej dziś krajem.

Aby poddani byli nadal ulegli, chińskie książątka muszą utrzymać gospodarkę w stanie rozkwitu – nie tylko dla nowobogackich, ale również dla kształtującej się klasy średniej i robotników fabrycznych z odległych wsi, będących na dole drabiny społecznej. Strzelanie w 1989 r. do studentów i mieszkańców stolicy było stosunkowo łatwe. Dużo poważniejszym zagrożeniem byłaby konieczność tłumienia niepokojów w prowincjach, do których musieliby wracać zwalniani z pracy robotnicy.

Pomysł, że Korea Północna ma jakąś samodzielność w sprawach zewnętrznych i jak syn marnotrawny może posunąć się dalej, niż Chiny by sobie życzyły, jest co najmniej śmieszny. Jeszcze śmieszniej, wręcz jak niedorzeczna farsa, brzmią reprymendy i połajanki płynące do Phenianu z Pekinu. Korea Północna to chiński pies podwórzowy. Łańcuch stanowią chińska broń, żywność i paliwo dostarczane przez granicę. Chiny mają nad Północą całkowitą kontrolę od dnia, kiedy chińska piechota odwróciła losy wojny koreańskiej, atakując siły ONZ w listopadzie 1950 r.

Wódz specjalnej troski

Chiny mogą zainstalować w Phenianie kogo tylko zechcą. Wściekły północnokoreański pies ma wielkie kły w postaci ponadmilionowej armii. Może zaszczekać, pokazać zęby, nawet chwycić właściciela za łydkę, ale i pies, i pan wiedzą, kto tu rządzi. Korea Północna nie jest nawet klientem Pekinu. To raczej specjalny region autonomiczny, z bronią atomową i obozami koncentracyjnymi zamiast wieżowców i rządów prawa.

Niemniej trwająca mobilizacja i potrząsanie szabelką to zapowiedź burzy nie w delikatnej chińskiej czarce herbaty, ale w solidnym kubku. Problemu nie stanowią władze Północy – w ostatecznym rachunku racjonalne, kierujące się instynktem samozachowawczym i pragnieniem dodania sobie splendoru – ale służalczy podwładni w armii, która jeszcze nigdy nie była tak podzielona na skłócone frakcje.

„Pranie mózgu” to określenie pochodzące z czasów wojny koreańskiej. Mieszkańcy Północy są nie tylko potulni, ale wręcz otępiali ze strachu. Załoga północnokoreańskiego okrętu podwodnego, który osiadł na mieliźnie na wodach Południa w 1996 r. dokonała egzekucji 11 swoich współtowarzyszy za niekompetencję (czytaj: w obawie o własną skórę i swoje rodziny), nim podjęła rozpaczliwą próbę przedarcia się do strefy zdemilitaryzowanej. Tylko dwóch przeżyło. Jest zupełnie możliwe, że ktoś podobnie odmóżdżony przez kult jednostki naciśnie w końcu niewłaściwy guzik.

Oczywiście Korea Północna ma też własne, niezależne od chińskich cele. Podgrzewanie sytuacji takiej jak obecna umacnia władzę młodego Kim Dzong Una nad armią. Jak nadymająca się żaba, będzie wyglądał na arenie międzynarodowej na większego, niż jest w rzeczywistości. Pragnienie otrzymania osobistego telefonu od Baracka Obamy można by nazwać infantylnym, gdyby nie potencjalnie śmiercionośne skutki tej zachcianki. Do tego wnuk Kim Ir Sena ma naprzeciw siebie – w osobie nowej prezydent Korei Południowej – córkę Park Chung-hee, zwolennika zimnowojennej polityki, zamordowanego wojskowego dyktatora Południa z lat 1961–1979 (wykończył go jego własny szef służb specjalnych). Tu załatwia się rodzinne porachunki – Kim Dzong Un pragnie pokazać, że jest równie nieustępliwy, co ojciec i dziadek. Kim wierzy też, że pewna doza zaczepnej hałaśliwości przyniesie mu, jak to już wcześniej bywało, złagodzenie sankcji i wznowienie międzynarodowej pomocy. Pytanie tylko, jak – wobec wspólnej chińsko-amerykańskiej porażki dyplomatycznej – radzić sobie z wybrykami człowieka i jego reżimu, popisującego się bronią atomową jak dziecko domagające się uwagi rodziców?

Nerwy w Japonii

Większość Koreańczyków z Południa wciąż zachowuje względną obojętność. Inaczej wygląda to w Japonii, gdzie społeczeństwo jest autentycznie podenerwowane. Japończyków spotkały już trzy katastrofy nuklearne: dwie podczas wojny i jedna w czasach pokoju. Nie walczyli w wojnie koreańskiej, ale japońscy cywile byli uprowadzani z ulic i własnych domów przez północnokoreańskich porywaczy, a potem przetrzymywani przez dziesięciolecia w Korei. Kim to w Japonii prawdziwy postrach.

Musi jednak być ostrożny, jeśli nie chce dostać ciosu pałeczką w serce. Postrzeganie Japonii jako dyplomatycznego i wojskowego popychadła byłoby katastrofalnym błędem. Japońskie Siły Samoobrony, zwłaszcza flota i straż przybrzeżna – której marynarze, w ognioodpornych strojach, nie zawahali się przed ostrzelaniem i zatopieniem północnokoreańskiego okrętu szpiegowskiego w 2001 r. – stanowią potężny czynnik powstrzymujący. Ponadto Japonia zgromadziła dość plutonu, by zbudować równie wiele bomb, co Chińczycy. Japońskie społeczeństwo czuje szczerą odrazę do broni atomowej, zgodnie z konstytucją kategorycznie zakazaną na terenie kraju. Mimo to, nawet jeśli Japonia nie posiada teraz jądrowego arsenału, bardzo szybko mogłaby go zbudować. Kraj coraz szybciej przezwycięża duchy przeszłości – szybciej nawet niż Niemcy pozbawione obecnie naturalnego wroga.

Wyjąwszy jakiś nieszczęśliwy wypadek – zawsze możliwy, gdy dzieci bawią się petardami – prawdziwa wojna jest wykluczona. Zasadniczo to, co widzimy, to bardzo ostre targowanie się w azjatyckim sklepie z zagrabionymi towarami. Japonia chce możliwie jak największej części złóż ropy z Senkaku, Chiny chcą odstąpić jak najmniej. Ostatecznie Japonia będzie gotowa pozostać w cieniu Chin, tak jak przez pół stulecia zachowywała się wobec USA. Sami Amerykanie zostaną przekupieni lukratywnymi kontraktami dla firm w rodzaju Halliburtona.

A co do złóż na dnie Morza Południowochińskiego, Ameryka ma bardzo słabe wyniki, jeśli chodzi o lojalność wobec pokonanych sojuszników. Filipiny, Tajwan i Malezja mogą się spodziewać, że zostaną sprzedane, jeśli Chiny użyją nagiej siły do opanowania pól naftowych i gazowych. Pekin odzyskuje obecnie wpływy, którymi cieszył się w XIX w. Upokorzenia wojen opiumowych i japońskiej okupacji nie zostały jeszcze w pełni zapomniane, a kraj znów jest opętany wizją wielkości swojej cywilizacji.

Tzw. zwrot USA w stronę Pacyfiku nie może się powieść z powodu pustek w kasie. Ameryka nie jest już tym, czym była kiedyś. Poza tym to podwórko Pekinu. Równie żałosne, co wysiłki USA, byłoby podjęcie przez chińską armadę próby przejęcia platform wiertniczych na Zatoce Meksykańskiej albo lądowania na Kajmanach. Prawdziwą tragedią może być natomiast izraelski atak na Iran – 100 razy prawdopodobniejszy niż teatralne zagrywki w Korei. Im bardziej pojednawczy i umiarkowany jest Zachód wobec lalkowego teatru cieni w krajach Orientu, tym bardziej może usprawiedliwić użycie ostatecznych środków przeciw Iranowi. I tym powinniśmy się martwić.

Timothy Mo © Guardian News & Media, 10.04.2013

Timothy Mo (ur. w 1950 r.), pisarz brytyjski, pochodzi z Hongkongu. W Polsce ukazały się jego powieści: „Małpi król”, „Kwaśno-słodko” i „Na nic odwaga”.

RYNEK

Hajli Hellada!

Bezrobocie urosło w Grecji do 27 proc. Na brak zajęcia nie narzeka tylko neonazistowska partia Złoty Świt, która cieszy się już 13-procentowym poparciem.

Greccy naziści rosną w siłę.

Forum

Jean-Baptiste Naudet

W czerwcowych wyborach punk- rockowa kapela Pogrom straciła jednego muzyka: basista Artemios Matiopulos trafił do parlamentu. Jest jednym z 18 posłów partii Złoty Świt, o neonazistowskich ciągotkach. Ten niepokojący ruch polityczny, który wszedł do parlamentu na fali straszliwego kryzysu gospodarczego i socjalnego, kontynuuje triumfalny marsz. Wyłoniwszy się z wyborczego niebytu (0,29 proc. głosów w 2009 r.), zdobył siedem procent głosów w wyborach parlamentarnych, a teraz popiera go 12–13 proc. ankietowanych. Stał się trzecią pod względem popularności grecką partią, za konserwatywną Nową Demokracją i skrajnie lewicową Syrizą. Premier Antonis Samaras nie waha się porównywać sytuacji do Niemiec z lat 30. XX w., przed dojściem Adolfa Hitlera do władzy.

Lekarze z granicami

Po pięciu latach recesji Złoty Świt przedstawia się jako ostatnia deska ratunku. Uwodzi tym zubożałą klasę średnią, zmuszoną korzystać z coraz bardziej obleganych jadłodajni wydających bieda zupki. Bezrobocie rośnie lawinowo, osiągając poziom 27 proc. (60 proc. w przypadku młodzieży), a Złoty Świt założył własne biuro pośrednictwa pracy. Oferuje, na wzór partii islamistycznych, pomoc socjalną, skierowaną tylko do Greków. Chce także stworzyć własną służbę medyczną, zwaną już „Lekarze z granicami”. Próba założenia „banku greckiej krwi” spełzła na niczym ze względu na nieprzychylność służby zdrowia.

Wszystkie te operacje humanitarne są starannie zaaranżowane i nagłaśniane medialnie. – Więcej w tym marketingu niż rzeczywistej pomocy – przekonuje specjalista od skrajnej prawicy Dimitris Psarras. Bywa, że te akcje są od początku do końca wyreżyserowane. Przykładem jest reportaż pokazujący, jak grupka wygolonych na łyso osiłków eskortuje do bankomatu biedną staruszkę lękającą się obcych „kryminalistów”. Ta zastrachana, a nieszczędząca pochwał swoim obrońcom, starowinka okazała się matką działacza Złotego Świtu… „Akcje dobroczynne” skrajnej prawicy kontrastują z bezczynnością innych partii i obojętnością tradycyjnej klasy politycznej, postrzeganej jako egoistyczna i skorumpowana – i odpowiedzialna za kryzys. Grecy mają odruch wymiotny na widok tradycyjnych polityków, a Złoty Świt odgrywa rolę zbawcy.

Aby spieszyć z pomocą „greckiemu ludowi”, partia kierowana przez 57-letniego Nikolaosa Michaloliakosa ma do dyspozycji własne specjalnie szkolone siły paramilitarne. Wielu drobnych handlarzy ściąga tych „facetów w czerni” faktycznie po to, żeby przegonić zagranicznych konkurentów. Bo głównym celem zwolenników „Grecji dla Greków” są oczywiście imigranci, których liczbę w tym kraju szacuje się na ponad milion. Żyjąc w ubóstwie, popełniają czasem przestępstwa, które są z reguły bardzo nagłaśniane i poruszają opinię publiczną. W czasach masowego bezrobocia imigranci konkurują z grecką siłą roboczą. – Nie jestem rasistą, ale cudzoziemcy zgadzają się pracować za wynagrodzenia dwa razy niższe od płacy minimalnej. To doprowadza mnie do szału – mówi Dimitri, bezrobotny malarz pokojowy. Złoty Świt ma szerokie pole do popisu.

Podczas gdy grecki rząd zaostrza politykę imigracyjną, chcąc przyhamować wzrost popularności partii neonazistowskiej, ta łagodzi swój język i wizerunek, by łowić więcej zwolenników. Odrzuca np. określenie „skrajna prawica”, prezentując się jako ruch „narodowy”, złożony z „patriotów”. Bo Złoty Świt chce przywrócić narodową dumę Grekom, którzy czują się głęboko upokorzeni. Ich kraj właściwie zbankrutował i jest poddany dyktatowi „trojki”, a dumni z antycznego dziedzictwa Hellenowie czują się poniżeni, gdy europejska prasa wyzywa ich od nierobów i oszustów.

Otworzyć piece?

Prawdziwa natura i tak wychodzi na jaw. Jeden z posłów Złotego Świtu mówił przed kamerą – „żartem” – że jest gotów „otworzyć piece” i przerabiać cudzoziemców „na mydło, żeby wypucować samochody i chodniki”. Aby ograniczyć szkody, kierownictwo partii zabroniło kontaktów z prasą międzynarodową i pieczołowicie dobiera rozmówców z greckich mediów. Jeden z byłych członków przekonuje jednak, że twarde jądro partii nic a nic się nie zmieniło: Ukrywają swoją ideologię. Dopiero stopniowo odkryłem, że są nazistami. Po pewnym czasie spędzonym w szeregach partii dali mi do czytania przemowy Hitlera i Goebbelsa.

© Le Nouvel Observateur, 28.03.2013

RYNEK

Dama z trupem w szafie

Pierwsza kobieta na czele MFW gra ostro, by ratować euro. Może się jednak potknąć na zaszłościach sprzed lat.

Szefowa MFW z wizytą w Brazylii (1 grudnia ub.r.)

Reuters / Forum

Marc Hujer

Kariera Christine Lagarde przebiegała dotychczas od sukcesu do sukcesu. Może się jednak okazać, że przeszukanie przez francuską policję jej mieszkania to początek poważnych kłopotów szefowej Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Akcja policji wiąże się z podejrzeniem, że w 2008 r. Lagarde, minister finansów za prezydentury Nicolasa Sarkozy’ego, złamała prawo i przyczyniła się do sprzeniewierzenia setek milionów euro, podejmując decyzję w sprawie sporu francuskiego milionera Bernarda Tapie z bankiem Crédit Lyonnais. Sąd arbitrażowy, do którego skierowała tę sprawę, podjął decyzję korzystną dla biznesmena (ponad 285 mln euro odszkodowania). Potem się okazało, że Tapie wspiera kolejną kampanię prezydencką Sarkozy’ego…

Lagarde od półtora roku stoi na czele MFW, gdzie 80 proc. stanowisk obejmują mężczyźni. Ta była mistrzyni i reprezentantka Francji w pływaniu synchronicznym, wysoka (182 cm) srebrnowłosa kobieta jest dziś jedną z najbardziej wpływowych osób na świecie. Studiowała prawo, przez pięć lat była szefową Baker & McKenzie, jednej z największych kancelarii adwokackich w Ameryce. Już wtedy była gwiazdą. Ale czy zna się na ekonomii? Dwie próby dostania się do elitarnej Krajowej Szkoły Administracji (ENA) nie powiodły się z powodu niezdanego egzaminu wstępnego, a jej wyniki jako ministra finansów były takie sobie.

Czy powinna stać na czele instytucji, która decyduje o kredytach wartych bilion dolarów? Aby być szefem MFW, do którego należy 188 państw, trzeba mieć dużą wiedzę. Chodzi o kwestie dotyczące walut, przepływów pieniędzy na rynkach, warunków kredytowych. Łatwo można się pogubić. Na razie Lagarde nie jest w stanie prowadzić wielkich ekonomicznych debat, jak jej poprzednik Dominique Strauss-Kahn.

Na posiedzeniach słucha uważnie i przyjmuje stanowisko tego, kto przedstawił najlepszą jej zdaniem propozycję. Kobiecy instynkt? Czy po prostu inteligencja? Dzięki swojej strategii zdobyła już w MFW wielu zwolenników. Słucha specjalistów, trzyma się w znacznej mierze wyznaczonego przez nich kierunku, nie zajmuje się szczegółami technicznymi.

Noblesse oblige

Nie weszła na szczyt zgodnie z nadsekwańskim schematem: nie była dzieckiem żadnego „rodzinnego klanu”, który od pokoleń umieszcza potomków na wysokich szczeblach państwowej i społecznej drabiny.

Urodziła się w 1956 r. w Paryżu jako Christine Lallouette, córka Roberta, anglisty z uniwerku i Nicole, nauczycielki łaciny. Dzieciństwo spędziła w idyllicznej Normandii nad brzegiem Renu, gdzie rodzice rozbudzali w niej zainteresowanie językiem i kulturą Stanów Zjednoczonych. Był to czas „mody na Amerykę”.

Nad kindersztubą młodej Christine czuwała surowa, konserwatywna matka. Zawsze zwracała uwagę, „jak przyzwoicie jeść, zachowywać się, być grzecznym, kiedy powinno się coś powiedzieć, a kiedy milczeć, i jak mówić porządnie po francusku”.

Dla Christine prawdziwym autorytetem był ojciec, który zmarł, gdy miała 17 lat. Ten wykładowca uniwersytecki cieszył się w Hawrze poważaniem. Działał w klubie politycznym Obywatele 60, był wicedyrektorem ośrodka kultury. Wieczorami organizował spotkania z politykami i intelektualistami, gdzie Christine zarobiła pierwsze pieniądze. Serwowała jedzenie i wino, zdejmowała nakrycie ze stołów i zmywała naczynia. Ojciec zaszczepił jej zamiłowanie do podróży. Stypendysta Fullbrighta, był zafascynowany Ameryką lat 60, Johnem F. Kennedym, Martinem Lutherem Kingiem, rewoltami studenckimi. Lagarde pamięta, jak cała rodzina stała w porcie w Hawrze, gdy wypływał do Ameryki, i jak znów tam byli, gdy wracał.

Miała 18 lat, gdy wygrała stypendium w prywatnej szkole dla dziewcząt Holton-Arms w Bethesdzie w stanie Maryland. Napisała tam wypracowanie o swojej matce. Zatytułowała je „Noblesse oblige” (Szlachectwo zobowiązuje). Opowiedziała w nim, jak pewnego razu matka zaprosiła ją i jej trzech braci – Lucę, Rémiego i Oliviera – do salonu. Gdy usiedli, oznajmiła: Jesteście już wystarczająco dorośli, by zrozumieć, o czym mówię. Jestem arystokratką, hrabiną, co oznacza, że i wy, gdy ukończycie 18 lat, staniecie się hrabiami.

Dieta Atkinsów

Francuska studentka z wymiany zwracała na siebie uwagę w amerykańskim środowisku. Nie tylko dlatego, że tleniła włosy, dodając rumianek do szamponu. Bez skrępowania paliła papierosy i w ogóle bywała zbyt „odważna”. Szybko stała się powierniczką grupki dziewcząt, które pociągała jej niezależność – nawet do obowiązkowego stroju szkolnego starała się dodać coś, co czyniło zeń modny ciuch.

Trochę tej niezależności wniosła też do domu państwa Atkinsów, u których mieszkała w czasie amerykańskiego stażu. A była to dość konserwatywna rodzina. Bill Atkins zasiadał w zarządzie firmy konsultingowej Touche Ross & Co., a jego żona Marion Guion była księgową. Mieli troje dzieci: syna Michaela i dwie córki: Laurę i Elizabeth. Szczególnie Laurze podobała się – jak to nazywała – „duża dorosłość” Christine i dlatego zabiegała o jej przyjaźń. Twierdzi, że szybko coś między nimi „kliknęło”. Christina załatwiła sobie zgodę na palenie papierosów w swoim pokoju. Nie wywalczyła dostaw jogurtu w ilości, która jej odpowiadała, sprzeciwiała się zasadzie, że można wypić dziennie tylko jedną szklankę wody gazowanej, a resztę ma uzupełniać woda z kranu. Tej szczerze nienawidziła. No i buntowała się przeciw obowiązkowi powrotu do domu przed północą… – Byłam przyzwyczajona do francuskiego modelu, znacznie bardziej liberalnego, więc gdy u Atkinsów co chwilę mnie pytano: „Z kim się spotykasz? Co będziecie robić?” itd., to oczywiście się buntowałam – wspominała po latach. – Była nieco starsza niż nasze dzieci i trochę bardziej doświadczona, ale nigdy nie stwarzała kłopotów – opowiada 75-letni dziś Bill. Lubił, gdy przywoziła z Waszyngtonu ciekawostki zasłyszane na Kapitolu.

W maju 1974 r. republikański kongresmen William Cohen, świeżo upieczony członek Komisji Prawa Krajowego, zbierał dowody, które miały pomóc mu podnieść rękę za wnioskiem o impeachment dla prezydenta Richarda Nixona. Szukał kogoś z dobrym francuskim, by odpowiadać na wojowniczą korespondencję od „jego” kanadyjskich Francuzów ze stanu Maine. Miał szczęście – na praktyki zgłosiła się do jego biura studentka z wymiany, niejaka Christine Lallouette.

To się mogło zdarzyć tylko w Ameryce: przyszły sekretarz obrony USA (za prezydentury Billa Clintona) przypadkiem zatrudnia w ramach studenckich praktyk przyszłą szefową MFW. Po latach Lagarde wspominała: Pisali do kongresmena i prosili: „Usuńcie Nixona” albo „Nie usuwajcie Nixona”. Tak poznałam sztukę dochodzenia do kompromisu między członkami komisji Kongresu. W ogóle ten rok w Holton-Arms, w domu goszczącej mnie rodziny i w biurze Cohena wiele mnie nauczył i uczynił bardziej dojrzałą niż jakikolwiek inny rok w moim życiu.

Mimo że zaczęła potem wspinać się po szczeblach kariery, najpierw jako prawnik, a potem polityk, nigdy nie straciła kontaktu ze swoją „rodziną” na czas wymiany. – Gdy muszę podjąć jakąś trudną decyzję, zawsze dzwonię do Atkinsa i pytam: „A ty co sądzisz?”. Był przecież wysoko w Touche Ross i wie, jak się pracuje w zespole i podejmuje decyzje. W pewnym sensie był moim „zastępczym ojcem”.

Znak firmowy: biżuteria

Po powrocie z Ameryki studiowała prawo na uniwersytecie w Paryżu, zdobyła też dyplom politologa w Instytucie Nauk Politycznych w Aix-en-Provence. W 1981 r. zaczęła pracę w Paryżu we francuskiej filii znanej korporacji prawniczej Baker & McKenzie. Eduardo Leite, który pracował z nią w tej kancelarii, pamięta, jak mówiła do kobiet w firmie: Nie próbujcie naśladować facetów. Bądźcie sobą i się wspierajcie. Przypominała im powiedzenie Eleonory Roosevelt: Kobiety są jak torebki herbaty. Wrzuć je do gorącej wody, a zobaczysz, jakie są mocne. W 2005 r. na dobre weszła do krajowej polityki. Najpierw została sekretarz stanu ds. handlu zagranicznego, w maju 2007 r. – ministrem rolnictwa, aż w końcu pierwszą w historii kobietą na czele resortu finansów. Wyrobiła sobie markę wielkiej francuskiej damy. Biżuteria, elegancja, wyprostowana postawa, białe włosy. Christine Wielka. Gdy została ministrem finansów, rodacy uważali to za błąd. Zdarzyło jej się wówczas kilka niezręczności. W trakcie kryzysu energetycznego radziła Francuzom, by jeździli częściej na rowerze, podczas gdy sama poruszała się służbowym samochodem. To brzmiało wyniośle, w stylu królowej Marii Antoniny, która na krótko przed francuską rewolucją miała powiedzieć: Nie mają chleba? Niech jedzą ciastka.

Koledzy poradzili jej, by zrezygnowała z pierścionków, łańcuszków i broszek, które tak lubi. Uważali, że jako polityk powinna przypominać wyglądem przeciętnego człowieka i mniej rzucać się w oczy. Zgodziła się, ale wkrótce tego nie wytrzymała. Po paru tygodniach znów nosiła biżuterię. Dziś należy do najbardziej lubianych osobistości we Francji. Sonia Criseo, która przez 18 lat była jej najbliższą doradczynią, stwierdza: Christine jest znana ze słabości do szali, torebek i biżuterii. Gdyby jutro weszła do studia telewizyjnego w dżinsach i skórzanej kurtce, ludzie byliby zdziwieni. Nie pasowałoby to do ich wyobrażeń na jej temat.

Zaciśnij zęby i… uśmiech

W 2011 r. zastanawiano się, kto zastąpi Strauss-Kahna na czele MFW. Nie było wcale takie pewne, że jego następcą będzie ktoś z Europy. Trzej ostatni szefowie podali się do dymisji przed upływem pięcioletniego okresu urzędowania: Horst Köhler, wybrany prezydentem Niemiec, Rodrigo Rato z powodów osobistych, DSK po seksaferze. Wszyscy mieli już dosyć Europejczyków.

Gdy Lagarde stanęła do walki o fotel dyrektora generalnego, okazało się, że brakuje jej poparcia Chin i wielu innych państw z tzw. wschodzących gospodarek. Od tygodni ich przywódcy narzekali na europejski monopol na tym stanowisku. Pojechała wówczas do Pekinu. Wystarczył jeden lunch z szefem banku centralnego i spotkanie z wicepremierem, by zyskać kluczowy w tamtej chwili głos Chińczyków.

To skutek tego, co niektórzy nazywają „aurą respektu”, a nawet czci, jaką roztacza. Wynika ona z kombinacji intelektu, niezwykłej wytrzymałości, kapitalnej znajomości angielskiego ze wszystkimi niuansami językowymi, urody, elegancji i… kobiecości. Sama przyznaje, że z czasów wyczynowego uprawiania pływania synchronicznego został jej nawyk wpojony przez trenera: Zaciśnij zęby i… uśmiech!

Wypracowała optymalny model. Powtarzając często, że „jest dobrze, gdy w pokoju nie ma za dużo testosteronu”, nauczyła swoich męskich partnerów admiracji połączonej z szacunkiem dla jej autorytetu. Najczęściej słyszana opinia o niej brzmi: une grande femme, kobieta dostojna, z klasą. A Dominique Moisi, współzałożyciel Francuskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, zauważa: Dziś jest bardziej atrakcyjna niż wczoraj. Pięknieje z wiekiem. Jest oszałamiająca, ale nie tak jak Angelina Jolie, szlachetniej. Niewielu polityków może poszczycić się takim tempem kariery. To pewnie dlatego, gdy zaczęła pojawiać się na najważniejszych spotkaniach, podczas których „ratowano świat, Europę i euro”, mówiono, że może ona nie jest w stanie zrobić tego w pojedynkę, ale z pewnością jako jedyna mogłaby wszystkich zaskoczyć.

© Der Spiegel, distr. by NYT Synd., 4.03.2013

Do rutyny w czasie swoich licznych podróży po świecie dołączyła co najmniej jedną rozmowę w grupie samych kobiet. Wstęp mężczyznom jest zabroniony, nawet jej życiowemu partnerowi – Xavierowi Giocantiemu, z którym chętnie podróżuje. Christine Lagarde nazywa te wieczory „Girl’s Night Out”. Tego nauczyła się od Hillary Clinton, która w trakcie swoich podróży zagranicznych zwykła organizować podobne spotkania. Kobiety mówią o wiele bardziej otwarcie, gdy nie ma w pobliżu ich facetów.

Kariera nie przeszkodziła jej w założeniu rodziny, i to dwukrotnie: z pierwszego małżeństwa z Wilfriedem Lagarde’em ma dwóch dorosłych już synów: Pierre’a-Henriego i Thomasa. W Chicago zakochała się i wyszła ponownie za mąż za Brytyjczyka Eachrana Gilmour’a. A gdy w 2006 r. jako minister pojechała do Marsylii na spotkania z przedsiębiorcami, spotkała dawnego kolegę ze studiów prawniczych, biznesmena z Korsyki Xaviera Giocantiego, który prowadzi obecnie agencję nieruchomości w Marsylii. Od tamtej pory to on jest jej partnerem. Widują się raz w miesiącu. Giocanti jest wszystkim, czym ona nie jest. Podatny na emocje, łatwo dający się wyprowadzić z równowagi, potężnie zbudowany, nieraz hałaśliwy facet, mówiący, co myśli, bez owijania w bawełnę.

Na podstawie Der Spiegel

Christine Lagarde (ur. w 1956 r.), francuska prawniczka, polityk. Karierę adwokacką związała z kancelarią Baker & McKenzie, gdzie w latach 1999–2004 była pierwszą kobietą na stanowisku prezesa. W latach 1995–2002 pracowała w amerykańskim Ośrodku Studiów Strategicznych i Międzynarodowych (CSIS), gdzie wraz ze Zbigniewem Brzezińskim przewodniczyła komisji Akcja USA–UE–Polska. Jako członkini grupy roboczej Przemysł Obronny USA–Polska zajmowała się kwestią liberalizacji wymiany handlowej z Polską. Politycznie związana z francuską centroprawicą, w latach 2005–2011 zajmowała kilka stanowisk ministerialnych. Od 2011 r. jest dyrektorem generalnym Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

RYNEK

Utopia nie tonie

Kalifornijski miliarder Peter Thiel, współtwórca PayPalu i Facebooka, widzi przyszłość ludzkości w pływających miastach-państwach, oazach nieskrępowanej wolności.

Pierwsza naprawdę niezależna sztuczna wyspa może powstać już w tym roku na Pacyfiku, 300 km od San Francisco.

Materiały prasowe

Na podstawie Details, Courrier International

Kiedy Peter Thiel wychodzi pobiegać – zwykle rankiem, gdy mgła opada nad zatokę San Francisco – często kieruje się ku miejscu, które poeta Lawrence Ferlinghetti opisywał jako „koniec ziemi i ziemię początku”. Na nabrzeże, malowniczą promenadę, ciągnącą się od Crissy Field do mostu Golden Gate. To miejsce ma dla Petera Thiela wartość symboliczną: jest ostateczną granicą, gdzie zakończył się podbój Zachodu. Ale to również tu, o ile Thiel trafnie typuje, ma się zacząć nowy podbój – najzuchwalszy ze wszystkich.

Thiel spędza mnóstwo czasu na rozmyślaniach o nowych horyzontach. Nie tylko tych finansowych. Jego obsesja przekraczania granic sięga daleko poza wykresy i arkusze kalkulacyjne, a nawet poza obszar nowych technologii. – Społeczeństwo znajduje się na rozdrożu: albo znajdziemy sposób, aby przesunąć nasze granice, albo sami będziemy musieli poddać się brutalnym zmianom. Jak będzie wyglądać świat za 20 lat? Co możemy albo powinniśmy zrobić, żeby uczynić go lepszym? – zastanawia się. – To niezmiernie fascynująca kwestia.

Przyszły lepszy świat

Mimo wielu innowacji wprowadzonych w ciągu ostatniego ćwierćwiecza, z których część pozwoliła mu się bardzo wzbogacić, Thiel nie jest wcale pod wrażeniem dokonań technologicznych, politycznych, społecznych i gospodarczych. Lubi powtarzać, że ostatnim amerykańskim producentem samochodów, który odniósł sukces, była firma Jeep, założona w 1941 r. Epoka kosmiczna w takim kształcie, jak to sobie wyobrażano w latach 50. i 60., wciąż nie nadeszła. Być może jest postęp w skali mikro – na przykład w produkcji mikroprocesorów – ale nie na polu wielkich i ekstrawaganckich idei, które są drogie sercu Thiela. Inwestycje w serwisy muzyczne online (Spotify) i hollywoodzkie filmy („Dziękujemy za palenie”) sprawiają mu mniej satysfakcji niż realizacja wielkich idei.

Właśnie dlatego wraz z grupą znanych inwestorów, aktywnych na rynku kapitału podwyższonego ryzyka, założył spółkę Founders Fund. Wspiera ona szereg chimerycznych, ale potencjalnie zyskownych projektów – w tym prywatną firmę z branży kosmicznej SpaceX i spółkę biotechnologiczną Molecular Halcyon, która chce wykorzystać sekwencjonowanie DNA w celu przedłużenia ludzkiego życia.

Jego najbardziej szalony plan ma być zrealizowany trochę ponad 300 km na zachód od mostu Golden Gate, za zamgloną linią horyzontu. Thiel chce tam zakładać już nie nowe firmy, ale nowe kraje.

Eksperymenty z rządzeniem

– Wielkie idee zawsze na początku wydają się zwariowane – mówi Patri Friedman, były inżynier w firmie Google, wnuk noblisty w dziedzinie ekonomii Miltona Friedmana. To najbardziej znany przedsiębiorca zaangażowany w projekt tworzenia mikropaństw. Rozgłos zyskał zwłaszcza po tym, gdy w 2008 r. Thiel przekazał mu taki sam kapitał początkowy, jak cztery lata wcześniej Markowi Zuckerbergowi, założycielowi Facebooka.

Friedman energicznie udziela się w internecie, prowadząc m.in. blog poświęcony teorii libertarianizmu. Pięć lat temu jeden z pracowników Clarium Capital natrafił na jego tekst, w którym przedstawiał ideę seasteading (pływającego miasta). Odtąd już wszystko potoczyło się szybko. Patri Friedman sprzedał dziwaczny pomysł Thielowi, który też jest zagorzałym libertarianinem.

Friedman chce zakładać na wodach międzynarodowych nowe suwerenne państwa, wolne od regulacji, ustaw i moralnej perswazji ze strony współczesnych państw osadzonych na twardym lądzie. Początkowo byłyby to małe miasta-państwa, ale docelowo w połowie stulecia mają liczyć kilkadziesiąt milionów mieszkańców. Istnieją już plany prototypowej konstrukcji: miałby to być ważący 12 tysięcy ton obiekt wyposażony w silniki Diesla, mogący pomieścić 270 osób. Następnie można by łączyć ze sobą dziesiątki albo nawet setki takich konstrukcji. Friedman ma nadzieję jeszcze w tym roku zwodować u wybrzeży San Francisco pierwszy taki obiekt, przeznaczony na biura. Pierwsze miejsce stałego zamieszkania miałoby powstać według jego przewidywań za mniej więcej sześć lat. Potrzeba będzie więcej czasu – i paru prawników – aby to państwo zostało uznane przez ONZ.

– Ostatecznym celem jest eksperymentowanie z nowymi pomysłami dotyczącymi rządzenia – mówi Friedman. Konkretnie chodzi o to, aby ustanowić na pełnym morzu swego rodzaju pływające polityczne laboratoria, gdzie można będzie zrealizować program, którego libertarianom nie udało się przeforsować w innych miejscach ze względu na brak poparcia wśród wyborców. Chodzi m.in. o zniesienie ochrony socjalnej i płacy minimalnej, mniej restrykcyjne przepisy budowlane i usunięcie części ograniczeń w posiadaniu broni.

Choć Patri Friedman i Peter Thiel znają długą i tragikomiczną historię nieudanych prób realizacji libertariańskich utopii, są przekonani, że tym razem duch przedsiębiorczości zapewni sukces. Jednym z możliwych modeli rozwoju wolnościowych mikropaństw jest to, co Friedman określa mianem Appletopii. Jakaś firma, dajmy na to Apple, tworzy zatem kraj w ramach działalności biznesowej. – Im bardziej ten kraj jest popularny, tym droższe są tam nieruchomości – tłumaczy Friedman. Na pytanie, czy nie byłoby to równoznaczne z ustanowieniem dyktatury akcjonariuszy, odpowiada niewzruszony: Obecnie jest tak, że większość dyktatur ogranicza ludzi, którzy nie mają nawet prawa opuszczenia terytorium. Appletopia albo dowolna inna morska kolonia byłaby na tym tle dyktaturą bardziej życzliwą. – Wygląda to trochę tak, jak gdyby obecnie funkcjonował kartel państw. A to ma być sposób, żeby zmusić rządy do konkurowania ze sobą w sposób wolnorynkowy – komentuje Ken Howery, jeden z partnerów Thiela w spółce Founders Fund.

Powrót do punktu wyjścia

Prawne i logistyczne trudności związane z realizacją tego projektu wywołują wiele szyderczych komentarzy. W opinii Margaret Crawford, profesor architektury na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, jest to „pomysł głupi, bezsensowny z urbanistycznego punktu widzenia”. W niczym nie zraża to jednak Thiela, który wyłożył już około 1,25 mln dolarów na działalność Seasteading Institute, dążącego do realizacji projektu pływających miast. – Kiedy zakłada się firmę, podstawą wszystkiego jest prawdziwa wolność – mówi Thiel, po czym natychmiast odnosi tę uwagę do spraw całego kraju. – Konstytucja Stanów Zjednoczonych dopuszczała na początku rzeczy, na które dzisiaj już się nie pozwala. Pytanie brzmi zatem: „Czy możemy wrócić do punktu wyjścia? Jak zacząć od nowa?”.

Dla Petera Thiela tego rodzaju ambicje – bezgraniczne, idące pod prąd, obrazoburcze – to właściwie nic nowego. Urodził się we Frankfurcie nad Menem. Kariera ojca, inżyniera chemika, zaowocowała tym, że miał koczownicze dzieciństwo. Uczęszczał do siedmiu różnych szkół podstawowych na dwóch kontynentach, zanim jego rodzina osiadła w północnej Kalifornii. Był geniuszem szachowym już w czasach gimnazjum, a potem uchodził za geniusza matematycznego w szkole średniej.

Na Uniwersytecie Stanforda, gdzie studiował prawo i filozofię, drażniła go polityczna poprawność, modna wówczas na terenie kampusu. – Myślę, że jest coś chorobliwego we wszystkim, co skłania ludzi do tak wielkiego konformizmu. W 1987 r. został współzałożycielem „The Stanford Review”, studenckiego czasopisma o zagorzale libertariańskiej orientacji, z którego potem pociągnął za sobą część zespołu do pracy w serwisie PayPal.

Głównym celem „The Stanford Review” było prowokowanie – i zdarzało im się przesadzić. Kiedy Thiel był na ostatnim roku prawa, Keith Rabois, jeden z redaktorów czasopisma, w ramach „praktykowania wolności wypowiedzi” wykrzyknął pod drzwiami kierownika domu studenckiego: Ty pedale! Mam nadzieję, że umrzesz na AIDS! Wywołało to oburzenie i Keith Rabois musiał odejść z uczelni. Thiel, którego homoseksualną orientację ujawniono publicznie dopiero wiele lat później, poświęcił temu incydentowi kilka stron w książce „The Diversity Myth” z 1995 roku. „Keith nie zasługiwał na publiczne potępienie i ostracyzm, trwające przez wiele miesięcy” – napisał o człowieku, którego miał potem zatrudnić na dyrektorskim stanowisku w firmie PayPal.

PayPal ma dziś niewiele wspólnego z pierwotną wizją tej firmy. – Projekt Thiela był wywrotowy i destruktywny – wspomina Norman Book, wiceprezes konserwatywnego portalu informacyjnego WorldNetDaily, który kiedyś pracował na kierowniczym stanowisku w firmie PayPal. – Thiel chciał stworzyć walutę, która nie jest związana z państwem narodowym. Pierwotną misją firmy, ogłoszoną w pierwszych dokumentach, było umożliwienie monetarnej suwerenności – mówi Ken Howery. Według niego Thiel uważał, że ludzie powinni mieć możliwość gromadzenia oszczędności w dowolnie wybranej walucie: Bez obaw, że władze państwowe dokonają dewaluacji.

A potem w kosmos

Jako libertariański atak na system walutowy PayPal okazał się fiaskiem, ale jako przedsięwzięcie biznesowe przyniósł sukces. W 2002 r. eBay odkupił ten serwis za 1,65 miliarda dolarów. Peter Thiel zainkasował 60 mln dolarów, zainwestowawszy początkowo 240 tysięcy. – Potem wielu z nas było w stanie wypalenia. Ja sam podróżowałem przez rok. Natomiast Peter wziął tydzień wolnego, a potem poszedł pracować w funduszu spekulacyjnym – wspomina Howery.

To właśnie ten fundusz, znany obecnie jako Clarium Capital, jest jedyną czarną plamą w CV Thiela. Po uruchomieniu z wielkim hukiem w okresie szybkiego wzrostu (w 2008 r. zarządzał kwotami dochodzącymi do sześciu miliardów dolarów) zaczął notować spadki. W pewnym momencie wartość jego aktywów zmalała aż o 90 proc. w stosunku do rekordowego poziomu, zmuszając Thiela do zakończenia działalności funduszu w Nowym Jorku i ponownego skoncentrowania się na San Francisco.

Thiel ma podejście kontrariańskie, czyli podejmuje decyzje wbrew opinii większości, wbrew trendom panującym na rynku. Będąc w głębi serca szachistą, lubi zaskakiwać przeciwnika. Stara się wykonać nieoczekiwany ruch – z pozoru absurdalny, ale ostatecznie niszczycielski. – Większość ludzi myśli, że jeśli coś jest uznawane przez ogół za słuszne, kontestując to będą postrzegani jak czarne owce. Ale dla Petera to nie jest żaden problem – mówi jego przyjaciel, rosyjski mistrz szachowy Garri Kasparow.

Za tym zainteresowaniem projektem miast na wodzie kryje się spora doza pasji. W artykule napisanym w 2009 r. dla think tanku Cato Institute Thiel stwierdził bez ogródek: „Nie wierzę już, że wolność i demokracja są kompatybilne. Wielką misją libertarian jest znalezienie sposobu ucieczki przed polityką we wszystkich jej formach”.

Dopóki nie można ustanowić libertariańskiej kolonii w kosmosie (a Thiel jest wielkim optymistą również w tej kwestii), trzeba będzie zadowolić się pływającymi miastami. – To nie jest po prostu możliwe czy też pożądane, to jest wręcz konieczne – powiedział w swoim wystąpieniu na jednym z dorocznych spotkań The Seasteading Institute. – Mnóstwo ludzi sądzi, że to niemożliwe. Tym lepiej. Nie musimy się nimi przejmować. Ponieważ uważają, że to niemożliwe, nie biorą nas na serio. I pozwolą nam działać – aż do momentu, gdy będzie już za późno.

Peter Thiel (ur. w 1967 r.), amerykański przedsiębiorca niemieckiego pochodzenia. Ma status ikony i wyroczni w Dolinie Krzemowej. Był współzałożycielem i prezesem serwisu płatności elektronicznych PayPal, a także jednym z pierwszych inwestorów, którzy wsparli rozwój Facebooka. Obecnie kieruje funduszem hedgingowym Clarium Capital i jest jednym z partnerów w spółce kapitału podwyższonego ryzyka pod nazwą Founders Fund. Z majątkiem wartości 1,6 mld dolarów zajmuje 931 miejsce na liście najbogatszych ludzi świata według magazynu „Forbes”.

Libertarianizm – doktryna polityczna, która rozwinęła się w latach 60. i 70. ub. stulecia w Stanach Zjednoczonych. Jest skrajną postacią liberalizmu, opartą na przekonaniu, że wolność jednostki jest wartością nadrzędną, która musi leżeć u podstaw stosunków społecznych, gospodarczych i systemu politycznego. Jednostce przypisuje się niezbywalne prawo do dysponowania sobą (samoposiadanie) i prywatną własnością oraz do wyboru stylu życia pod warunkiem, że nie ogranicza to swobód innych jednostek. Państwo ma ograniczać się do ochrony praw indywidualnych i umożliwienia obywatelom realizowania własnych celów w sposób wolny i odpowiedzialny.

HISTORIA

Król na nocniku, heretyk w kąpieli

Antycznemu kultowi zdrowego ciała średniowieczne chrześcijaństwo przeciwstawiło życie w bólu i umartwieniu. Szacunek dla higieny spłynął po Europie jak woda po brudasie.

Do czystej skóry i bielizny zaczęto przywiązywać wagę dopiero w XVIII w.

EAST NEWS

Na podstawie Diletant.ru, Wiestnik K, Newsland.com

Różne epoki kojarzą się z różnymi zapachami. Średniowiecznej Europie w pełni zasłużenie przypisuje się wszechogarniający smród. Ulice europejskich miast w najmniejszym stopniu nie przypominały czyściutkich wnętrz Hollywood, w których powstają filmy o dawnych czasach. Europa szlachetnych rycerzy, gotowych na każde poświęcenie dla pięknych dam, Europa wykwintnych pałaców, gdzie odbywały się wystawne bale, pachnących ogrodów wokół królewskich rezydencji i pełnych galanterii trubadurów – to piękne mity, utrwalane w historycznych romansach i w filmach z fabryki snów. Zapomnij o tym, drogi czytelniku, i ciesz się, że przyszło ci żyć w naszych czasach.

Takiego pojęcia jak higiena osobista do połowy XIX w. Europa nie znała. Atmosferę w miastach psuły wylewane obficie przed domostwa ekskrementy i zepsute resztki jedzenia. Rzeźnicy szlachtowali bydło wprost na ulicy, tamże je patroszyli. Przez miasta przepędzano stada koni, krów czy owiec, każde pozostawiało po sobie góry odchodów. Wkład w wonny pejzaż wnosiły też pasące się wszędzie świnie. Nikt niczego nie uprzątał ani nie mył przez dziesięciolecia, a właściwie przez wieki, ulice wypełniały więc złogi śmierdzących odchodów i odpadków.

W późnym średniowieczu dbałość o ciało uznawano za grzech. Mycie mogło bowiem zmyć z chrześcijanina wodę święconą, którą został ochrzczony. Duchowieństwo krzywo patrzyło na rytualne kąpiele wyznawców judaizmu, a potem także islamu. Kościół zabraniał katolikowi zażywania kąpieli w jednej łaźni z Żydem. W dokumentach inkwizycji uwieczniono zarzuty wobec podejrzanych o konszachty z szatanem: „Oskarżonego widziano, gdy brał kąpiel” – w oczach inkwizytorów był to dowód herezji.

Brud natomiast był w ujęciu Kościoła oznaką świętości. Mnisi, służący ludziom średniowiecza za przykład, umartwiali ciało, kultywując ascezę. W regułach klasztornych skrupulatnie określano, ile razy w roku można się wykąpać – kąpiel uważano bowiem za luksus oraz przejaw zepsucia i zniewieścienia. Kościół stopniowo wykorzeniał ze świadomości wiernych myśli o korzystaniu z łaźni. Gdy uczestnicy wypraw krzyżowych dotarli na Bliski Wschód, porazili Arabów swoją dzikością i brudem. Zetknąwszy się ze wschodnimi łaźniami, krzyżowcy docenili to zapomniane w Europie dobrodziejstwo. Co więcej, próbowali nawet w XIII w. przywrócić łaźnie u siebie w domu. Bez widomego skutku.

W czasach reformacji i kontrreformacji dzięki staraniom władz kościelnych i świeckich łaźnie w Europie ponownie zamknięto jako siedliska rozpusty i zgnilizny moralnej. Choć nie wszystkie: w Paryżu w 1292 r. działało 26 łaźni publicznych, w Norymberdze – dziewięć, w Erfurcie – dziesięć, w Wiedniu – 29, we Wrocławiu – 12. Swoboda obyczajów panująca w tych przybytkach – mężczyźni czasem myli się wraz z kobietami – przyczyniła się do oskarżeń pod adresem użytkowników o występek i rozwiązłość. Gdy do Europy zawleczono kiłę, upadły i te ostatnie bastiony. W rezultacie ludzie nie myli się latami.

Wszystko wszy

Przy takim podejściu do higieny nieodłącznymi towarzyszami ludzi były insekty. Wszy nazywano „bożymi perłami”. Średniowieczne wszy brały nawet aktywny udział w życiu politycznym. W pewnym szwedzkim mieście burmistrzem mógł zostać tylko kandydat obdarzony bujną brodą. Pretendenci do urzędu siadali przy stole i wykładali nań brody, po czym na środku blatu umieszczano wesz. Burmistrzem zostawał ten, w którego brodę insekt się zagłębił. Jedynie w Hiszpanii wszy nie cieszyły się estymą. By odstraszyć niechciane lokatorki, eleganckie Hiszpanki wcierały sobie we włosy czosnek. Pomagało? Zapewne niewiele, za to na pewno wzmacniało bukiet zapachowy.

Królowa Hiszpanii Izabella Kastylijska (koniec XV w.) chełpiła się, że mycie zdarzyło się jej dwa razy w życiu: przy urodzeniu i w dzień ślubu. Książę Norfolk złożył śluby, że nigdy nie będzie się mył. Jego ciało pokryło się po pewnym czasie cuchnącymi wrzodami. Pewnego dnia słudzy odczekali, aż ich pan upije się do nieprzytomności i go umyli. Angielska królowa Elżbieta I zasłynęła natomiast jako czyścioszka – myła się raz w miesiącu „czy trzeba, czy nie trzeba”. Kąpiele cenił także XV-wieczny książę Burgundii Karol Zuchwały, który kazał wozić ze sobą ulubioną srebrną wannę.

Od czasów Ludwika XIV na dworze w Wersalu i Luwrze zatrudniano pazia, który łapał pchły uprzykrzające życie monarsze. Wykwintny Król Słońce umył się kilka razy w życiu – tylko wtedy, gdy kąpiel zalecali mu lekarze. Stosował za to oryginalną procedurę higieniczną – od czasu do czasu przecierał ręce koniakiem. Posłowie z dalekiej Rusi przebywający na jego dworze pisali, że jego wysokość śmierdzi jak dziki zwierz. Rosjan uważano wówczas w Europie za barbarzyńców – raz w miesiącu odwiedzali bowiem łaźnię. Ludwik XIV wysyłał szpiegów, by się dowiedzieli, czym zajmuje się w odosobnieniu rosyjski poseł, przyjaciel i współpracownik cara Piotra I książę Aleksandr Mienszykow, który bywał w łaźni raz w tygodniu. Stroniącemu od wody francuskiemu władcy w głowie się nie mieściło, że można się myć tak często!

Wielu mężczyzn i wiele kobiet było dumnych z tego, że woda nigdy nie dosięgła ich stóp – z małym wyjątkiem: gdy nieopatrznie wpadli w kałuże lub musieli pokonać rzekę w bród. Lekceważenie zasad higieny słono kosztowało Europę: w XIV w. roznoszona przez insekty i szczury zaraza pochłonęła życie jednej czwartej mieszkańców kontynentu. Paradoksem jest, że Europejczycy uznali dżumę za karę boską za grzechy, m.in. za zażywanie kąpieli.

Uwaga! wylewam!

Średniowieczne europejskie miasta nie miały kanalizacji. Otoczone były natomiast fosą pełniącą wraz z murami funkcję obronną, ale nie tylko. Drugim zadaniem było przyjmowanie pomyj i ekskrementów. Z murów wyrzucano do fosy zawartość wiader i nocników. Większość wylewano jednak po prostu na ulice, które w dni deszczowe zamieniały się w rwące rzeki fekaliów. Mieszkańcy miast poruszali się wtedy na szczudłach, by nie umazać się od stóp do głów tym, co spływało. Pewien książę spadł w Paryżu z konia i utopił się w gnojówce w środku miasta. Deszcz wypłukiwał z zakamarków pokłady nieczystości, które płynęły wartkim strumieniem.

Europejczycy nie znali toalet, na długie stulecia „przesiedli się” na nocniki. Ludzie średniowiecza, którzy wyrzekli się wynalazków antyku, wypróżniali się gdzie popadnie, np. na paradnych schodach pałacu lub zamku. Francuski dwór królewski regularnie przemieszczał się z zamku do zamku, ponieważ po pewnym czasie w rezydencji dosłownie nie było czym oddychać. Nocniki stały nieopróżniane pod łożami całymi dniami i nocami. Gdy król Ludwik IX (XIII w.) został trafiony fekaliami wylewanymi z okna, paryżanie mogli pozbywać się w ten sposób zawartości nocników tylko po trzykrotnym ostrzegawczym okrzyku: Uwaga! Wylewam! W 1270 r. wprowadzono w mieście zakaz opróżniania nocnych naczyń przez okno, ale ponieważ kanalizacji nie było, przepis pozostał martwy.

Lokatorzy Luwru wypróżniali się na podworcu, na schodach, na balkonach. Albo przynoszono im „nocne wazy”, które następnie opróżniano na tyłach pałacu. Z pamiętników księcia Saint-Simona dowiadujemy się np., że damy dworu podczas rozmowy – a bywało, że nawet w trakcie mszy w kaplicy – wstawały i odchodziły na bok, by się gdzieś w kącie bez żenady wypróżnić. Król zezwalał na używanie w charakterze ubikacji wszelkich zakamarków swoich rezydencji.

W niektórych zamkach na murach umieszczano drewniane budki, gdzie można było zaspokoić potrzebę fizjologiczną. Odchody spływały po murze, a następnie po zboczu wzgórza, by wreszcie „użyźnić” dolinę. Załatwiano się też wprost przez otwory w murze lub przez okno. Z czasem pod przybudówki na murach zaczęto podstawiać cysterny, które opróżniano w dole kloacznym za miastem. Czy nie prościej byłoby zbudować na dziedzińcu najzwyklejszą latrynę? Zapewne, nikomu jednak nie przychodziło to do głowy. Pierwsze próby opanowania sytuacji w miastach zalewanych przez fekalia odnotowano w XV w. W 1451 r. władze Magdeburga postanowiły wybudować za murami wielką toaletę publiczną w pobliżu kamiennego mostu. Później każdy przybywający do grodu chłop miał obowiązek zabrać na swoim wozie miejskie nieczystości.

Dla dobrego chrześcijanina nawet defekacja była powodem do wznoszenia modłów. Węgierski historyk István Ráth-Végh w „Komedii książki” opisuje modlitewniki, z których można było zaczerpnąć litanie na czas załatwiania potrzeb fizjologicznych. Jedną z najpowszechniejszych dolegliwości w owych czasach była biegunka, która mogła każdego zastać gdziekolwiek i wtedy nie było czasu, by szukać ustronnego miejsca – sprawę załatwiało się natychmiast. Ta częsta przypadłość dyktowała też kanony mody. W okresie od XII do XV w. mężczyźni nosili coś w rodzaju spodni składających się z dwóch niezszytych nogawic lub kilku warstw pionowych skrawków, by nie zawracać sobie głowy ich zdejmowaniem przy wypróżnieniach. Kobiety nosiły obszerne spódnice, zapewne też po to, by nie krępować ruchów podczas defekacji. Damy ukrywały pod nimi małe pieski, które miały za zadanie chronić je przed pchłami.

Drugim dyktatorem mody był… syfilis. Masowo chorujący na tę chorobę w XVII i XVIII w. Europejczycy w pewnym stadium choroby tracili owłosienie. Kawalerowie, aby pokazać damom, że nie są chorzy, zapuszczali długie włosy i wąsy. Ci natomiast, którzy nie mogli się pochwalić bujnym włosem, wymyślili peruki. A że syfilityków w wyższych sferach było co niemiara, wielkie peruki na długie lata weszły do kanonu europejskiej mody.

Bukiet rycerski

Typowy francuski rycerz – obiekt opisanych obficie w literaturze niewieścich westchnień – na przełomie XV i XVI w., według opisu współczesnych archeologów i historyków, miał niewiele ponad 160 cm wzrostu. Twarzy na ogół nie mył ani nie golił, często natomiast nosił na niej ślady ospy. W niestrzyżonych i niemytych włosach przyciśniętych ciężkim hełmem mieszkały zastępy insektów, podobnie jak w zakamarkach ciężkich przepoconych szat.

Zdrowe zęby uważano za oznakę niskiego pochodzenia. W wyższych sferach ceniono próchnicę, potwierdzenie zamożności i wysokiego statusu. Z dobrze urodzonych ust dobywał się zatem przykry zapach – nikt nie mył zębów (pierwsze szczoteczki pojawiły się w Anglii w XVIII w., ale nie od razu rozprzestrzeniły się na resztę Europy) ani nie odwiedzał dentysty, ponadto w celach dezynfekcji spożywano dużo czosnku.

Smród niemytych nóg czy odór z ust – to jeszcze nie było najgorsze. Spróbujmy sobie wyobrazić, jak intensywny zapach wydziela spieniony koń oraz jeździec, który spędził na rumaku cały dzień. W dodatku rycerz często przez cały dzień – albo i dni kilka – był zakuty w zbroję, której nie mógł zdjąć bez pomocy giermka, potrzeby fizjologiczne załatwiał zatem prosto w pancerz. Niektórzy historycy zastanawiali się, jak wojsko Saladyna namierzało chrześcijańskie obozowiska. Odpowiedź jest prosta: po zapachu.

Nadobne damy zawsze dokładały starań, by podkreślić walory swej urody. W średniowieczu obficie używały pudrów, a właściwie bielideł zawierających ołów lub cynk (nakładano grubą warstwę, by ukryć ślady po ospie lub liczne wykwity niemytej latami cery), depilowały brwi i pociągały usta naturalnymi barwnikami. Szczytem elegancji było podkreślenie warg pomadą zawierającą nasienie byka, uchodzące za wytworny afrodyzjak. Ważnym składnikiem kosmetyków był mocz. Damy używały uryny własnej i swoich „anty-pchlich” piesków do nacierania włosów i skóry głowy.

„Nie wolno myć twarzy pod żadnym pozorem, gdyż może wywiązać się katar lub pogorszyć wzrok” – przestrzegali XVI-wieczni medycy. Jeszcze w XVIII w. w pewnym traktacie o dobrym wychowaniu podkreślano, że mycie twarzy jest wysoce niewskazane, gdyż „czyni oblicze bardziej narażonym na zimno, a latem – na gorąco”. Twarze kobiet i mężczyzn pokryte więc były często krostami. Żyjąca już w epoce rokoka pomysłowa księżna Newcastle naklejała na pryszcze kawałki czarnego sukna, czym wylansowała modę na muszki maskujące wypryski.

Wojna ze smrodem

Ponieważ Europa cuchnęła wzdłuż i wszerz, poszukiwanym towarem były pachnidła. Ostre zapachy miały maskować odór niemytego latami ciała. Już w IX w. nieźle funkcjonował handel pomiędzy Bizancjum i Wenecją, kupcy z Arabii dostarczali wonności z Bagdadu do muzułmańskiej Hiszpanii. Arabska sztuka wyrobu pachnideł była wysoko rozwinięta i ceniona. Stosowano komponenty z Chin, Indii i Afryki. W XII w. Europejczycy zaczęli sporządzać własne pachnidła na bazie destylowanego alkoholu. Pięć stuleci później Król Słońce, obudziwszy się pewnego poranka niewyspany i wściekły (cierpiał na bezsenność z powodu pluskiew zamieszkujących jego łoże), nakazał dworzanom oblewać się od stóp do głów wonnościami.

Pierwszy projekt nowożytnej toalety ze spłuczką przypisuje się Leonardowi da Vinci: artysta wykonał rysunki na zamówienie francuskiego króla Franciszka I, wstrząśnięty tym, jak wygląda Luwr użytkowany jako jedna wielka ubikacja. Jak wiele innych wynalazków geniusza, ten też pozostał na papierze. A Franciszek I zapisał się w historii tym, że udzielał audiencji, siedząc na nocniku. Nie on jeden – podobnie czyniło wielu innych władców. Ludwik XIV miał specjalny „tron” z otworem na nieczystości. Siedząc na nim, rozmawiał z posłami.

Niektórzy arystokraci cenili jednak przyjemności związane z szeroko pojętą toaletą. Do naszych czasów zachowały się ryciny i obrazy przedstawiające ludzi w kąpieli. W zamkach Goodrich i Conisbrought w Anglii znaleziono kamienne umywalki wmontowane w ściany – służyły one do tego, by przed posiłkiem i po nim umyć w nich dłonie. Do naszych czasów przetrwały dowody na to, że zanurzano w wodzie nie tylko ręce. W zamku Leeds, który w XIII w. był rezydencją angielskiego króla Edwarda I, zbudowano np. wannę napełnianą wodą z pobliskiego jeziora. Obok wanny znajdowała się półeczka na przybory toaletowe.

W kilku średniowiecznych utworach literackich znajdujemy opisy ablucji: Parsifal po długiej wędrówce zażywa kąpieli pod opieką pięknych służek. Malagant, bohater opowieści o ryce-rzach króla Artura, zastaje właścicielkę zamku, który nawiedza, kąpiącą się w wielkiej kadzi w ogrodzie pod lipą. Epicki bohater Biterolf urządza wspólne kąpiele z gośćmi w ogromnej balii ustawionej przy biesiadnym stole.

Dla zdrowia niektórzy medycy zalecali kąpiele w gorących źródłach lub wodach mineralnych. Nazywano je świętymi źródłami, by zachęcić do korzystania z nich bogobojnych chrześcijan porośniętych brudem. W Anglii już w XVI w. powstał przewodnik po zdrojach, w których znajdują się lecznicze wody. Lekarze zwracali też uwagę na pożytki z dodawania do ciepłej wody wywarów z ziół.

Prekursorami higieny, tak zwalczanej przez większość duchowieństwa, byli joannici. W XIII w. założyli szkoły dla medyków, gdzie uczono, że istnieje związek między zachowaniem zasad higieny a rozprzestrzenianiem się chorób zakaźnych. Joannici otrzymali prawo do inspekcji rzeźni i piekarń, w razie odkrycia antysanitarnych warunków mogli żądać ich zamknięcia.

Wzmianki o wytwórniach mydła znajdujemy już w XIV-wiecznych kronikach niemieckich, ale aż do drugiej połowy XIX w. nie był to towar powszechnego użytku. XIX-wieczny niemiecki lekarz Friedrich Eduard Bilz tak namawiał do zażywania kąpieli: „Są ludzie, którzy nie mają odwagi, by wykąpać się w rzece czy w wannie, gdyż od dzieciństwa nigdy nie wchodzili do wody. Ta obawa jest bezpodstawna, po piątej czy szóstej próbie można się przyzwyczaić”. Doktorowi nie bardzo dowierzano.

NAUKA

Serce rośnie

Medycyna znalazła się na progu rewolucji technologicznej: być może już za dwadzieścia lat lekarze będą w stanie wymieniać narządy w ciele człowieka niczym części zamienne w samochodzie.

Zastosowanie komórek macierzystych w medycynie dotychczas napotykało poważne dylematy natury etycznej i moralnej.

FPM

rozm. Władimir Tichomirow

Kłopoty z sercem? Nie ma problemu! Dzięki zastosowaniu nowych technologii medycyny regeneracyjnej i genowej możliwe będzie wyhodowanie nowego narządu. Dokucza wątroba? Spokojnie, dobiegł końca jej okres gwarancyjny i potrzebna jest wymiana. Naukowcy wierzą, że już niebawem dla przeprowadzenia zabiegu tego typu nie będzie potrzebny dawca ani implant – ludzkie organy zastępcze będą hodowane w probówkach.

Przywykliśmy już do doniesień dotyczących zastosowania komórek macierzystych w medycynie, media regularnie zasypują nas sensacyjnymi wiadomościami o wynikach przełomowych badań. Jednak na razie możemy mówić jedynie o pojedynczych udanych eksperymentach. I nie wiadomo, jak prędko i czy kiedykolwiek nowe technologie będą powszechnie dostępne.

W opisywanych eksperymentach wykorzystywane są embrionalne komórki macierzyste, uzyskiwane z ludzkich zarodków. Komórki te mają potencjalnie zdolność przekształcania się w dowolny rodzaj komórek obecnych w ludzkim organizmie – mięśnia sercowego, kości, wątroby, skóry czy mózgu (w naszych tkankach występuje ponad 200 rodzajów komórek).

Zastosowanie komórek macierzystych w medycynie dotychczas napotykało poważne dylematy natury etycznej i moralnej. Sytuacja zmieniła się dopiero pięć lat temu za sprawą japońskiego uczonego. Shinya Yamanaka zdołał przywrócić dojrzałe ludzkie komórki do stanu wczesnej fazy rozwoju (pluripotencji), w której mogą one dać początek każdemu typowi komórek. Dzięki temu dawcą komórek macierzystych niezbędnych do wyhodowania zdrowego narządu może być sam pacjent. Technologia ta pozwala zatem zapomnieć o problemach moralnych, które dotychczas stanowiły przeszkodę. Ponadto praktycznie wyklucza ona ryzyko odrzucenia przeszczepianego materiału przez organizm.

Kilka lat pracy nad odkryciem pozwoliło biologom osiągnąć pierwsze sukcesy. Najbardziej obiecujące wyniki przyniósł eksperyment przeprowadzony przez rosyjskiego badacza Konstantina Agładzego, który wraz z zespołem japońskich uczonych z Uniwersytetu Kioto jako pierwszy na świecie w warunkach in vitro, tj. w probówce, wyhodował pełnowartościową tkankę mięśnia sercowego. Rezultaty były zaskakujące, początkowo badacze zamierzali bowiem jedynie pozyskać pojedyncze komórki, na których mogliby testować nowe preparaty medyczne. Technologię klonowania kompletnych części zapasowych dla człowieka odkryli przypadkowo.

Światowe media początkowo podały, że jest pan pierwszym badaczem na świecie, któremu udało się wyhodować w probówce ludzkie serce. Kolejne doniesienia miały już bardziej stonowany wydźwięk. Na czym polega pana odkrycie?

Konstantin Agładze: W kilku słowach można to wyjaśnić, odwołując się do inżynierii tkankowej. Przede wszystkim udało nam się w warunkach laboratoryjnych z pluripotentnych komórek macierzystych wyhodować pełnowartościową tkankę mięśnia sercowego. Niewielką liczbę pojedynczych komórek udawało się pozyskiwać już wcześniej, jednak dotychczas trudno było mówić o sukcesie, wszystkie wcześniejsze próby prowadziły bowiem do powstania chaotycznie ułożonych kultur tkankowych. Jako pierwsi pozyskaliśmy ustrukturyzowaną tkankę mięśnia sercowego na podłożu z nanowłókien polimerowych. Dzięki tej metodzie udało nam się wyhodować komórki serca oraz sprawić, żeby układały się one w kompletną, uporządkowaną tkankę serca.

Czy z tej tkanki można zbudować serce?

Tak, z pewnością. Nam jednak przyświecały inne cele. Przede wszystkim potrzebowaliśmy materiału biologicznego do testowania nowych leków pod kątem ich toksyczności dla organizmu ludzkiego. Modele tkanki ludzkiej są niezbędne dla badań farmaceutycznych. Pierwszy etap badań klinicznych obejmuje bowiem reakcję tkanek i odrębnych narządów na nowy lek, a dopiero potem następuje etap testów na zwierzętach. Jednak komórki zwierzęcego serca znacznie odbiegają budową od ludzkich. Tym sposobem nasze odkrycie stanowi brakujące ogniwo badań. Dzięki niemu badania nad nowymi preparatami farmaceutycznymi będą bardziej bezpieczne, pozwoli to również zaoszczędzić znaczne środki.

Jest też inny cel. Chcemy przeprogramować komórki danego pacjenta, np. komórki nabłonkowe lub krwi, w miocyty – komórki mięśniowe, z których następnie można wyhodować implant zastępujący konkretny narząd. Badania te mogą okazać się pomocne z punktu widzenia medycyny regeneracyjnej, w pracach nad tzw. łatkami na mięsień sercowy. Zakładamy, że w przyszłości takimi łatkami będzie można uzupełniać ubytki zniszczonej tkanki serca. Ta tkanka jest szczególna. Przypomina zwykły mięsień, ma zdolność kurczenia się, ale zarazem zachowuje cechy tkanki nerwowej – potrafi przewodzić impulsy elektryczne i odpowiadać na nie skurczami – przy czym jej praca nie podlega ludzkiej woli. W naszym organizmie to jedyna taka tkanka. Dla nas kluczowe było przeprogramowanie komórek, ale też zmuszenie ich do ułożenia się w tkankę. Udało nam się to osiągnąć dzięki nanowłóknom polimerowym o całkowitej biozgodności z ludzkimi tkankami. Właśnie te włókna sprawiają, że komórki rosną, przybierając pożądaną strukturę.

W leczeniu jakich chorób mogą pomóc wspomniane przez pana łatki?

Łatki mogą być wykorzystane do leczenia zaburzeń rytmu serca, np. hamowania procesów prowadzących do arytmii, gdy na skutek chaotycznych skurczów przedsionków może dojść do zatrzymania krążenia.

Jak pracuje serce? Do komórek dociera impuls elektryczny, który pozwala zsynchronizować skurcze. Praca serca powinna być skoordynowana, jak w silniku dwutaktowym – przedsionek, komora, przedsionek, komora… Zdumiewające, że nawet jeśli tkanka jest w 95 proc. silna i zdrowa, a znajdują się w niej tzw. ośrodki ektopiczne, które zaburzają rytm skurczy, skoordynowana praca komórek zostaje przerwana. Stanowi to zagrożenie dla organizmu, nasza wewnętrzna pompa zaczyna nawalać. Żeby nie dopuścić do zaburzeń, na dotkniętym patologią fragmencie tkanki należy przymocować wyhodowaną w probówce łatkę. Łatka, która wyrosła z własnych komórek pacjenta, niweluje zaburzenia i jest dobrze tolerowana przez organizm.

Podczas przygotowywania łatki wykorzystywane są polimery. Czy zastosowanie tych materiałów może wywoływać jakieś efekty uboczne?

Nasza metodologia opiera się na wykorzystaniu komórek pobranych od pacjenta, co z założenia wyklucza reakcję autoimmunologiczną, czyli zaatakowanie ich przez układ odpornościowy jako wroga. A nanowłókna ulegają pełnej biodegradacji. W trakcie leczenia i rekonwalescencji pacjenta całkowicie się rozpuszczają.

Jak wyglądają badania kliniczne z zastosowaniem opracowywanych przez pana zespół technologii?

W pierwszym etapie sprawdzamy działanie leku na poziomie pojedynczej komórki. Następnie przechodzimy do testów na zwierzętach. Istnieje jeszcze etap przejściowy – badanie reakcji na lek na poziomie tkanek. I tutaj sytuacja się komplikuje, nigdy bowiem nie wiadomo do końca, jak potencjalny lek wpłynie na połączenia międzykomórkowe. Żeby to sprawdzić, konieczny jest model, który będzie można bez ryzyka poddać działaniu leku. Pozwoli to ocenić, czy np. konkretna architektura włókien serca może sprzyjać arytmii i jak zachowuje się ona pod wpływem badanego leku. Jak zbudować taki model? W laboratorium w Kioto opracowaliśmy metodę. Wykorzystaliśmy nanowłókna – początkowo tylko po to, żeby ułożyć komórki na podłożu w pożądanej konfiguracji. Z czasem okazało się, że podłoże zupełnie nie jest potrzebne, wystarczy bowiem powiesić włókna na specjalnym stelażu. W ten sposób rozpoczęliśmy prace nad stworzeniem serca.

© Ogoniok, 1.04.2013

Konstantin Agładze (ur. w 1955 r.), rosyjski fizyk i biofizyk, do 2000 r. pracował w Instytucie Teoretycznej i Eksperymentalnej Fizyki, od kilkunastu lat pracuje w amerykańskich i japońskich ośrodkach naukowych i uniwersytetach, specjalizuje się w bioinżynierii. Wraz z zespołem na Uniwersytecie Kioto stworzył tkanki mięśnia sercowego metodą in vitro. Kieruje Institute for Integrated Cell Material Sciences. Regularnie publikuje w czasopiśmie „Nature”.

NAUKA

Co wyhodowano z komórek macierzystych

Naczynie krwionośne

Materiały prasowe

Na podstawie Ogoniok

Naczynia krwionośne

W 2004 roku japońscy uczeni z wydziału medycznego Uniwersytetu Kioto pod kierownictwem profesora Kazuwy Nakao jako pierwsi na świecie wyhodowali pełnowartościowe pod względem struktury naczynia włosowate. Wcześniej naukowcom udawało się uzyskać jedynie pojedyncze komórki nerwowe i tkankę mięśniową, co nie dawało możliwości odtwarzania kompletnych organów.

Komórki mózgu

W 2005 roku zespół z Uniwersytetu Stanowego Florydy wyhodował prawidłowo uformowane i nadające się do transplantacji komórki mózgu gryzonia. Obecnie naukowcy opracowują technologię pozyskiwania ludzkich komórek do transplantacji, co mogłoby pomóc w leczeniu chorób Alzheimera i Parkinsona.

Neurony

W 2005 roku grupa włoskich i brytyjskich naukowców z uniwersytetów w Edynburgu i Mediolanie z niewyspecjalizowanych komórek macierzystych uzyskała w warunkach in vitro (w probówce) różne typy komórek systemu nerwowego, w tym również włókna nerwowe rdzenia kręgowego. Pionierskie badania przeprowadzono na myszach. Podobne rezultaty udało się uzyskać z wykorzystaniem ludzkich komórek macierzystych.

Zastawka serca

Jesienią 2006 roku doktor Simon Hoerstrup i jego koledzy z uniwersytetu w Zurychu po raz pierwszy wyhodowali zastawki ludzkiego serca z komórek macierzystych, pochodzących z ludzkich wód płodowych. Odkrycie to być może pozwoli wytwarzać zastawki serca dla nienarodzonych jeszcze dzieci, u których w okresie płodowym zdiagnozowano wadę serca. Przeszczepu będzie można dokonać tuż po narodzinach.

Tkanka wątroby

Również w 2006 roku naukowcy z uniwersytetu w Newcastle w Wielkiej Brytanii ogłosili, że jako pierwsi na świecie wyhodowali sztuczną wątrobę z ludzkich komórek macierzystych pochodzących z krwi pępowinowej. Prace nad technologią, która pozwoliła uzyskać miniaturową wątrobę o długości 2 cm, są kontynuowane. Celem jest wyhodowanie prawidłowo funkcjonującej ludzkiej wątroby o standardowych wymiarach.

Komórki mięśni

Jesienią 2006 roku badacze z Instytutu Komorek Macierzystych z Uniwersytetu Minnesota w Minneapolis opracowali metodę otrzymywania komórek mięśni gładkich z komórek macierzystych wyprowadzonych z dojrzałego organizmu. Komórki uzyskano ze szpiku kostnego dorosłych myszy, szczurów, świni, jak również człowieka. Formowanie się komórek mięśni gładkich z wielofunkcyjnych komórek macierzystych przypomina naturalny proces. Nowe komórki mają wszystkie właściwości funkcjonalne normalnych komórek mięśniowych.

Pęcherz moczowy

W 2007 roku amerykańscy uczeni z Instytutu Medycyny Regeneracyjnej zdołali wyhodować pełnowartościowy pęcherz moczowy. Jako surowiec wykorzystano komórki pacjentów wymagających przeszczepu. Wyhodowanie tkanki komórkowej w specjalnym inkubatorze zajęło dwa miesiące. Od tamtej pory operacji przeszczepu pęcherza moczowego poddano siedmiu pacjentów. Efekty spełniły oczekiwania – planowane jest przeprowadzenie podobnego zabiegu u kolejnych 20 pacjentów.

Rogówka oka

W 2007 roku naukowcy z Uniwersytetu Kioto pozyskali z komórek macierzystych fragment powierzchniowej warstwy rogówki. Według autorów odkrycia w pionierskim eksperymencie wykorzystano komórki macierzyste pobrane z rogówki drugiego oka pacjenta. Operacja przeszczepu przebiegła pomyślnie, jednak dotychczas był to jedyny taki zabieg.

Sperma

W 2008 roku brytyjskim naukowcom z uniwersytetu w Newcastle w Wielkiej Brytanii udało się przekształcić pobrane od mężczyzny komórki szpiku kostnego w komórki spermy. Kolejny etap badań ma doprowadzić do tego, żeby te prymitywne komórki przeszły mejozę, co pozwoli uzyskać ilość materiału genetycznego wystarczającą do zapłodnienia. Jeszcze w 2006 roku spermę z embrionalnych komórek macierzystych samca myszy wykorzystano do zapłodnienia – z wyhodowanych w ten sposób siedmiu młodych sześć osiągnęło dojrzałość.

Ząb

W 2009 roku japońscy uczeni z Instytutu Medycyny w Uniwersytecie Tokio z pojedynczej komórki wyhodowali ząb, który następnie przeszczepili myszy. Materiał komórkowy, z którego powstał, umieszczono na kolagenowym szkielecie. Okazało się, że ząb przyjął prawidłowy kształt i wykształcił pełnowartościową strukturę. Implant niczym nie różnił się od naturalnego zęba.

NAUKA

Wypaczenia patrzenia

Prawie wszystkie nasze poczynania są już monitorowane. Ludzie nie dają rady kontrolować zbieranego materiału, podejrzane zachowania mają więc rozpoznawać specjalne programy komputerowe.

Według szacunkowych danych na całym świecie jest 15 mln kamer monitoringu.

Materiały prasowe

Christoph Behrens

Obroty amerykańskiej firmy BRS Labs w ciągu ostatniego roku wzrosły dziesięciokrotnie, do 200 mln dolarów. To niezwykle dynamicznie rozwijające się przedsiębiorstwo otworzyło nowe biura – w Houston, Sao Paulo i Londynie. Technologia przezeń oferowana jest już stosowana w San Francisco i eksportowana do Dubaju.

Źródłem sukcesu BRS – to skrót od Behavioral Recognition Systems, czyli „systemy rozpoznawania zachowań” – jest monitoringowe oprogramowanie o nazwie AiSight. Rewolucjonizuje ono właśnie na całym świecie systemy monitoringu lotnisk i dworców, sprawiając, że kamery mądrzeją. Wyposażone w ten program uczą się rozpoznawania wyróżniających się zachowań. Obojętne, czy ktoś postawi walizkę, czy wysiądzie z auta tam, gdzie nie powinien, albo przejdzie przez ogrodzenie – komputer natychmiast wszczyna alarm. Człowiek nie jest już potrzebny do oceny zarejestrowanych przez kamerę zachowań innych ludzi – oto spełnienie marzenia wszystkich instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.

System sam się uczy

Według szacunkowych danych na całym świecie jest 15 mln kamer monitoringu. W samej tylko Wielkiej Brytanii rejestrują każdego obywatela średnio 300 razy dziennie. Zdjęcia te kończą jednak najczęściej w niebycie. Nie ma po prostu wystarczająco dużo pracowników, by cały zbierany materiał wideo, na żywo czy nie, uważnie obejrzeć i przeanalizować. Maszyna natomiast nigdy nie daje sobie odwrócić uwagi, jest zawsze skoncentrowana, nie potrzebuje przerwy na kawę. Koncept „inteligentnej kamery monitoringowej” trafia w ogromną lukę w rynku.

Obecny na rynku od trzech lat system AiSight jest skonstruowany tak, że uczy się sam. Podobnie jak sieci neuronowe, może zbierać doświadczenia i poszerzać swoją wiedzę o tym, co i w jakiej sytuacji jest normalne, a co nie (np. przez które drzwi nie wolno przechodzić). „Pozwalamy komputerowi widzieć, uczyć się, a ostatecznie także myśleć” – chwali się firma w wideoklipie.

– Jeżeli system w trakcie działania sam się dokształca, to jako technik tracę nad tym panowanie – krytykuje to podejście Zaharya Menevidis z Instytutu Fraunhofera, kierownik niemieckiego projektu Adis. – Można utracić nad tym kontrolę, to nie jest żaden postęp. Inżynierowie z BRS Labs uznają jednak europejskie systemy, oparte na sztywnych regułach, za „przestarzałe”. Tak czy inaczej, tylko pozornie chodzi o bezpieczeństwo. Dużo atrakcyjniejsze są widoki na finansowe zyski w tym sektorze technologii. Analitycy z Homeland Security Research prorokują, iż do 2016 r. globalny rynek inteligentnego monitoringu wzrośnie czterokrotnie.

Europejscy eksperci ds. bezpieczeństwa chętnie widzieliby się w tym interesie. Unia Europejska chciałaby się doposażyć w inteligentny monitoring, np. na swych zewnętrznych granicach. Co najmniej 60 mln euro popłynęło w ubiegłych latach na projekt inteligentnej, czyli zautomatyzowanej kontroli granic Smart Borders. Komisja Europejska rozważa także budowę własnej floty samolotów bezzałogowych dla ochrony granic (projekty Oparus i Wimaas). Równocześnie trwają prace nad robotami mającymi patrolować granice i tropić osoby próbujące się przez nie przedostać (projekt Talos). Specjalne czujniki mają na polecenie straży granicznych wykrywać nawet zapachy domniemanych nielegalnych przybyszów.

To tylko projekty badawcze – zapewnia Komisja Europejska. Program dotychczas przyniósł przede wszystkim kosztowne porażki i niewiele konkretów. Komisja wydała np. 3,5 mln euro na projekt Amass dotyczący inteligentnych boi morskich. Wyposażone we wszelkie możliwe czujniki, miały wykrywać u wybrzeży Europy „cele niewspółpracujące”, czyli jednostki z nielegalnymi imigrantami z Afryki na pokładzie. – Znaczna część tej technologii została zniszczona – mówi jedna z osób za nią odpowiedzialnych, pragnąca zachować anonimowość. – Boja niedaleko wybrzeży Wysp Kanaryjskich zatonęła w wyniku warunków atmosferycznych. Na stronie internetowej natomiast widnieje komunikat, że program został planowo zakończony.

Również w przypadku projektu Wimaas – dotyczącego samolotów bezzałogowych, łączne koszty 2,7 mln euro – nie przedstawiono publicznie żadnych wyników. Udało się uzyskać informację, że odbyły się dwa loty testowe samolotów bezzałogowych u wybrzeży Hiszpanii i Grecji, ponadto powstało kilka publikacji technicznych. W ramach projektu Talos natomiast stworzono dwa działające prototypy: roboty wielkości traktorów, które samodzielnie mogą patrolować granice i za pomocą radarów wykrywać ludzi. Program ten, kosztujący 20 mln euro, jest jednak już od roku zakończony, a roboty od tego czasu stoją niewykorzystywane gdzieś w Polsce.

Zbyt ciemne dworce

Niemieckie Federalne Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych kwotą ponad 21 mln euro wspiera dziewięć projektów „rozpoznawania wzorców zachowań”. Resort zalicza je do działań na rzecz wspomagania gospodarki: niemieckie firmy mają „mieć możliwość czerpania profitów z tego przeżywającego boom rynku”.

Od trzech lat niemieccy badacze próbują nauczyć komputery czytania z twarzy, wykrywania broni czy rejestrowania nietypowego poruszania się. Na wyniki trzeba jednak będzie poczekać. Jak na przykład w projekcie Adis, w którym algorytm ma wykrywać zagrożenia na stacjach metra: leżące osoby, skupiska ludzi, agresję czy ogólnie „podejrzane zachowania” – wyjaśnia koordynator projektu Oliver Röbke z monachijskiej firmy Indanet AG. – Pierwotnie chcieliśmy ten system przetestować w publicznej komunikacji regionalnej – mówi Röbke, współpracować chciały zakłady komunikacyjne jednego z dużych miast. Ze względu na kwestie etyki oraz ochrony danych osobowych wielu ekspertów oraz kilku deputowanych do Bundestagu od początku krytycznie odnosiło się do tego projektu. Planowanego urządzenia demonstracyjnego nie ma do dziś, na dwa miesiące przed zakończeniem prac.

– W zakresie tego rodzaju technologii Europa zostaje w tyle – mówi Ben Hayes z organizacji Statewatch, obserwujący ten sektor. „Niezawodność prewencyjnego monitoringu jest wątpliwa” – krytykują naukowcy z Instytutu Socjologii Prawa i Kryminalistyki w Wiedniu. Oddziaływanie otoczenia oraz zmieniające się oświetlenie mogą zafałszowywać wyniki. Dzięki temu powstałaby „niemożliwa do zaakceptowania wielość fałszywych wskazań”, co znowu generowałoby koszty ich weryfikacji.

Podobne doświadczenia zebrał w 2007 r. niemiecki Federalny Urząd Śledczy, który zainstalował na dworcu głównym w Moguncji urządzenia do automatycznego rozpoznawania twarzy. Test zakończył się niepowodzeniem, ponieważ najczęściej było po prostu zbyt ciemno, by móc zidentyfikować poszczególne osoby. – Dużo większy sens miałoby zainwestowanie tych pieniędzy w modernizację dworców, jaśniejsze byłyby bardziej bezpieczne – krytykuje Stephan Urbach z Partii Piratów.

Abstrahując od kwestii ekonomicznych, istnieją oczywiście także wątpliwości o charakterze zasadniczym. – Rozpoznawanie wzorców zachowań to sprawa wysoce delikatna i kontrowersyjna, ponieważ sfera analogowa łączona jest tu ze sferą cyfrową – mówi Thilo Weichert, pełnomocnik ds. ochrony danych osobowych landu Szlezwik-Holsztyn. Ostatecznie to nie maszyna powinna oceniać sytuację, lecz wyłącznie człowiek. Ponadto przy rozpoznawaniu wzorców zachowań z baz danych trzeba usuwać „nagrania uboczne”, czyli zarejestrowane, ale niezwiązane z analizowaną sytuacją osoby trzecie. – W wielu projektach badawczych dotyczących bezpieczeństwa nie zwraca się jednak na to uwagi – mówi Weichert.

© Süddeutsche Zeitung, 9.03.2013

NAUKA

Talent w ciemię bity

Uszkodzenia mózgu prowadzą czasem do ujawnienia się niezwykłych umiejętności. Czy idąc tym tropem, naukowcy zdołają obudzić geniusza w każdym z nas?

Neurologiczne przyczyny nabytego syndromu sawanta wciąż są słabo poznane.

Corbis

Adam Piore

Derek Amato stał nad brzegiem basenu w jego płytkiej części, gdy naszła go ochota na zabawę. Krzyknął do przyjaciela, by rzucił mu piłkę, po czym wyskoczył w powietrze – głową naprzód, z rozpostartymi ramionami. Czubkami palców zdołał jeszcze musnąć piłkę, ale zaraz potem uderzył w dno basenu z takim impetem, że aż mu w głowie zahuczało. Minęło kilka tygodni, zanim uwidoczniły się wszystkie następstwa urazu: 35-procentowa utrata słuchu w jednym uchu, bóle głowy, zaniki pamięci. Ale najbardziej dramatyczny efekt wystąpił już cztery dni po wypadku.

Gdy Amato zbudził się po kilku dniach niemal nieprzerwanego snu, był wciąż lekko przymulony. Poszedł odwiedzić swego przyjaciela Ricka Sturma. W trakcie rozmowy zauważył stojący w kącie tani syntezator. Bez namysłu zasiadł przy nim. Nigdy w życiu nie grał na pianinie i nic go nie ciągnęło do tego instrumentu. Teraz jego palce zaczęły instynktownie biegać po klawiszach. Ku swemu wielkiemu zdziwieniu wykonywał rozbudowane akordy, jakby umiał grać od lat.

Zespół sawanta

Po tym incydencie 40-letni Amerykanin postanowił poszukać wyjaśnienia w internecie, wpisując w wyszukiwarkach takie słowa kluczowe jak „wybitnie uzdolniony” i „uraz głowy”. Trafił na nazwisko Darolda Trefferta, światowej sławy eksperta w dziedzinie „syndromu sawanta”. Ludzie z tym zespołem, choć zazwyczaj upośledzeni umysłowo, wykazują pewne niezwykłe zdolności. Amato napisał do niego e-maila i otrzymał szybką odpowiedź. Treffert, były wykładowca szkoły medycznej na Uniwersytecie Wisconsin, zdiagnozował u niego „nabyty zespół sawanta”. Obecnie znanych jest około 30 przypadków takich osób. Chodzi o zwykłych, niewyróżniających się niczym pacjentów z urazami mózgu, u których nagle rozwinęły się nowe, niemal nadludzkie umiejętności: jakiś talent artystyczny, wyjątkowa biegłość w matematyce, fotograficzna pamięć itp. Przykładem może być Jason Padgett, który odkąd został brutalnie pobity przez rabusiów, jest jedyną osobą na świecie umiejącą własnoręcznie rysować fraktale. Pewien kręgarz natomiast pod wpływem urazu zmienił się w uznanego artystę, którego prace są wystawiane w galeriach i osiągają ceny liczone w tysiącach dolarów.

Neurologiczne przyczyny nabytego syndromu sawanta wciąż są słabo poznane. Postęp w dziedzinie technik obrazowania mózgu pozwala jednak naukowcom badać unikalne mechanizmy neurologiczne zachodzące u tych osób. Bruce Miller, neurolog behawioralny, dyrektor ośrodka badań nad pamięcią i starzeniem się na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco, zajmuje się starszymi osobami cierpiącymi na chorobę Alzheimera i zaburzenia psychotyczne. Pod koniec lat 90. syn jednego z pacjentów zwrócił uwagę na występującą u jego ojca nową obsesję na punkcie malowania. Im bardziej objawy choroby się nasilały, tym lepsza była jakość płócien. Miller zdał sobie wówczas sprawę, że również u innych pacjentów rozwijają się nowe talenty w miarę, jak ich stan neurologiczny się pogarsza. Demencja niszczy obszary mózgu związane z mową, procesami poznawczymi wyższego rzędu i normami społecznymi, ale rozwija zdolności artystyczne. Miller postanowił zbadać mózgi osób cierpiących na „klasyczny” zespół sawanta, których nietypowe uzdolnienia ujawniają się zazwyczaj w bardzo młodym wieku. Prześledził zwłaszcza wyniki badań pięcioletniego autystycznego dziecka odtwarzającego z pamięci skomplikowane rysunki. Tomografia emisyjna pojedynczych fotonów (SPECT) wykazała u niego nieprawidłowy brak aktywności w płatach czołowym i skroniowym lewej półkuli, które to obszary mózgu są również dotykane demencją.

Dziewięć kropek

W większości przypadków naukowcy łączą zwiększoną aktywność mózgu z neuroplastycznością – mózg może przydzielać więcej komórek nerwowych na rozwój określonych umiejętności w miarę, jak nabieramy wprawy w danej dziedzinie. Hipoteza Millera jest zupełnie inna. Jego zdaniem niezwykłe zdolności pojawiają się, ponieważ obszary zniszczone przez chorobę – związane z logiką, komunikacją werbalną i zrozumieniem – przestają utrzymywać w ryzach utajone zdolności artystyczne tych osób. Gdy lewa półkula jest pogrążona w mroku, znikają wędzidła utrzymujące półkulę pod kontrolą. Te wyjątkowe umiejętności nie są wynikiem nowo nabytych mocy. Ujawniają się one, bo obszary mózgu związane z kreatywnością mogą odtąd działać swobodnie. Teoria Millera pasuje jak ulał do wyników prac innych neurologów. Odkrywają oni coraz więcej przypadków osób, u których uszkodzenia mózgu spowodowały spontanicznie – i zupełnie nieoczekiwanie – pozytywne zmiany, w tym zwłaszcza zanik jąkania. Skutkiem może też być poprawa pamięci, a nawet odzyskanie wzroku – te zjawiska stwierdzono u niektórych zwierząt.

Allan Snyder, neurolog z uniwersytetu w Sydney, od 1999 r. koncentruje się w badaniach na funkcjonowaniu mózgu osób z nabytym syndromem sawanta. Odważył się pójść dalej niż większość neurologów, próbując uruchomić te wyjątkowe umiejętności u osób, których mózg nie doznał szwanku. W zeszłym roku opublikował wyniki badania, które wielu uważa za jedno z jego największych osiągnięć. Wraz z kolegami zadał 28 ochotnikom geometryczną łamigłówkę, nad którą od ponad pół wieku biedzą się uczestnicy testów: bez odrywania ołówka połączyć dziewięć kropek rozmieszczonych w trzech rzędach po trzy co najwyżej czterema prostymi liniami, które nie mogą się przecinać. Początkowo żaden z uczestników badania nie umiał rozwiązać zagadki. Następnie Snyder i jego zespół zastosowali przezczaszkową stymulację prądem stałym (tDCS), aby tymczasowo dezaktywować obszary mózgu, które u pacjentów Millera są uszkodzone wskutek demencji. To nieinwazyjna technika, powszechnie stosowana do oceny stopnia obrażeń u ofiar udaru: elektrody umieszczone na czaszce wysyłają słaby prąd elektryczny, który powoduje zmianę aktywności określonych rejonów mózgu. W efekcie ponad 40 proc. uczestników badania poddanych tDCS rozwiązało zagadkę, podczas gdy żaden z ochotników w grupie kontrolnej (poddanych jedynie pozorowanej stymulacji) tego nie dokonał.

Według Snydera kluczowa rola lewego płata skroniowego polega na filtrowaniu tego, co w przeciwnym razie mogłoby być oszałamiającą powodzią bodźców zmysłowych, aby sklasyfikować je w zależności od uprzednio nabytych pojęć. Te pojęcia, które Snyder nazywa „dyspozycjami umysłu”, pozwalają ludziom zobaczyć koronę drzewa zamiast tysięcy tworzących ją liści albo rozpoznawać słowa, a nie tylko pojedyncze głoski. – Jak moglibyśmy żyć normalnie, gdybyśmy musieli przeanalizować i w pełni zrozumieć każdy obraz, który trafia do naszego umysłu? – pyta australijski naukowiec. Aby rozwiązać zagadkę dziewięciu kropek, należy wyjechać poza kwadrat utworzony przez kropki, co z kolei wymaga odrzucenia przyjętej z góry wizji obiektu. – Nasz mózg jest nastawiony na tworzenie prognoz, co pozwala nam szybko funkcjonować – wyjaśnia Snyder. Według niego można wszakże dezaktywować te filtry.

Berit Brogaard, neurolożka i filozofka ze stanowego Uniwersytetu Missouri, uważa jednak, że hipoteza dwóch półkul jest zbytnim uproszczeniem. Opracowała inną teorię. Według niej, gdy komórki mózgu obumierają, uwalniają dużą ilość neuroprzekaźników i właśnie te substancje chemiczne miałyby powodować reorganizację obwodów nerwowych.

Ukryte informacje

W efekcie tworzyłyby się nowe połączenia nerwowe umożliwiające kontakt z dotychczas niedostępnymi obszarami mózgu. – Reorganizacja, która występuje w przypadku sawantów, umożliwia dostęp do informacji, które już znajdowały się w mózgu w sposób ukryty – wyjaśnia.W sierpniu ub.r. opublikowała artykuł relacjonujący wyniki szeregu testów, jakim poddano Jasona Padgetta, rysownika fraktali. Artykuł opisuje zmiany w obszarach kory wzrokowej związanych z detekcją ruchu i konturów. Brogaard i jej koledzy stwierdzili także anormalnie wysoką aktywność w obszarach kory ciemieniowej, związanych z odbiorem nowych obrazów wizualnych, matematyką i planowaniem działań. W przypadku Padgetta anormalnie aktywne obszary znajdują się tuż obok tych, które doznały obrażeń. Można więc założyć, że znajdowały się one na drodze neuroprzekaźników uwolnionych prawdopodobnie wskutek zniszczenia znacznej liczby komórek mózgu.

Derek Amato nauczył się akordów barowych na gitarze, gdy był w szkole średniej, grał nawet w amatorskim zespole. – Jest zupełnie oczywiste, że już wcześniej interesował się muzyką, a jego mózg zapewne nieświadomie coś z tego zarejestrował. Przechowywał w pamięci pewne wspomnienia związane z muzyką, ale nie miał do nich dostępu – uważa badaczka. Jej zdaniem wypadek doprowadził do reorganizacji neuronów.

Amato nie wydał mi się cudownym talentem, unikalnym przypadkiem sawanta w typie Ślepego Toma – niewidomego i autystycznego afroamerykańskiego pianisty z XIX w., który swoimi umiejętnościami mógłby zaimponować nawet doświadczonemu muzykowi. Ale to nie miało znaczenia. Siła wyrazu, melodia i talent były takie, jak należy. A skoro pojawiły się one spontanicznie u Amato, to kto wie, jakie spektakularne zdolności drzemią w każdym z nas?

Popular Science, courtesy of Courrier International, 14.03.2013

KULTURA

Żeby się film nie urwał

Od „Casablanki” po seriale kryminalne – na dobry scenariusz składają się zawsze te same elementy.

Serial „The Killing”.

Materiały prasowe

John Yorke

Dawno, dawno temu w takim a takim miejscu coś się wydarzyło – najprościej mówiąc, to najlepsza definicja fabuły. Zadaniem archetypowej historii jest przedstawienie nam głównego bohatera i sprawienie, byśmy się z nim identyfikowali. W taki sposób zostaje on naszym alter ego w opowieści. Mamy zatem główną postać, wczuwamy się w jej sytuację, następnie coś jej się przydarza i to „coś” jest punktem wyjścia całej historii. Jaś w bajce odkrywa magiczną fasolę, Bond dowiaduje się, że Blofeld chce przejąć kontrolę nad światem. To „coś” zazwyczaj oznacza trzęsienie ziemi w życiu naszego bohatera, wywrócenie go do góry nogami: Alicja wpada do króliczej nory, a Godot nie nadchodzi.

Nasz bohater ma problem do rozwiązania: Alicja musi wrócić do swojego świata. Fabuła to podróż w poszukiwaniu rozwiązania problemu. Po drodze bohaterowie mogą się dowiedzieć czegoś nowego o sobie, z pewnością napotkają przeszkody, pod koniec będzie się wydawało, że już wszystko stracone, po czym najpewniej w ostatniej chwili wróci nadzieja, rozegra się ostateczna walka zakończona wyszarpaniem zwycięstwa z paszczy porażki.

Schemat ten (lub jego tragiczny wariant) w mniejszym lub większym stopniu znajdziemy w każdej fabule. Może być wielki i spektakularny (np. „Obcy” lub „Szczęki”) albo bardziej subtelny (np. „Zwykli ludzie”), może też być reakcją na opisane zasady (np. „Weekend” Jeana-Luca Godarda), ale nie da się go uniknąć. Najwyraźniej ujawnia się w klasycznych kryminałach i w serialach szpitalnych. Dochodzi do morderstwa lub ktoś zapada na jakąś chorobę, detektyw musi znaleźć zabójcę, a lekarz – wyleczyć pacjenta. To dlatego kryminały są tak popularne. Mają wszystkie niezbędne elementy dobrej fabuły. Oto dziewięć tych elementów.

1. Główny bohater

Zwykle od razu wiadomo, kto odgrywa główną rolę: Batman, James Bond, Indiana Jones. Jeśli trudno go zidentyfikować, być może historia ma więcej głównych bohaterów (jak w filmie „Na skróty”), ale zwyczajowo będzie to postać, z którą widzowie utożsamiają się najbardziej. „Utożsamiać się” zwykle oznacza „lubić” i dlatego wiele scenariuszy zostaje opatrzonych notką: „Czy ten bohater nie mógłby być milszy”? Frank Cottrell Boyce, jeden z najzdolniejszych brytyjskich scenarzystów, ujmuje to dość dosadnie: Sympatia widzów jest dla szefów produkcji jak kokaina. Jeśli bohaterowie mają zrobić coś złego, Hollywood oczekuje, że scenariusz to usprawiedliwi.

Kluczem do empatii nie są dobre maniery ani przyzwoite zachowanie. Nie jest nim również zrozumienie motywów bohatera. Rozumiejąc jego działanie, z pewnością bardziej się z nim utożsamiamy, ale to objaw empatii, a nie jej przyczyna. Prawdziwy sekret tkwi w umiejętności dotarcia do naszej podświadomości i zapanowania nad nią.

Dlaczego tylu filmowych policjantów lub lekarzy to indywidualiści? Być może to zasługa lenistwa scenarzystów, ale czy to wystarczające wytłumaczenie? Dlaczego Sarah Lund z serialu „The Killing” wydawała się tak atrakcyjna? Łamała zasady, ignorowała szefów i obchodziła ich polecenia, usłyszała od przełożonych: Masz 24 godziny albo odbieramy ci tę sprawę. Widząc, jak stawia się swoim szefom, myślimy: „Też chciałbym się na to zdobyć”. Czyż w każdym z nas nie mieszka Peter Parker tęskniący za przemianą w Spidermana? Możemy oburzać się na pomysł utożsamiania się z Adolfem Hitlerem, ale – jak dowodzi film „Upadek” – tak właśnie się dzieje.

2. Przeciwnik

Głównemu bohaterowi przydarza się więc coś, co kompletnie zmienia jego życie i zmusza go do funkcjonowania w nieznanych okolicznościach: magiczna fasola pnie się do góry, pacjent traci przytomność, dochodzi do morderstwa. Wszystkie te zdarzenia mają określone konsekwencje i tworzą przeszkody często określane jako siły antagonistyczne. Postacie detektywa i mordercy potwora dobrze ilustrują tę sytuację, choć antagonizmy mogą objawiać się na wiele sposobów, a najciekawszym jest wpisanie ich w postać głównego bohatera. Tchórzostwo, pijaństwo, niska samoocena – wszystkie te cechy to wewnętrzne przeszkody, które stają na drodze osiągnięciu spełnienia i jednocześnie czynią z bohatera pełnokrwistą postać.

Antagoniści dzielą się na zewnętrznych (James Bond), wewnętrznych („Motyl i skafander”) lub są nimi jednocześnie („Szczęki”), ale mają wspólną cechę, którą Hitchcock podsumował obrazowo: Im czarny charakter czarniejszy, tym większy sukces filmu. Co wspólnego mają np. Bond i Blofeld czy Sarah Connor i Terminator? Są swoimi przeciwieństwami. Joker wyznaje Batmanowi, w nietypowy sposób odsłaniając strukturę fabuły w „Mrocznym Rycerzu”: Uzupełniamy się.

3. Pragnienie

Jeśli bohater niczego nie pragnie, jest bierny. Rosyjski aktor, reżyser i teoretyk Konstanty Stanisławski jako pierwszy wygłosił pogląd, że bohaterów motywuje pragnienie. Odszukać Nemo, ugasić „Płonący wieżowiec”, złapać złodzieja – cel musi być określony i aktywnie realizowany. W thrillerze „Północ, północny zachód” wszyscy szukają mikrofilmu o nieokreślonej treści.

Znowu najlepiej tłumaczy to Hitchcock: W studiu używamy określenia MacGuffin na przedmiot, który prędzej czy później pojawia się w fabule. W kryminałach jest to zwykle naszyjnik, a w historiach szpiegowskich prawie zawsze dokumenty (aluzja do starego dowcipu: Co to jest? – MacGuffin. – A co to jest MacGuffin? – Urządzenie do polowania na lwy w szkockich górach. – Przecież w szkockich górach nie ma lwów! – Aaa, w takim razie to nie jest MacGuffin – przyp. FORUM).

Gdy „coś się przydarza” bohaterowi na początku historii, to „coś” jest zwykle zakłóceniem jego poczucia bezpieczeństwa. Często zdarza się jednak, że bohater błędnie rozpoznaje ten stan. Obiera ścieżkę, która prowadzi na manowce. Ten konflikt jest jedną z podstawowych zasad struktury fabuły, ponieważ uosabia walkę między pragnieniem zewnętrznym i wewnętrznym.

4. Pragnienie zewnętrzne i wewnętrzne

Z jednym lub dwoma wyjątkami fabuła w hitach kinowych funkcjonuje dwuwymiarowo. Przedstawia świat, w którym pragnienie jest proste: bohater czegoś pragnie (zabić Billa albo odszukać tajemniczego jednorożca). Gdy po raz pierwszy spotykamy Thelmę i Louise, żyją w egzystencjalnej ciemności, w domach obciążonych hipoteką w konserwatywnym amerykańskim społeczeństwie. W „Życiu na podsłuchu” Hauptman Wiesler jest agentem Stasi, produktem w świecie, który nie uznaje empatii. W filmowej rzeczywistości może rozwinąć skrzydła – jego władza i bezwzględność są przerażające.

Thelma, Louise i Wiesler mają wady i właśnie te rysy na ich charakterach są kluczowe – umożliwiają wielopoziomową narrację. Wieslera nic nie obchodzi, bohaterki mimowolnie pozwalają się tłamsić. Wada lub potrzeba nie są tym samym, co pragnienie. Wiesler chce ukarać parę dysydentów, których szpieguje; Thelma i Louise chcą uciec policji i zbiec do Meksyku. Wszyscy udają się w podróż, by się przekonać, że to, czego pragną, stoi w bezpośredniej opozycji do tego, czego potrzebują.

Możliwe jest, by bohaterom udało się zdobyć to, czego pragną i potrzebują („Obcy – decydujące starcie”, „Gwiezdne wojny”), ale z prawdziwym, bardziej uniwersalnym i potężnym archetypem mamy do czynienia, kiedy początkowy cel, który dyktuje ego bohatera, zostaje zarzucony dla czegoś ważniejszego, głębszego, istotniejszego. W filmach „Rocky”, „Szeregowiec Ryan”, „Mała Miss”, „Zdążyć przed północą” i „Tootsie” bohaterowie znajdują cel, którego pragnienia nie byli świadomi.

5. Punkt zapalny

Wszystkie fabuły zawierają przesłankę „co by było, gdyby...?”. To prawie zawsze jest punkt zapalny, „coś”, co się wydarza. Gangster Harold Shand („Długi Wielki Piątek”) chce zainwestować w dzielnicy opuszczonych londyńskich doków. Zaprasza do Londynu mafię, by zdobyć fundusze, gdy nagle, bez ostrzeżenia, jeden z jego kompanów ginie we własnym aucie, wysadzonym w powietrze. To jest punkt zapalny lub jego część, ponieważ powinien również wzbudzić pragnienie.

Powracamy do struktury naszej fabuły: pojawia się problem, szukamy rozwiązania. W wypadku Harolda jest to wytropienie zleceniodawców zamachu i zniszczenie ich. To jest jego „pragnienie” i fabuła filmu. Hollywood lubi, gdy punkty zapalne mają formę spektakularnych wybuchów. Czasem jednak, jak w serialu „Hotel Zacisze”, wystarczy przyjazd gościa, który doprowadzi do serii komplikacji.

6. Podróż

Arnold Schwarzenegger przemienia się z łotra w bohatera, ale dużo większe znaczenie ma sama natura przemiany. Nowy model Terminatora, T2, został zaprogramowany, by czerpać wiedzę z otoczenia i własnych doświadczeń. W sprytny sposób w scenariusz wbudowano możliwość jego wewnętrznej przemiany. Porównajmy „Pozdrowienia z Rosji” z „Casino Royale” i „Terminatora” z „Terminatorem 2”: pierwsze z nich to doskonale produkcje filmowe, ale to sequele mają większą głębię i oddźwięk.

W trakcie pogoni za celem podróż bohaterów w kolejnych filmach wykracza poza fizyczne dreszcze w stronę doznań bardziej metafizycznych. W obu sequelach sztuczne pragnienia bohaterów pozostają niezaspokojone wskutek dotarcia do nieuświadomionego wcześniej wewnętrznego pragnienia. Nasz światopogląd nie ulega wzmocnieniu, zamiast tego światopogląd bohatera – i nasz również – ulegają zmianie.

7. Kryzys

To rodzaj śmierci: umiera osoba bliska bohaterowi („Ojciec chrzestny”), sami bohaterowie są bliscy śmierci („E.T.”), ale najczęściej ginie wszelka nadzieja. Niektóre seriale amerykańskie nazywają to „czarnym scenariuszem”. Nie bez powodu, to punkt maksymalnego zagrożenia, chwila, w której widz powinien zakrzyknąć: O, nie!; chwila, która nie pozostawia żadnej nadziei. W każdym scenariuszu kryzys zawsze następuje przed ostatnią przerwą na reklamy, w serialu „EastEnders” kończy każdy odcinek, tak samo w serii „Batman” i w każdym amerykańskim serialu z lat 40., od „Supermana” po „Flash Gordona”.

Do kryzysu dochodzi, gdy krystalizuje się ostateczny dylemat bohatera. To chwila, w której staje wobec najważniejszego pytania: „Kim jestem”? Wybór to ostateczny test charakteru, a bohater musi się zmierzyć ze swoimi pragnieniami lub wadami. W fabułach o strukturze „podróży pielgrzyma”, jaka charakteryzuje „Gwiezdne wojny”, wybór Luke’a polega na określeniu się jako chłopiec lub mężczyzna, Rick w „Casablance” musi pokonać własny egoizm, a Ripley z „Obcego” dowiaduje się, że znowu może zostać matką. We wszystkich tych przykładach zewnętrzni przeciwnicy są uosobieniem najgorszych lęków bohaterów. By pokonać zewnętrznego wroga, muszą najpierw pokonać wewnętrzną przeszkodę.

8. Punkt kulminacyjny

I oto chwila, w której bohater znajduje wyjście ze swojej z pozoru beznadziejnej sytuacji. To ostateczna rozgrywka z przeciwnikiem, walka, którą podejmuje się, by zrealizować swoje pragnienie i pokonać własną słabość. Nazywa się to „sceną obowiązkową” (termin ukuty przez XIX-wiecznego francuskiego krytyka teatralnego Francisque’a Sarceya).

Gdy Thelma i Louise strzelają do gwałciciela i decydują się na ucieczkę, musi wydarzyć się kolejna scena: ich walka z prawem. Kiedy Elliot podejmuje decyzję, by przygarnąć E.T. i uratować go przed hordami agentów rządowych, musi zmierzyć się z łotrami, przed którymi ukrył przyjaciela. Thelma, Louise i Elliot rozwijają umiejętności potrzebne do pokonania słabości. W punkcie kulminacyjnym sięgają po nowe umiejętności.

Punkt kulminacyjny można odwrócić (w filmie „To nie jest kraj dla starych ludzi” bracia Coen zabijają bohatera), ale efekt i tak przypomina ucieczkę Bonda przed Blofeldem. O ile nie jest to część szerszego planu, mamy poczucie dysonansu – scenarzysta coś przed nami nakreślił, a następnie się z tego wycofał. Punkt zapalny rodzi pytanie „Co teraz?”, a punkt kulminacyjny (lub scena obowiązkowa) ma odpowiedzieć: „To”. To szczyt dramatu. Bohater staje twarzą w twarz z wrogiem – wszystkie siły jednoczą się, by doprowadzić do rozwiązania.

9. Rozwiązanie

Węzły fabuły zostają rozsupłane, a komplikacje – wyjaśnione, następuje też połączenie wszystkich wątków. W klasycznej strukturze każde zawiązanie akcji musi prowadzić do rozwiązania, nie wolno zapomnieć o żadnym wątku. Tradycyjnie wszystkie historie kończyły się szczęśliwie, a akcja była doprowadzona do końca: bohater tragiczny umierał, a zakochani brali ślub.

Jak zauważył Christopher Booker, dziennikarz i autor scenariuszy, wskutek rewolucji przemysłowej zaszło kilka zmian. Częste stały się tzw. otwarte zakończenia; częściowo po to, by pozostawić widzów w niepewności, a po części dlatego, że we wszechświecie pozbawionym Boga zmieniło się znaczenie śmierci. „Tragedia antyczna polegała na utracie życia, tragedia współczesna polega na utracie celu istnienia” – pisał szekspirolog Jan Kott.

Wyprawa do lasu

Tych dziewięć elementów składa się na każdy scenariusz. Złożone razem wyglądają tak: dawno temu samotny chłopiec imieniem Elliot spotkał w ogródku przybysza z innej planety. Wiedząc, że jeśli nie zabierze go do domu, narazi go na śmierć, przygarnął go, przechytrzając agentów rządowych, przekonując sceptyków i ścigając się z czasem, w prawdziwym akcie odwagi ocalił swojego przyjaciela. Brzmi bardzo prosto, ale – podobnie jak litery alfabetu czy nuty – jest formułą możliwą do wykorzystania na nieskończoną liczbę sposobów.

Gdy po raz pierwszy spotykamy Michaela Corleone w „Ojcu chrzestnym”, nosi wojskowy mundur. Bohater wojenny w każdym calu tłumaczy narzeczonej nikczemne postępki swojego ojca i braci i uspokaja ją: Kay, to moja rodzina, ale nie ja.

Dramaty kierują się tymi samymi zasadami, co „Szczęki” lub „E.T.”, ale w odwróconym porządku. W dramacie wada bohatera w konwencjonalnym społeczeństwie mogłaby być postrzegana jako normalna, a nawet pozytywna cecha charakteru – dobro, które bohaterowie wykorzystują, by stać się złymi na swój własny sposób. Dawniej, opisując bohaterów dramatów, krytycy skupiali się na arystotelejskiej definicji tragicznej cechy charakteru. Spierałbym się jednak, czy jest to pouczające na równi z opisywaniem ich upadku. To częsta metafora w lewicowo-liberalnym kinie amerykańskim (zarówno w „Dobrym agencie”, jak i w „Idach marcowych” patriotycznie nastawieni idealiści powoli wyzbywają się swoich zasad moralnych).

Każda fabuła może być postrzegana jako wyprawa do lasu w poszukiwaniu tajemnicy, która znajduje się poza nami. To w trakcie tej podróży wykuwa się kształt opowieści.

© Guardian News & Media, 15.03.2013

John Yorke, brytyjski producent telewizyjny. W latach 1986–2012 związany z BBC (najpierw z radiem, a od 1994 r. z telewizją), gdzie od 2009 r. nadzorował produkcję spektakli teatru telewizji. Producent i scenarzysta bądź współautor scenariuszy seriali telewizyjnych (m.in. „EastEnders”, „Casualty 1909”) oraz fabularyzowanych dokumentów dla telewizji (m.in. „Żywy towar” o porywaniu kobiet i zmuszaniu ich do prostytucji, „Zamach w Omagh” o zamachu bombowym dokonanym w Irlandii Północnej przez skrajny odłam IRA w 1998 r.). W 2012 r. został dyrektorem wytwórni Company Pictures. Właśnie ukazała się jego książka „Into the Woods”, poświęcona narracji w literaturze i filmie.

KULTURA

Igraszki pędzla i migawki

Od samego zarania fotografia inspirowała się malarstwem. Okazuje się, że z wzajemnością.

Julia Margaret Cameron, „Czekam” (1872).

Materiały prasowe

Michael Prodger

Pytanie „Czy fotografia jest sztuką?” jest stawiane od prawie dwóch stuleci. Początki współistnienia zdjęć i obrazów nie były łatwe. Nic dziwnego, skoro na którymś ze spotkań Londyńskiego Towarzystwa Fotograficznego (założonego w 1853 r.) jeden z jego członków narzekał: Nowa technika jest zbyt dosłowna, by rywalizować z dziełami sztuki. I wytykał jej wadę: Nie uwzniośli wyobraźni. Postrzeganie fotografii jako medium mechanicznie rejestrującego rzeczywistość pokutuje do dziś. Nawet w latach 60. i 70. XX w. fotografia artystyczna – idea, że zdjęcia mogą uchwycić więcej niż tylko powierzchnię zjawisk – była, jak to ujął kanadyjski fotograf Jaff Wall, zamknięta w „getcie” środowiskowych galerii.

W ostatnich latach pytanie o związek fotografii ze sztuką pada już jednak coraz rzadziej. Gdy w 2011 roku zdjęcie Andreasa Gursky’ego przedstawiające szary Ren pod bezbarwnym niebem sprzedano za rekordową cenę 4,3 mln dolarów, dyskusja praktycznie się skończyła. Aktualne pozostało jednak hasło przewodnie niedawnej wystawy w londyńskiej National Gallery – „Uwiedzeni przez sztukę: fotografia dawniej i dziś”.

Sztuczne obrazy

Malarstwo oferowało fotografom serię możliwych do zapożyczenia tematów, od portretów przez akty po martwe natury i pejzaże, które mogli naśladować i przystosować. Wczesne aparaty fotograficzne wymagały długiego czasu naświetlania, nie potrafiły uchwycić ruchu. Pierwszą znaną fotografię osoby zrobił przypadkowo Louis Daguerre – wielki pionier fotografii. W 1838 r. umieścił swój aparat wysoko ponad paryskim bulwarem du Temple. Przy dziesięciominutowym czasie naświetlania przechodnie poruszali się zbyt szybko, by można było zarejestrować ich na kliszy. Dwie osoby pozostawały jednak prawie nieruchome na tyle długo, że zostały uwiecznione na zdjęciu – elegancki pan i czyścibut polerujący mu trzewiki.

Gdy Daguerre świadomie zwrócił swój aparat fotograficzny raczej ku ludziom niż miejscom, przyniosło to porażające rezultaty. Angielska poetka Elizabeth Barrett Browning była pod takim wrażeniem dagerotypów, czyli pierwszych unikatowych obrazów fotograficznych, że zachwycała się „leżącym cieniem osoby utrwalonym na zawsze”.

Część pionierów fotografii dostrzegła od razu, że zdjęcia, podobnie jak dzieła malarskie, są sztucznie skonstruowanymi obrazami – też wymagają starannej kompozycji i oświetlenia. Angielska fotografka Julia Margaret Cameron uwidoczniła to w swoich interpretacjach obrazów renesansowych. Fotografia „Światło i miłość” (1865) przedstawia kobietę upozowaną na Maryję, nachyloną nad dzieckiem, które śpi na posłaniu ze słomy. Praca ta odwołuje się do scen o narodzeniu Chrystusa – równie dawnych jak sztuka chrześcijańska. „Czekam” (1872) przedstawia dziecko ze skrzydłami anioła, na jego twarzy maluje się znudzenie przywołujące na myśl dość nijakie cherubinki z obrazu Rafaela „Madonna Sykstyńska”.

Nie były to dokładne cytaty z malarstwa, ale wywoływały w umyśle widza ciąg skojarzeń nadających fotografii historyczny podtekst, podobnie jak współcześni jej Oscar Rejlander i Roger Fenton (który fotografował wiele kompozycji martwych natur z owoców i kwiatów, a jeszcze lepiej jest znany ze zdjęć z wojny krymskiej), uważali, że fotografie powinny odzwierciedlać ich własną wiedzę o sztuce. Sztuce też miałyby służyć.

W 1873 r. Leonida Caldesi opublikowała album swoich fotografii 320 obrazów z National Gallery – z myślą o pokazywaniu ich nie publiczności, ale samym artystom, dla których miały być czymś zarówno bardziej dokładnym, jak i łatwiej dostępnym niż reprodukcje. Po roku 1856 dzięki fotografiom Fentona artyści mogli studiować klasyczne rzeźby w swych własnych pracowniach.

Fotografia mogła spłacić dług sztuce w postaci aktów, jak słynne zdjęcie dyskobola autorstwa Fentona. Wynajęcie żywego modela sporo kosztowało, a grafiki były marnym substytutem. Słynny malarz Eugene Delacroix doznawał „niesmaku, wręcz odrazy, wobec niestosowności, zmanierowania, nienaturalności” fotografii. Pochwalał natomiast pomoce malarskie, jakimi były albumy z aktami, ponieważ ukazywały mu rzeczywistość: Te fotografie nagich mężczyzn to ludzkie ciało, godny podziwu poemat, z którego uczę się czytać. Delacroix pomagał nawet fotografowi Eugene’owi Durieu ustawiać i oświetlać jego modeli.

Fotografia krajobrazu pojawiła się dokładnie w tym samym czasie, gdy w plenerze zaczęli pracować impresjoniści. Część komentatorów uznała, że fotografia rzuca wyzwanie malarstwu. Fotograf Lyndon Smith (1837–1865) uznał zdjęcia krajobrazu za reakcję na „zniewieściałą i przebrzmiałą sztukę wysoką i klasyczną technikę malarską sir Joshuy Reynoldsa i na „zimne, bezduszne, niewierne dzieła pogańskiej Grecji i Rzymu”.

Torowanie drogi nowemu było ciężką pracą. Również dosłownie. Eadweard Muybridge, który po raz pierwszy uchwycił zwierzęta w ruchu i skończył ze starą malarską konwencją przedstawiania biegnących koni ze wszystkimi czterema nogami oderwanymi od ziemi, początkowo fotografował pejzaże. Jego zdjęcia dzikiej przyrody parku narodowego Yosemite wymagały dźwigania po górach i przez lasy ciężkich aparatów fotograficznych, pudeł ze szklanymi negatywami, a także namiotów i chemikaliów, dzięki którym mógł sobie zorganizować prowizoryczną ciemnię. Malarskie wyprawy Moneta wymagały tylko farb i płócien.

Zderzenia i odniesienia

Wcześni fotografowie musieli wypracować własną postawę wobec malarstwa, natomiast ich współcześni następcy mogą już odwoływać się do prawie 200 lat historii fotografii. Gdy więc Richard Bilingham fotografuje puste przestrzenie morza i nieba w swej szaro-błękitnej „Burzy na morzu”, utrzymanej w stylu obrazów Marka Rothki, odwołuje się do dziedzictwa obejmującego zarówno jednobarwną tonację nastrojowych fotograficznych pejzaży morskich Gustave’a Le Graya z lat 50. XIX w., jak i takich obrazów szwajcarskiego artysty François Bociona, jak „Parowiec na Jeziorze Genewskim” czy „Wieczór” z 1863 r.

Ulotny portret podmiejskiej pary z albumu fotografii Martina Parra „Signs of the Times”(Znaki czasów, 1991) nie przypadkiem na wystawie w National Gallery zestawiono z obrazem „Państwo Andrews” angielskiego malarza Thomasa Gainsborough (1760). Oba dzieła opowiadają o posiadaniu – w sensie zarówno fizycznym, jak i prawnym. To drugie przedstawia zrelaksowanych właścicieli ziemskich wśród swych pól i lasów, zadowolonych zarówno z siebie, jak i ze swej pozycji, pierwsze zaś – parę pozującą sztywno w salonie.

XIX-wieczne obrazy kwiatów pędzla Henri Fantin-Latoura służą za punkt wyjścia izraelskiemu fotografowi Oriemu Gershtowi do przedstawień kwiatów w rozdrobnionej postaci („Powiększenie”). Gersht zamraża kwiaty z użyciem ciekłego azotu, następnie wysadza je w powietrze przy użyciu mikroładunku i fotografuje ich płatki, zmienione w latające skorupki. Fotografię „Człowiek z tatuażem ośmiornicy” Richarda Learoyda (2011) zestawiono natomiast z obrazem „Ruggiero uwalniający Angelikę” pędzla znawcy cielesnych krągłości, jakim był francuski malarz Jean-Auguste-Dominique Ingres (1780–1867). Atrakcyjność falistych linii kobiecego ciała to zjawisko ponadczasowe.

© Guardian News & Media, 2013

KULTURA

Z miłości do udawania

Elle Fanning zaczęła karierę filmową w wieku niespełna trzech lat. Mając 15 lat, zdaje się zapowiadać: „Jeszcze o mnie usłyszycie”.

Elle Fanning, plakat z filmu „Ginger & Rosa”.

Materiały prasowe

rozm. Irene Lacher

Powiedziałaś, że podczas pracy nad filmem „Ginger & Rosa” wydoroślałaś. Co miałaś na myśli?

Elle Fanning: Scenariusz tego filmu przeczytałam po raz pierwszy, gdy miałam 12 lat. Kręciłam film jako 13-latka. Czułam się przedziwnie, jakbym nie była sobą, bo mówiłam z obcym akcentem i miałam rude włosy. A gdy wróciłam do domu, do swoich blond włosów i amerykańskiej wymowy, poczułam się dojrzalsza.

Czy wcześniej dużo wiedziałaś o latach 60.?

Niewiele. Kojarzyły mi się z modelką Twiggy, słodziutkimi różowymi sukienkami i tuszem do powiek. W toku pracy nad filmem zdałam sobie sprawę, że ówczesny świat należał do mężczyzn. Dziś jest całkiem inaczej.

Jak nauczyłaś się dyscypliny koniecznej do uprawiania aktorstwa?

Z pewnością przejęłam ją po rodzicach (jej matka Heather Joy jest tenisistką, ojciec Steven J. Fanning to były bejsbolista – przyp. „Los Angeles Times”). Jako sportowcy wiedzą, czym jest dyscyplina, bo byli naprawdę dobrzy w tym, co robili. Zawsze uczyli mnie i siostrę, jak postępować.

Pierwszą filmową rolę zagrałaś, nie mając jeszcze trzech lat. Kiedy zdałaś sobie sprawę, że chcesz się tym zajmować?

Gdy zagrałam w filmie „Sam”, miałam dopiero dwa lata. Był to wynik zbiegu okoliczności. Któregoś dnia byłam na planie filmowym, a reżyser zauważył: Jesteś podobna do Dakoty (siostry Elle, która też grała w filmie – przyp. „Los Angeles Times”), zagraj więc jej młodszą wersję. Musiałam pohuśtać się na huśtawce z Seanem Pennem. Potem, mając cztery lata, wystąpiłam w „Drzwiach w podłodze”. Pamiętam, że to było bardzo zabawne przeżycie. Bo gdy się ma cztery lata, to się chce przede wszystkim bawić. Ten projekt otworzył mi oczy na film, na planie spotkałam masę fajnych ludzi.

Czy uczyłaś się aktorstwa?

Nie. Mam chyba dużą wyobraźnię, uwielbiam coś udawać i fantazjować. A także wymyślać drobne szczegóły zachowania i manier granych postaci. Chodzę na lekcje baletu, bardzo pilnie, codziennie z wyjątkiem niedziel. Uczęszczam też na lekcje głosu.

A czym lubisz się zajmować dla zabawy?

Często chodzę z koleżankami do kina, oglądamy filmy rozrywkowe. Chodzimy do centrum handlowo-rozrywkowego, odwiedzamy takie miejsca jak Disneyland, chodzimy na plażę. Chyba to wszystko są normalne sprawy.

Pracowałaś ze znanymi reżyserami, jak David Fincher, Francis Ford czy Sofia Coppola. Jak wybierasz filmy, w których grasz?

Dostaję scenariusze i je czytam. Najważniejsze jest pierwsze wrażenie. Sama decyduję, czy chcę zagrać, czy nie.

A jak układała się współpraca z Angeliną Jolie w zapowiadanym na 2014 rok disneyowskim filmie fantasy „Maleficent”?

Podczas pracy nad filmem bardzo się do siebie zbliżyłyśmy. To jest superosoba, niezwykle opiekuńcza. Było mnóstwo wspólnej zabawy. Wyglądała fantastycznie jako zła czarownica. Wystające kości policzkowe i rogi były przerażające, ale jednocześnie ładne.

Dlaczego wasi rodzice popchnęli was do filmu, a nie na drogę kariery sportowej?

Chcieli, byśmy zajęły się sportem. Próbowali. Ja jestem bardzo wysportowana. Mama zauważyła, że Dakota odgrywa w domu różne role, na ogół jakichś zwariowanych postaci, zapisała ją więc do teatrzyku w stanie Georgia, w Conyers, gdzie się urodziłyśmy. Poradzono nam, by siostra znalazła agenta i przeniosła się do Los Angeles lub Nowego Jorku. Tak też się stało. A potem zobaczyłam, jak moja siostra gra, i zapragnęłam pójść w jej ślady.

© Tribune Media Synd., opubl. w Los Angeles Times, 10.03.2013

Elle Fanning (ur. w 1998 r.), amerykańska aktorka filmowa i telewizyjna. Po raz pierwszy wystąpiła przed kamerami w wieku niespełna trzech lat w filmie „Sam”. Kolejne filmy z jej udziałem to m.in. nominowane do Oscara „Drzwi w podłodze”, „Małolaty u taty”, „Ciekawy przypadek Benjamina Buttona”, „Somewhere. Między miejscami” Sofii Coppoli (Złoty Lew w Wenecji), „Super 8”. Jej najnowsza, 17 rola to 17 udział w filmie „Ginger & Rosa” według scenariusza i w reżyserii Brytyjki Sally Potter, znanej z melodramatu „Orlando”. Przedstawia historię dwóch nierozłącznych nastolatek w Londynie lat 60. XX w. – trwa zimna wojna, rozpoczyna się rewolucja seksualna, pojawia się zagrożenie nuklearne. Zdjęcia Elle Fanning ukazały się w magazynie „Vogue” i na okładce wiosennego numeru „The New York Magazine” poświęconego modzie.

OBYCZAJE

List do ateistów

Nie ma dobrej odpowiedzi na pytanie, czy Bóg istnieje. To się po prostu czuje – uważa brytyjski pisarz Francis Spufford.

Wojujący ateista Richard Dawkins przed londyńskim autobusem z hasłem „Prawdopodobnie Boga nie ma. Przestań się więc zamartwiać i zacznij cieszyć się życiem”.

Materiały prasowe

Francis Spufford

Moja córka niedawno skończyła sześć lat. Już niedługo, może w tym roku, a może trochę później, uświadomi sobie, że jej rodzice są dziwakami. Jesteśmy dziwakami, bo chodzimy do kościoła. Im będzie starsza, tym głośniej będą jej o tym mówić ludzie wokół niej, aż w końcu będą jej o tym wrzeszczeli prosto do ucha.

Że wierzymy w cały stek bzdur z epoki kamienia łupanego. Że jesteśmy fetyszystami bólu i cierpienia. Nawołujemy do zdawkowej uprzejmości. Jesteśmy zbyt głupi, żeby zrozumieć absurdalność tego, w co wierzymy. Budujemy idiotyczne, złożone konstrukcje intelektualne, oparte na słomianym fundamencie jakiejś fantazji. Zaciekle krytykujemy innych. Chcemy uwalniać morderców, by mogli dalej zabijać. Jesteśmy infantylni i nie potrafimy sobie poradzić bez wyimaginowanego tatusia w niebie. Stwarzamy sobie jakiegoś wymyślonego przyjaciela, wierzymy w jakiegoś chochlika, oddajemy pokłony Bogu, którego istnienie jest równie pewne, jak istnienie Świętego Mikołaja. Wolimy czytać Biblię niż powieści, prawić kazania, zamiast opowiadać bajki, przedkładamy wiarę nad rozum, cenzurę nad debatę, milczenie nad elokwencję, śmierć nad życie.

Przedwczorajsi esteci

To jeszcze nie jest najgorsze. Te zastrzeżenia wysuwają ludzie, dla których religia jest na tyle ważna, by ją krytykować. Można też przejąć gotowy zestaw zastrzeżeń – np. Richarda Dawkinsa. Może to być cała seria różnych chaotycznych zarzutów, ale przynajmniej uznają one, że istnieje zjawisko o nazwie religia, na tyle istotne i groźne, by budziło nienawiść. Prawdę mówiąc, „dawkiniści” wykazują iście religijne zaangażowanie, by z treści wierzeń innych ludzi uczynić rozwijające hobby. Niektórym z nich udało się nawet wyrobić w sobie poczucie, że są prześladowani przez Kościół Anglii, co wcale nie jest łatwe. Wymaga to ogromnej zręczności w manipulowaniu drobnymi elementami, to jakby chcieć upchnąć do aktówki wielką makietę kolejki elektrycznej.

Najboleśniejsze przesłanie, jakie może dotrzeć do naszej córki: powinna się nas wstydzić. Większość osób, które nie są nowymi ateistami ani dawnymi ateistami, w których ten temat nie wzbudza żadnej namiętności – ani negatywnej, ani pozytywnej – nie uważa nas, wierzących, za dziwaków dlatego, że jesteśmy źli. Ich zdaniem jesteśmy dziwakami dlatego, że nasze zachowanie jest niewytłumaczalne. Nikt rozsądny nie widzi takiej potrzeby, a my wybieramy niewygodną i absurdalną postawę, odstającą od modelu nowoczesnego życia, i to nie w sposób uznawany powszechnie za godny szacunku i uwagi.Wierzący to ludzie, którzy w tych rzadkich chwilach, gdy inni muszą ich słuchać, np. podczas ceremonii ślubu czy pogrzebu, korzystają z okazji, by wlewać im do uszu papkę na poziomie szkolnych jasełek, najwyraźniej nie zdając sobie sprawy, że ich dzieciństwo już się skończyło. Jesteśmy nie tylko dziecinni, nadęci i zawstydzeni, nie tylko poniżamy samych siebie, ale też dobrowolnie wiążemy się ze staromodną, zatęchłą ortodoksją, z jakąś władzą, która straciła cały swój autorytet. Nie ma nic smutniejszego z punktu widzenia dobrego smaku niż powszechne upodobanie do estetyki dnia przedwczorajszego.

Okrutny optymizm

To, co się dzieje w umysłach osób wierzących, jest wielką tajemnicą. Można odnieść wrażenie, że to coś w rodzaju nerwowego udawania, coś jak ciągły, nerwowy opór wobec rzeczywistości. Nie dociera do nas, że magia w stylu Harry’ego Pottera, pierścieni, mieczy i elfów z powieści fantasy, powerupów w grach komputerowych, potworów i duchów kojarzonych z Halloween, to tylko zabawa. My staramy się traktować je poważnie, a raczej traktujemy zupełnie poważnie naszą własną podgrupę fantastycznych istot. Popełniamy ogromny błąd pojęciowy, twierdząc, że te nasze skrzaty, zjawy czy Latający Potwór Spaghetti istnieją naprawdę, że nie są jedynie wytworem grafiki komputerowej.

Wielbiciele serialu „Star Trek” i kandydaci na wampiry mają nad nami przewagę. My autentycznie padamy na kolana i się modlimy. Naprawdę klękamy, bijemy pokłony przed pustą przestrzenią, w której, jak wierzymy, znajduje się Latający Potwór Spaghetti. Nic dziwnego, że tak bronimy się przed zdrowym rozsądkiem. Musimy przez cały czas zatykać uszy palcami – tralala, nic nie słyszę – żeby tylko nie dopuścić do siebie głosu prawdziwego świata z zewnątrz.

Wiara wymaga, byśmy pozbywali się jednego złudzenia po drugim, a współczesny zdrowy rozsądek wymaga ciągłego, płynnego udawania. Swego czasu po Londynie jeździł autobus z wymalowanym na nim dobrze znanym hasłem: „Prawdopodobnie Boga nie ma. Przestań się więc zamartwiać i zacznij cieszyć się życiem”. Nowi ateiści nie mówią niczego szokującego, twierdząc, że prawdopodobnie nie ma żadnego Boga. W rzeczywistości nie twierdzą niczego konkretnego, bo co naprawdę wiedzą? To, co głoszą, to jedynie domysły, tak samo jak to, co mówię ja.

Słowem, które w tym haśle najbardziej urąga realizmowi, jest „cieszyć się”. Jak to, cieszyć się życiem? Nie jest to z mojej strony jakiś neopurytański protest przeciw radości. Radość jest cudowna, to coś wspaniałego. Im więcej radości, tym lepiej. Ale to tylko jedna z emocji. Twierdzić, że żyjemy po to, by się cieszyć (i tylko po to), to jak mówić, że góry mają jedynie szczyty, że z kolorów istnieje jedynie fiolet, a w teatrze należy grać jedynie sztuki Szekspira. To doprawdy wielki błąd pojęciowy.

Przypuśćmy, że widzicie przejeżdżający ateistyczny autobus, a jesteście ubodzy, rozpaczliwie szukacie pracy, uzależniliście się od narkotyków lub opieka społeczna właśnie odebrała wam dziecko. Autobus mówi wam, że Bóg prawdopodobnie nie istnieje, powinniście więc przestać się martwić i zacząć cieszyć życiem. Klimat, w jakim utrzymany jest ten slogan, okazuje się boleśnie chybiony. Jeśli to prawda, to znaczy, że każdy, kto nie ma ochoty się bawić, jest zupełnie sam.

Autobus mówi nam: żadna pomoc nie nadejdzie. Nie twierdzę, żeby miała nadejść pomoc, w najogólniejszym, istotnym tego słowa znaczeniu. Nie wierzę, że wydarzy się coś, co zmieni materialną sytuację tych ludzi. Bądźmy jednak szczerzy co do emocjonalnej logiki przesłania z autobusu: sprowadza się do odbierania nadziei czy pocieszania w każdej sytuacji, która nie przypominałaby radosnej, cukierkowej interpretacji kondycji człowieka. Już ponad 1500 lat temu św. Augustyn nazywał tę postawę „okrutnym optymizmem”. Dziś nadal jest on okrutny.

Miłosierdzie a-dur

Pamiętam pewien dzień ponad 15 lat temu. Był to wyjątkowo niedobry poranek, po wyjątkowo niedobrej nocy. Moja żona i ja byliśmy pogrążeni w jednej z tych regularnych kłótni, które wybuchają wciąż od nowa, za każdym razem, gdy człowiek myśli, że już uporał się z problemami, bo to, co naprawdę w tym wszystkim nie działa, nie znika tylko dlatego, że ktoś odwraca się tyłem.

Od północy do szóstej rano, kiedy w końcu daliśmy spokój, bezradnie tkwiliśmy w błędnym kole i wciąż od nowa na zmianę to wybuchaliśmy płaczem, to skakaliśmy sobie do oczu, krzyczeliśmy i rzucaliśmy się na siebie z pazurami. Nasz związek stał się toksyczny, gdy tak wciąż od nowa powtarzaliśmy wszystkie zarzuty, każde z nas dokładnie wiedziało, co powie drugie, a nawet co pomyśli, ale to tylko pogarszało sytuację. Można było odnieść wrażenie, że zostaliśmy zredukowani do dwóch zazębiających się trybów, które wzajemnie się nakręcały. Wstaliśmy, żona poszła do pracy. Ja udałem się do kawiarni i tam użalałem nad sobą przy filiżance cappuccino. Nie widziałem żadnego wyjścia z tej rozpaczy, które nie wiązałoby się z samooszukiwaniem. I wtedy ktoś z obsługi nastawił adagio z koncertu klarnetowego Mozarta A-dur.

Tym, którzy go nie znają, powiem, że to bardzo spokojny utwór. Powtarza się w nim ten sam motyw, właściwie grany wciąż od nowa, najpierw tylko na klarnecie, a potem z towarzyszeniem orkiestry, solo na klarnecie i znów z orkiestrą, podejmując ten sam niespieszny rytm samotnego dźwięku, a potem wspierając go z jakąś nic niemówiącą czułością, zalewającą nas głęboką falą, gdy przyłączają się smyczki. Nie ma w nim żadnego napięcia. Nie brzmi, jakby muzyka wysilała się, żeby podnieść ciężar, który ledwo może udźwignąć. A mimo to nie jest to muzyka, która czemuś zaprzecza. Daje intensywną, spokojną radość, nie udając, że nie ma cierpienia. Wprost przeciwnie, brzmi, jakby pochodziła ze świata, w którym cierpienie jest czymś zupełnie normalnym, ale jednak na nim się nie kończy.

Słyszałem ten utwór wiele razy, ale tym razem zabrzmiał, jakby przekazywał mi coś zupełnie nowego. Mówił: wszystko, czego się obawiasz, jest prawdą. A mimo to... A mimo to... Wszystko, co zrobiłeś w życiu źle, naprawdę schrzaniłeś. A mimo to... A mimo to... Świat jest większy, niż widzisz go w swoich obawach, większy niż odzwierciedla to nieustanna paplanina twojego umysłu i oprócz rozpaczy jest w nim także to. Siedź cicho i słuchaj, pozwól sobie na odrobinę spokoju, nie musisz go w sobie szukać, bo oto jest, ktoś ci go wspaniałomyślnie ofiarowuje. Chodzi tu o coś znacznie więcej niż to, na co zasługujesz, czy na co nie zasługujesz.

Amerykański powieściopisarz Richard Powers stwierdził kiedyś, że koncert klarnetowy Mozarta A-dur brzmi tak, jak mogłoby brzmieć miłosierdzie. I tak właśnie ja to odczułem w 1997 r. Miłosierdzie jest jednym z tych słów, które dziś wymagają zdefiniowania. Nie oznacza jedynie, że tyran odstępuje od wymierzania kary, którą sam wyznaczył. Może też oznaczać – i tak właśnie było w tym wypadku – otrzymanie czegoś dobrego zamiast logicznych skutków jakiegoś działania lub oprócz nich. Miłosierdzie to...

Przypadek czy znak?

Domyślam się, że w tym momencie niektórzy mogą odczuwać narastające oburzenie. Zaraz, zaraz, powiecie; nieważne, jak rozumiesz miłosierdzie. Jak zdefiniujesz samą religię? Co wspólnego z religią ma słuchanie Mozarta w kawiarni? Odczułeś coś, co my w naszym świecie ludzi niewierzących nazywamy „emocją”, wywołaną jakąś formą artystycznej ekspresji, która – mówiąc w dużym skrócie – jest znana z tego, że wywołuje uczucia. Nie otrzymałeś żadnego znaku od Boga czy jak tam chcesz to nazywać, co najwyżej był to znak od Mozarta, nieżyjącego Austriaka w peruce. Chyba nie na tym opierasz swoją wiarę, bo w tym, co tu opisałeś, nie ma nic, co nie byłoby kompatybilne z całkowicie naturalistyczną wizją wszechświata, w którym nie ma nikogo, kto mógłby nam udzielić z nieba boskiej łaski. Jest w nim za to mnóstwo różnych zadziwiających, fascynujących rzeczy, począwszy od poziomu kwantowego po ruchy galaktyk.

To wszystko prawda. Równie dobrze można powiedzieć, że zdarzenie, które opisałem, jest całkowicie kompatybilne z niematerialistyczną wizją wszechświata, ale w końcu nie o to tak naprawdę chodzi, prawda? Chodzi o to, że gdy patrzymy na nią z zewnątrz, wiara to po prostu seria przekonań o naturze wszechświata uważanych za jedynie słuszne, to zestaw propozycji, na które się zgadzamy. I chociaż ludzie wierzący nie mówią o swoich przekonaniach w tym tonie, robią one wrażenie wymykania się, próby szaleńczej ucieczki od problemów. Jeśli powiem, że patrząc od wewnątrz, znacznie więcej sensu ma mówienie o wierze jako o zestawie odczuć, a nawet zwyczajów, to możecie dojść do wniosku, że próbuję się wykręcić, a może nawet w ogóle mnie nie obchodzi, czy te wszystkie bzdury, o których mówię, są prawdziwe.

No cóż, skoro już o tym mowa, uważam, że są prawdziwe. Jestem dość ortodoksyjnym chrześcijaninem. Każdej niedzieli z głębokim przekonaniem odmawiam wyznanie wiary, będące właśnie zestawem takich propozycji. Błędem jest jednak przypuszczenie, że to właśnie przyjęcie tych przekonań czyni nas wierzącymi. Podstawową sprawą są odczucia. Przyjmuję pewne przekonania, bo tak czuję, a nie odwrotnie: czuję tak dlatego, że przyjąłem pewne przekonania. Moim zdaniem tym, co poczułem, słuchając Mozarta w kawiarni, nie była jakaś mdła metafora idei, w którą wierzę. Nie jest to jedynie fasada, za którą kryje się to, co dla wiary jest najistotniejsze. To jest właśnie sama wiara. Moja wiara składa się z takich właśnie emocji, opiera się na nich. Dzięki nim jest prawdziwa.

Myślę, że koncert klarnetowy A-dur nie zabrzmiał w owej chwili specjalnie dla mnie za sprawą jakiegoś bóstwa, które zawiaduje mikrokosmosem i sprawia, że dochodzi w nim do różnych zdarzeń (co samo w sobie czyniłoby z takiego bóstwa pozbawioną moralności bestię, zważywszy charakter wielu z tych wydarzeń). Myślę, że ponad dwieście lat wcześniej Mozart stworzył przepiękny i dokładny obraz pewnego aspektu rzeczywistości. Że powodem, dla którego rzeczywistość jest właśnie taka – że w jakimś ostatecznym sensie jest miłosierna, a nie sprowadza się jedynie do zestawu procesów fizycznych, począwszy od mechaniki kwantowej po prędkość względną galaktyk przebiegających zupełnie niezależnie, bez nadziei na możliwość odwołania się do kogokolwiek, będących wynikiem „bezmyślnej, podłej i niezwykle okrutnej” biologii (jak twierdził Darwin) – jest to, że wszechświat wciąż trwa dzięki ciągłemu i nieskończenie cierpliwemu aktowi miłości. Myślę, że to miłość utrzymuje go przy życiu. Że wcale nie muszę żywić oklepanej wiary w interwencję jakiejś niebiańskiej istoty, by wytłumaczyć fakt, że potrafię ujrzeć rzeczywistość w nieco lepszym świetle, skoro Bóg – choć się wyraźnie nie ujawnia – jest nieustannie obecny wszędzie: we wszystkich kawiarniach, we wszystkich odtwarzaczach, we wszystkich kompozytorach.

Emocje jak każde inne

Tak właśnie myślę, ale to wszystko ma drugorzędne znaczenie. Te wszystkie przemyślenia kryją się za moim emocjonalnym przekonaniem, że była w tym łaska i ja ją odczułem. Toteż dyskusja o tym, czy te przekonania są słuszne, czy nie – bo tego ludzie na ogół oczekują w debacie poświęconej religii – dla mnie także ma drugorzędne znaczenie. Nie, nie potrafię niczego udowodnić. Nie wiem, czy cokolwiek z tego jest prawdą. Nie wiem, czy Bóg istnieje (wy też nie wiecie, nie wie tego profesor Richard Dawkins ani nikt inny: to nie jest coś, co można wiedzieć, nie jest to fakt sprawdzalny). Jak każdy człowiek, nie mam jednak zwyczaju odczuwać tylko tych emocji, które jestem w stanie uzasadnić. Gdybym tak postępował, byłbym jakimś dziwolągiem.

Emocje mogą być oczywiście mylące, mogą sprawić, że uwierzymy w coś, co z całą pewnością nie jest prawdą i czego nieprawdziwość da się wykazać. Ale emocje są również niezbędnym narzędziem służącym do nawigacji, do odnajdywania drogi, mówią nam o znacznie szerszym wachlarzu spraw, których nie da się ani udowodnić, ani zdementować, których nie da się sprawdzić w wymiarze fizycznym.

Marzymy, mamy nadzieję, snujemy refleksje, złościmy się, zachwycamy, wierzymy, żartujemy, nienawidzimy – w ten sposób powstają wytwory wyobraźni równie niesprawdzalne jak powieści czy koncerty klarnetowe. W pewnym sensie religia jest właśnie jednym z takich wytworów wyobraźni, całkowicie funkcjonalnym, w pełni normalnym i ludzkim. Byłoby głupotą twierdzić, że ten jeden wytwór naszej imaginacji powinien być ostro potępiony i usunięty raz na zawsze z naszego życia, jeśli tylko udałoby się do tego doprowadzić (co wątpliwe).

Właśnie tu pojawia się też pogląd, że religia to jakieś dziwactwo. Wprowadziła (stosunkowo niedawno) do naszej kultury przeświadczenie, że emocje związane z wierzeniami religijnymi muszą się różnić od tych, które łączą się z innymi przejawami ciągłego działania ludzkiej wyobraźni – nadziei, marzeń itd. Te emocje muszą być podejrzane, smutne, zawstydzające, upokarzające, niedojrzałe, żałosne. Powinny być całkowicie odseparowane od zdroworozsądkowej części nas samych. Ale nie są. Emocje, które podtrzymują wierzenia religijne, są bardzo zwyczajne, dobrze znane każdemu, kto doświadczył normalnych ludzkich przeżyć, typowych w dorosłym życiu. Tyle że o tych emocjach rzadko jest mowa poza sytuacjami, gdy próbuje się je przekształcić w określone idee. To właśnie usiłowałem powiedzieć w mojej książce „Unapologetic” (Bez wyrzutów).

© Guardian News & Media, 2013

Francis Spufford (ur. w 1964 r.), brytyjski pisarz, członek Królewskiego Towarzystwa Literackiego. Wykłada na Goldsmith College w Londynie, jest autorem pięciu książek, w tym „Czerwonego dostatku”, który w 2012 r. ukazał się po polsku; za książkę „I May Be Some Time: Ice and the English Imagination” otrzymał nagrody m.in. dla najlepszego młodego pisarza roku „Sunday Timesa” oraz Nagrodę Gildii Pisarzy za najlepszą powieść niebeletrystyczną 1996 r. Jesienią zeszłego roku ukazała się w Wielkiej Brytanii najnowsza książka Spufforda: „Unapologetic”. To pozycja dla osób wierzących zmęczonych protekcjonalnym traktowaniem. I dla niewierzących, ciekawych, na czym polega religia w XXI w.

OBYCZAJE

Gadżet czy rewolucja?

Jakie przedmioty zmienią wkrótce nasze życie, które dobra będzie mieć wypadało, a które już jutro okażą się absolutnie niezbędne?

Materiały prasowe

Na podstawie Slate.fr, Courrier International

W centrum uwagi znalazła się maszyna, która umożliwiłaby każdemu z nas odzyskanie własności środków produkcji. A przełom ten mielibyśmy zawdzięczać… drukarce!

Mówiąc ściślej, chodzi o drukarkę trójwymiarową. Sposób jej funkcjonowania jest podobny jak w przypadku tradycyjnych urządzeń. Rysujecie sobie na komputerze (albo ściągacie z internetu) cyfrowy model przedmiotu, a potem zlecacie jego wydruk. Tyle że zamiast płaskiego obrazu na kartce papieru maszyna wykona trójwymiarowy przedmiot, nakładając na siebie cieniutkie warstwy materiału. W krótkim czasie drukarka tworzy od zera pożądany produkt.

Drukowanie drukarki

Tak wytwarza się już np. zabawki czy części zamienne do pralek. Bardziej zaawansowane technologicznie urządzenia mogą „wyczarować” z niczego czekoladowe cukierki, skrzypce, części dla NASA, a nawet samochód wyścigowy. Pomysłowi inżynierowie zbudowali nawet cały dom – z wykorzystaniem ogromnej drukarki 3D. Jeszcze inni myślą o replikacji ludzkich organów. Mówiąc krótko: zakres zastosowań jest niezwykle zróżnicowany. Popularne media interesują się tym zagadnieniem od niedawna, ale sama technologia (wytwarzanie addytywne, szybkie prototypowanie) została opracowana przez Emmanuela Sachsa z MIT już ponad 20 lat temu. Pierwszą drukarkę 3D opatentowano w 1993 r. Dopiero jednak postępująca demokratyzacja tego urządzenia przyciągnęła uwagę miłośników techniki.

Najprostsze drukarki 3D można dziś kupić za 400 euro. Za sprzęt dobrej klasy trzeba dać dwa tysiące, a jeszcze sześć lat temu kosztował ponad 10 tysięcy. Można też nabyć zestaw do samodzielnego montażu albo nawet wydrukować sobie (prawie w całości) drukarkę 3D!

W ciągu 20 lat zakres możliwości wyraźnie się zwiększył. Urządzenia adresowane do szerokiej klienteli wykonują przeważnie przedmioty z plastiku, o ograniczonej jakości i rozmiarach. Ale są już drukarki 3D umożliwiające tworzenie przedmiotów np. z żywicy, metalu, ceramiki, gipsu czy cementu. Są też łatwiejsze w obsłudze. Schematy przedmiotów można tworzyć za pomocą darmowych i dość intuicyjnych programów, takich jak Google SketchUp, albo za pomocą skanera 3D. Drukarki przestrzenne, kiedyś używane tylko przez inżynierów i architektów, by szybko i tanio tworzyć prototypy i makiety, dziś przydają się też artystom. Są również szeroko stosowane w branży medycznej, zwłaszcza do wytwarzania implantów, aparatów słuchowych, protez zębowych.

Zagorzali zwolennicy tych maszyn wyobrażają już sobie, że mogą one zupełnie odmienić sposób produkcji i konsumpcji. Według brytyjskiego tygodnika „The Economist” ta technologia mogłaby mieć równie doniosły wpływ na nasz świat, co kiedyś pojawienie się fabryk. Amerykański magazyn „Wired” twierdzi, że drukarka 3D do domowego użytku może „odmienić nasze życie”. Dzięki temu każdy mógłby sam wytwarzać albo naprawiać potrzebne przedmioty we własnych pieleszach, rezygnując z wypraw do supermarketu.

Imponujące, prawda? Tyle że nie wszyscy zgadzają się z tą nieco utopijną wizją. Alain Bernard, jeden z pionierów wytwarzania addytywnego we Francji, jest nieco poirytowany tym idealizmem. Według niego opowieści o trzeciej rewolucji przemysłowej są na wyrost. W jego ocenie można mówić jedynie ogólnie o „rewolucji cyfrowej”, bez której rozwój takich urządzeń nie byłby możliwy. Francuski specjalista zastanawia się też, czy drukarki 3D zainteresują szerokie grono odbiorców. – Czy szeroka klientela będzie chciała bawić się w kreatywność? To wielce niepewne w przypadku współczesnego konsumenta, przyzwyczajonego, że może dostać wszystko od ręki i bez wysiłku.

Aby konsument uznał to za grę wartą świeczki, musi mieć możliwość wytwarzania produktów o takiej samej lub wyższej jakości, jak te dostępne w handlu, za cenę równą lub niższą. Współczesne drukarki 3D nie wydają się zdolne sprostać temu wyzwaniu. Nawet jeśli kiedyś uda się to osiągnąć, pojawią się zapewne inne poważne przeszkody związane z ochroną praw autorskich i patentów. Już dziś niektóre firmy bacznie śledzą ten obiecujący rynek i mogą dążyć do zablokowania go, jak to się dzieje choćby w przypadku wymiany plików muzycznych w internecie.

Nadzieja na emancypację

Biorąc pod uwagę skalę problemów, jakie należy rozwiązać, publicysta „MIT Technology Review” Christopher Mims nie wierzy w szybkie i masowe upowszechnienie drukarek 3D. Jego zdaniem mówienie o rewolucji „jest nie tylko przedwczesne, ale i absurdalne”, a urządzenie to nigdy nie spełni pokładanych w nim emancypacyjnych nadziei. Pragnienie, aby drukarki 3D zastąpiły tradycyjny przemysł, uznaje za ideologiczne fantazje, których wyznawcy zupełnie nie liczą się ze złożonością współczesnego przemysłu.

Mims jednak przyznaje, że szybkie prototypowanie już teraz ma ogromny wpływ na tradycyjny przemysł. Umożliwia bowiem wytwarzanie towarów w małych seriach na miejscu, w reakcji na zapotrzebowanie ze strony klientów, a nie w dużych seriach gdzieś w Chinach. Dzięki temu drukarki 3D przyczyniałyby się do sprowadzenia części produkcji z powrotem do krajów zachodnich.

– Drukarki 3D mogłyby umożliwić małym i średnim firmom wprowadzanie innowacji tańszym kosztem i zyskanie na konkurencyjności – ocenia Guilhem Peres, współzałożyciel serwisu eMotion Tech, sprzedającego drukarki 3D. Alain Bernard wyobraża sobie jednak, że będą one używane nie tylko w przemyśle. Może nie staną się powszechnie używane w naszych domach (pomijając zapalonych majsterkowiczów), ale na pewno znajdzie się dla nich miejsce w punktach usługowych. Klient nie musiałby inwestować w sprzęt, którego używałby jedynie sporadycznie, a równocześnie przy wydruku mógłby skorzystać z porad specjalisty. Ten system już funkcjonuje w Barcelonie, gdzie powstała sieć fablabów udostępniających maszyny i know-how zarówno twórcom profesjonalnych projektów, jak i przeciętnym zjadaczom chleba.

Maszyna parowa XXI wieku

Guilhem Peres uważa natomiast, że drukarki 3D trafią również pod strzechy: Będą się zadomawiać stopniowo, nie nastąpi błyskawiczny przełom. Demokratyzacja obejmie najpierw firmy, a potem osoby prywatne, ale to nie nastąpi od razu. Powołując się na model hype cycle, opracowany przez firmę Gartner, wyjaśnia, że mija 5–10 lat od momentu, gdy o technologii robi się głośno, zanim stanie się ona naprawdę szeroko dostępna technicznie i finansowo.

Żeby jednak drukarka 3D mogła stać się naprawdę „maszyną parową XXI wieku”, musi przede wszystkim nastąpić rewolucyjna przemiana świadomości i sposobów konsumpcji. Co z kolei może się dokonać poprzez edukację. Producenci drukarek trójwymiarowych istotnie nie szczędzą wysiłków, by znalazły one swoje miejsce w szkołach. Dla przyszłych pokoleń drukowanie części przedmiotów może stać się czymś równie naturalnym, jak ich kupowanie.

Samochód na autopilocie

Wyścig ku możliwie jak największej automatyzacji pojazdów zaczął się już kilka lat temu. Pojawiają się kolejne innowacje, takie jak inteligentny system parkowania czy zaawansowane systemy wspomagania kierowcy. A wkrótce – być może już w tym roku – niektóre samochody seryjne będą w stanie same dojechać do celu, na wzór samojezdnego auta Google. Oczywiście pod warunkiem, że kierowca zechce wypuścić „kółko” z rąk.

Wojna płatnych telewizji

Kto będzie górą w 2013 r.: kanały kablowe czy internetowe wypożyczalnie filmów? Z badań przeprowadzonych przez wyspecjalizowaną londyńską agencję Oliver & Ohlbaum wynika, że „konsumenci będą najpierw zmniejszać swoje rachunki, zanim przetną pępowinę”, tzn. ograniczać liczbę wykupionych kanałów telewizyjnych, zanim przerzucą się na usługi VoD (wideo na życzenie). Choć trudno wskazać zwycięzcę, wiadomo, że jednym z ważnych frontów tej walki będzie Europa. Amerykański serwis Netflix, który wypożycza filmy online, działa już w Wielkiej Brytanii, Irlandii, a od kilku miesięcy – w krajach skandynawskich.

Wszystko gra

Świat jest teatrem – pisał William Szekspir. Być może jednak stanie się on raczej grą. Gamification, czyli zastosowanie elementów ludycznych w obszarach działalności niemających nic wspólnego z grą ani zabawą, cieszy się coraz większym powodzeniem w świecie biznesu. Klienci zbierający mile lotnicze albo punkty w programach lojalnościowych zetknęli się już z podstawowymi formami gamification. Przedsiębiorstwa wynajdują coraz nowsze sposoby wprowadzania do swojej działalności elementów rozrywkowych, co ma przyciągać nowych klientów i lepiej motywować ich pracowników. Oczekuje się, że do 2014 r. 70 procent spośród dwóch tysięcy największych firm na świecie będzie stosować gamification w takiej czy innej formie, a do 2016 r. uda się w ten sposób skłonić konsumentów do wydania 2,8 mld dolarów.

Dwa przykłady z Japonii. Producent gier Sega instaluje w tokijskich toaletach publicznych Toylets, czyli naszpikowane elektroniką pisuary pozwalające połączyć przyjemne z pożytecznym. Zabawa polega na tym, aby załatwiając potrzebę fizjologiczną, tak kierować strumieniem moczu, by zdobywać punkty i pobijać rekordy ustanowione przez innych użytkowników. Japoński oddział Coca-Coli natomiast zainicjował kampanię „Poszukiwanie szczęścia”. Klienci wyposażeni w smartfony mają za zadanie skanować kody QR na automatach tej firmy w całym kraju, by zdobywać punkty i symboliczne gratyfikacje.

Pieniądz złapany w sieci

Crowdfunding (finansowanie społecznościowe) ułatwia już życie wielu twórcom filmów i muzyki. Ten sposób pozyskiwania funduszy, polegający na zbieraniu datków od internautów za pośrednictwem wyspecjalizowanych serwisów internetowych, takich jak Kickstarter czy Indiegogo, w szybkim tempie rozszerza się na inne dziedziny, także na opiekę zdrowotną.

W Stanach Zjednoczonych pacjenci, których nie stać na leczenie, coraz częściej odwołują się do hojności obcych sobie ludzi, których najpierw trzeba umiejętnie wzruszyć swoją historią, a potem im pięknie podziękować za wsparcie.

Etyczna turystyka

W 2013 r. zapomnijcie o nurkowaniu w Morzu Czerwonym, wylegiwaniu się na plaży na Florydzie albo emocjonującym safari w Kenii: instytut Earth Island opublikował listę najbardziej etycznych celów turystycznych na ten rok. Specjaliści przyjrzeli się 150 krajom na podstawie danych Banku Światowego, organizacji Freedom House, amerykańskiej rządowej agencji Millennium Challenge Corporation, a także Wskaźnikowi Wydajności Środowiskowej (EPI). W czołówce rankingu znalazły się m.in. Barbados (za wysiłki w dziedzinie edukacji i walki z analfabetyzmem), Wyspy Zielonego Przylądka, Kostaryka, Ghana i Mauritius.

Napiwki dla robotów

Amerykańscy eksperci w dziedzinie gastronomii potwierdzają, że w tym roku roboty na dobre zadomowią się w restauracjach w USA. Na wzór automatów do składania zamówień, działających już w niektórych fast foodach, maszyn dostarczających świeżą pizzę czy dystrybutorów z cupcakes (kolorowymi babeczkami)… Kolejnym tegorocznym trendem jest bar snackification – klienci będą coraz częściej rezygnować z elegancko nakrytych stolików w restauracjach, by posilać się w bardziej intymnej atmosferze, jaką gwarantują bary. Według specjalistów z nowojorskiej firmy doradczej Baum + Whiteman rynkowym przebojem roku będzie jedzenie podawane w małych porcjach (np. maciupkie ciasteczka, malutkie kiełbaski czy miniaturowa kukurydza).

Świat podłączony

Internet przedmiotów, którego nadejście wieszczono już od kilkunastu lat, właśnie się urzeczywistnia. W tym roku liczba „przedmiotów” (z wyłączeniem komputerów, tabletów i smartfonów) podłączonych do internetu przekroczy miliard. Do 2020 r. – według szacunków firmy informatycznej Cisco – ta liczba wzrośnie do 50 miliardów. Według orędowników tej koncepcji właściwie wszystkie rzeczy, z którymi stykamy się w codziennym życiu (samochody, sprzęt AGD, odzież, implanty medyczne, narzędzia, zabawki…), mogą zostać w przyszłości podłączone do internetu za pomocą czipów pozwalających gromadzić i udostępniać dane na temat ich stanu oraz otoczenia. Ma to zapewniać możliwość zlokalizowania czegokolwiek, gdziekolwiek i kiedykolwiek. To z kolei przyczynić ma się do zmniejszenia przestępczości, ograniczać liczbę wypadków i zużycie energii albo ilość wytwarzanych odpadów.

Oto prosty przykład: inteligentna pralka monitoruje stan zużycia swoich podzespołów i w razie potrzeby kontaktuje się z serwisem, który wysyła montera wyposażonego w odpowiednią część zamienną i mogącego dzięki temu dokonać naprawy „od ręki”. Albo inna sytuacja: starsza osoba zapomina zażyć lekarstwo, a w reakcji na to jej pojemnik do leków wysyła ostrzegawczą wiadomość do opiekuna lub członka rodziny.

Szpieg w kieszeni

W 2009 r. podczas dorocznego hakerskiego konkursu Pwn2Own specjaliści w dziedzinie cyberbezpieczeństwa próbowali włamać się do smartfonów. Na próżno. We wrześniu ub.r. urządzono drugie podejście. Tym razem uczestnicy zawodów byli już w stanie przejąć kontrolę nad tymi urządzeniami, wykorzystując luki w systemach operacyjnych iOS (Apple) oraz Android (Google). Zasadniczo smartfony były dotychczas znacznie mniej zagrożone przez wirusy, które już od dziesięcioleci są plagą na pecetach. Ten stan rzeczy może się zmienić w tym roku: skoro „dobrzy” hakerzy potrafią spiratować iOS oraz Androida, to ci „źli” nie będą długo pozostawać w tyle. Pierwsze złośliwe programy dokonywały klasycznych ataków, takich jak kradzież danych z książki adresowej czy zdjęć przechowywanych w telefonie. Specjaliści w dziedzinie bezpieczeństwa komputerowego spodziewają się teraz serii mniej konwencjonalnych ataków.

W ostatnich dwóch latach eksperci znaleźli wiele sposobów przekształcenia smartfonów w urządzenia szpiegowskie z wykorzystaniem modułów GPS, aparatów fotograficznych i akcelerometrów. Dwa zespoły naukowców, z Uniwersytetu Indiany i z Naval Surface Warfare Center, stworzyły narzędzie PlaceRaider pozwalające wykonywać zdjęcia smartfonem bez wiedzy jego użytkownika. Program ten scala następnie zgromadzone fotki, tworząc trójwymiarowy obraz miejsca, w którym znajduje się właściciel telefonu. Badacze z Uniwersytetu Georgia Tech wykorzystali akcelerometr w telefonie leżącym obok klawiatury, by wychwytywać wibracje naciskanych klawiszy, co pozwoliło im rozpoznać wpisany tekst z 80-procentową niezawodnością. Wykorzystując informacje otrzymane z różnych czujników, piraci mogliby znaleźć sposób, żeby szpiegować codzienne życie swoich ofiar. Kto sobie to wyobrażał 40 lat temu, gdy debiutowała telefonia komórkowa?

Smartfon, który leczy

Gdy w jednym z odcinków serialu „Star Trek” doktor McCoy został porwany i poddany torturom przez kosmitów, kapitan Kirk i Spock pospieszyli mu na ratunek. W kilka sekund dokonali oceny jego stanu zdrowia dzięki użyciu medycznego tricordera – małego ręcznego komputera wyposażonego w ruchomy czujnik. Taki gadżet, w postaci przenośnego skanera medycznego umożliwiającego zbieranie danych od pacjenta i diagnozowanie różnych chorób, był marzeniem naukowców już od kilkudziesięciu lat. Wygląda na to, że w końcu się ono spełnia.

Wspierająca innowacje Fundacja X Prize ogłosiła konkurs Qualcomm Tricorder X Prize, sponsorowany przez Fundację Qualcomm. Uczestnicy mają opracować przenośną platformę pozwalającą samodzielnie zdiagnozować 15 schorzeń, takich jak zapalenie płuc, cukrzyca czy bezdech senny, bez konieczności wzywania lekarza. Do zdobycia jest nagroda w wysokości 10 mln dolarów. Do rywalizacji stanęło ponad 230 zespołów z 30 krajów. Na razie nowoczesnym hipochondrykom pozostaje korzystanie z mniej zaawansowanych rozwiązań. Obecnie na świecie w użyciu jest ponad sześć miliardów telefonów komórkowych, w tym miliard smartfonów, które nie są niczym innym jak kieszonkowymi komputerami podłączonymi do internetu. Wystarczy pobrać odpowiednie aplikacje, by móc wykorzystywać wbudowane w nie aparaty fotograficzne i kamery jako czujniki do pomiaru lub monitorowania parametrów życiowych. Według firmy doradczej research2guidance wartość światowej sprzedaży aplikacji mobilnych związanych ze zdrowiem wzrośnie z 718 mln dolarów w 2011 r. do 1,3 miliarda w roku bieżącym.

Dzięki wyposażeniu w dodatkowe czujniki tego typu telefony mogą stać się jeszcze skuteczniejszym narzędziem diagnostycznym. Urządzenie bodaj najbardziej zbliżone do tricordera z serialu „Star Trek” produkuje kalifornijska firma Scanadu. Jest to mały przenośny czujnik łączący się bezprzewodowo ze smartfonem. Po umieszczeniu na skroni pacjenta czujnik Scout monitoruje m.in. rytm serca i oddychania, puls, stopień utlenowania krwi, temperaturę. Scanadu ma nadzieję wprowadzić na rynek pierwszą wersję tego urządzenia pod koniec roku, w cenie około 150 dolarów.

Chmura dla każdego

Firmy informatyczne już od jakiegoś czasu promują korzystanie z chmury – cloud computing. Było więc tylko kwestią czasu, kiedy zostanie ona w pełni zaaprobowana również przez użytkowników indywidualnych. W zeszłym roku o chmurze było bardzo głośno dzięki ogromnej popularności smartfonów i tabletów oraz możliwości korzystania na nich z różnorodnych serwisów w chmurze, takich jak Dropbox, Google Drive, Sky Drive, Box czy iCloud. Posługiwanie się chmurą wciąż wymaga odrobiny zaufania do dostawcy usług, któremu użytkownik powierza swoje dane na przechowanie. Poza tym, mimo całej swojej sprawności działania, usługi tak świadczone wciąż nie gwarantują dostępu w każdej chwili. W 2012 r. zdarzało się, że zawodziły serwery Google czy Amazonu.

Osobista chmura to nie tylko przechowywanie danych, ale też ich przetwarzanie. Google Drive i Microsoft Office Live to dobre przykłady usługi pozwalającej nie tylko na przechowywanie treści, ale również ich tworzenie. Chmura wkroczyła też do świata gier, tytuły takie jak „Diablo III” wykorzystują ją w istotnym zakresie, a nadchodzące nowe SimCity posiłkuje się chmurą, by odciążyć komputer użytkownika.

Rozwój chmury osobistej będzie w tym roku jednym z najważniejszych trendów. Gwałtowne upowszechnianie się smartfonów oznacza, że będziemy świadkami skokowego przyrostu liczby danych w chmurze, przechowywanych i wykorzystywanych przez użytkowników. Innym potężnym czynnikiem tego wzrostu jest fakt, że cztery największe istniejące systemy operacyjne – Windows, Android, iOS oraz Mac OS – oferują już domyślną integrację z chmurą.

OBYCZAJE

Kochanie, rozpuściłem dzieciaki!

Po stuleciach twardej ojcowskiej ręki wahadło wychyliło się w drugą stronę – dzieci stają się tyranami dla rodziców. Jak nie wychować sobie despoty, radzi francuski psycholog Didier Pleux.

„Istotą dobrego autorytetu jest kochać, stymulować, towarzyszyć dziecku i ochraniać je tak, aby wspierać rozwój jego osobowości”.

Corbis

rozm. Nathalie Funes

Zdezorientowani rodzice, umordowani nauczyciele i pedagodzy zalecający powrót do dawnej dyscypliny ostrzegają: stop, dość już schlebiania dziecięcemu ego! Bo oto na naszych oczach „dziecko tyran” staje się autentycznym zjawiskiem społecznym. Niejedno upragnione, uwielbiane, wychwalane, hołubione i rozpieszczane dziecko nie uznaje autorytetu, nie potrafi znieść żadnych przeciwności ani odmowy. Specjaliści ds. wychowania przyjmują w swoich gabinetach coraz więcej szkrabów, które jeszcze od ziemi nie odrosły, a już są uzależnione od natychmiastowej gratyfikacji. Nie tak dawno obowiązkową lekturą było „Summerhill” Alexandra S. Neilla, książka należąca do kanonu pedagogiki wolnościowej. Obecnie hitem stają się książki opisujące zniecierpliwienie rodziców. Za oceanem Adam Mansbach, ojciec wyczerpany kaprysami dwuletniej córeczki, sprzedał już pół miliona egzemplarzy książki „Śpij już, k***a, śpij”. Mnożą się blogi prowadzone przez zirytowane matki. Nawet prasa kobieca zajmuje się tym problemem, pisząc na przykład o „tabu bitych rodziców”. Jak współczesny młody człowiek zmienił się w despotę? Dlaczego rodzice pozwolili mu, aby poczuł się jak basza? Jak oprzeć się ciągłemu manifestowaniu swego „ja, ja, ja!”?

Niektórzy specjaliści są zaniepokojeni rosnącą wszechwładzą najmłodszych. Jak zdefiniowałby pan małego tyrana?

Didier Pleux: Jest to przede wszystkim rozpieszczone dziecko, oczko w głowie rodziców, któremu na niczym nie zbywa – oczywiście na miarę statusu społecznego rodziny. Dodatkowa cecha: mowa tu o dziecku, które przejęło władzę w domu. Rodzice czują się bezsilni, bezradni. Powtarzają, że już sami nie wiedzą, co robić. Takie dziecko generuje niepokój w swoim otoczeniu, a zarazem niszczy samo siebie poprzez swój rozbuchany egocentryzm. Można podać różne przykłady: od trzyletniego szkraba, który przestaje być posłuszny – jada i śpi, kiedy zechce, aż po nastolatka, który przestaje się odzywać do rodziców, wyzywa ich i staje się agresywny.

Jak wielu kolegów po fachu odnotowuje pan coraz większą liczbę takich pacjentów. Jaka jest skala tego zjawiska?

Trzydzieści lat temu rozpieszczone dzieci stanowiły dwa procent moich pacjentów. Zdecydowaną większość, ponad 90 proc., stanowili młodzi ludzie z problemami osobowościowymi albo tacy, którym doskwierał brak pewności siebie. Obecnie jest odwrotnie. Dziewięciu na dziesięciu małych pacjentów przewijających się przez mój gabinet wykazuje nietolerancję frustracji oraz autorytetu. Oczywiście nie można uogólniać tej statystyki na cały kraj, ale widać wyraźny trend.

Kiedy się to zaczęło?

Przed około 40 laty. Od końca XIX w. do pierwszej połowy XX w. obserwowano raczej patologie wynikające z Freudowskiej zasady przyjemności. Były to czasy ciężkich ograniczeń w życiu zawodowym, rodzinnym, społecznym, kiedy to było mało miejsca na hedonizm. Począwszy od lat 70. i 80., zaczęliśmy obserwować przechył w drugą stronę. Obowiązującym hasłem stało się: „Ciesz się życiem, bądź sobą, bądź tym, kim jesteś”. To był zbawienny trend, ale urósł do nadmiernych rozmiarów. Jednostka potrzebuje miłości, aby się rozwijać. Ale również frustracji, realnej oceny samej siebie (nie jestem cudownej urody) i innych (oni nie są „rzeczami” mającymi służyć mojej przyjemności), jak też realnej oceny życiowych perypetii i ograniczeń.

A zatem rozpieszczone dzieci nie są szczęśliwe?

Faktycznie. Nietolerancja frustracji jest cierpieniem. Gdy tylko dziecko nie dostaje tego, co chce, kiedy coś idzie nie po jego myśli, gdy inni nie zachowują się tak, jak ono chce, jest mu z tym źle. Często łatwiej jest „wyleczyć” dziecko będące ofiarą autorytaryzmu niż odrzucające autorytet, dziecko źle czujące się we własnej skórze niż zbyt pewne siebie, takie, które nigdy nie sprząta ze stołu, idzie się myć, kiedy ma na to ochotę, chce, żeby w szkole był „fun”, porzuca treningi sportowe, bo są żałosne, chciałoby grać na gitarze, ale nie ma ochoty uczyć się czytania nut.

Czyja to wina? Społeczeństwa konsumpcyjnego, współczesnego permisywizmu, wzrostu liczby rozwodów, bierności rodziców?

Stoi za tym szereg przyczyn. Społeczeństwo konsumpcyjne i jego kult natychmiastowej gratyfikacji; priorytet przypisywany indywidualnemu szczęściu; niemożność sformułowania przekazu lub sprzeczne sygnały płynące ze strony niektórych rozwiedzionych rodziców – to wszystko przyczynia się do pojawienia się takich rozpieszczonych dzieci. Ja jednak wolę mówić o pokoleniu Françoise Dolto. Ta psychoanalityk miała zwyczaj powtarzać, że „dzieci mają tylko prawa, a rodzice tylko obowiązki”. Widziała w swoim gabinecie przygnębionych młodych ludzi, złamanych przez surową edukację albo upośledzenia emocjonalne. Uznanie dziecka za pełnoprawny podmiot było koniecznością. Ale czasy się zmieniły. Françoise Dolto zmarła w 1988 roku. Założę się, że dzisiaj nie wypowiadałaby się tak samo. Weźmy Benjamina Spocka, słynnego amerykańskiego pediatrę. Pod koniec życia (zmarł w 1998 r. – przyp. FORUM) oświadczył, że jego permisywne zasady edukacyjne z lat 60. i 70. straciły na aktualności w obliczu nowych pokoleń. Były konieczne, aby przywrócić znaczenie jednostki, ale dziś już nie są uzasadnione. Nie należy oczywiście tego nurtu odrzucać, ale trzeba go poprawić. Nastąpiła zbyt duża „psychoanalizacja” wychowania: zapomina się o zdrowym rozsądku. Dziecko, które rozłącza wagoniki zabawkowego pociągu, niekoniecznie wyraża w ten sposób swój strach przed rozwodem rodziców, jak martwiła się o to jedna z matek w moim gabinecie. Chłopak, który wyzywa ojca od „palantów”, nie znalazł tym samym sposobu, aby „zabić ojca”. Według mnie dzieci tyrani są, ogólnie rzecz biorąc, wypadkową trzech czynników: klasycznej psychologii, która jest skłonna uznawać dziecko za ofiarę; społeczeństwa konsumpcyjnego, mającego interes w tym, aby dzieci miały taką przewagę; wreszcie braku zaangażowania ze strony rodziców.

Mówi pan o konieczności uświadomienia sobie tego problemu przez rodziców. A zatem niektórzy nie zdają sobie sprawy z sytuacji?

Wielu rodziców może uważać za normalne zachowanie swojego dziecka, gdy tymczasem będzie uwidaczniać się jego wszechwładza i to ono będzie decydować o wszystkim. Rodzice mogą nie zdawać sobie z tego sprawy, bo taka sytuacja zarysowuje się stopniowo, a oni czekają na jakieś jedno poważne zdarzenie, zanim uznają, że coś jest nie tak: to może być niepowodzenie szkolne czy ucieczka z domu. Ważne, by obserwowali swoje dziecko, aby się upewnić, że jest mu dobrze nie tylko z samym sobą, ale też w relacjach z innymi. Nie ma sensu „psychologizowanie” za wszelką cenę, jak to robią niektórzy rodzice: On ma charakter, jest bardzo inteligentny. Trzeba zdawać się raczej na zdrowy rozsądek!

Co mogą zrobić rodzice nieradzący sobie z despotycznym dzieckiem?

W moim pokoleniu osób urodzonych przed pojawieniem się pigułki i legalizacją aborcji, często się słyszało, że jesteśmy owocami wpadki. Dziś decyduje się o wszystkim: o liczbie dzieci, dacie ich przyjścia na świat, a wkrótce także o płci. Potomka oczekuje się jak księcia. Jest przedłużeniem rodziców, dowartościowuje ich, wypełnia im życie. I popadają w przesadę. Pierwszy błąd – nadmierna konsumpcja: dziecko jest zasypywane zabawkami. Drugi – nadmierne dowartościowanie: powtarzają mu, że jest ósmym cudem świata. Nadmiernie je też stymulują: jest to geniusz, który musi umieć liczyć już przed pójściem do przedszkola. Są nadopiekuńczy: w razie konfliktu zawsze nie ma racji ktoś inny, np. nauczyciel. I wreszcie przesadzają z nadmierną komunikacją: wszystko musi zostać wyjaśnione. Tymczasem nie ma sensu wyjaśniać przez trzy godziny, dlaczego dziecko ma wrócić do domu przed północą. Zasadniczo należy powiedzieć: tak, możesz cieszyć się życiem, ale są też ograniczenia.

Oczywiście nie chodzi o powrót do autorytaryzmu, ale o minimum umiaru. Trzeba ograniczyć listę prezentów, nie należy wyobrażać sobie, że spłodziliśmy geniusza, prowadzić targów w sprawie reguł życia codziennego, np. w kwestii robienia porządków czy sprzątania ze stołu. A przede wszystkim dobrze wbić sobie do głowy, że frustrujący rodzic nie unieszczęśliwia swego dziecka, wręcz przeciwnie.

W książce „De l’enfant roi ŕa l’enfant tyran” wspomina pan o „dobrym autorytecie”. Jak to rozumieć?

Istotą dobrego autorytetu jest kochać, stymulować, towarzyszyć dziecku i ochraniać je tak, aby wspierać rozwój jego osobowości. Ale polega on również na tym, aby stawiać wymagania, frustrować, kontrolować i karać! Bo potrzebna jest zarazem miłość i frustracja, aby dziecko się rozwijało. To prawda, że frustracja bez miłości doprowadzi do rozwoju nerwic, jak miało to miejsce do lat 60. czy 70. Ale w obecnych czasach miłość bez frustracji prowadzi do tyranii.

Co właściwie rozumie pan pod pojęciem karania?

Kiedy dziś mówi się o karaniu, ludzie myślą o czysto emocjonalnych reakcjach z dawnych czasów: odrzuceniu, przemocy. Tymczasem ja nie mówię o sankcjach emocjonalnych tego typu. Nie chodzi o przywrócenie klapsa do łask! Kara powinna być po prostu realistyczną konsekwencją: jeśli ty czegoś nie zrobisz, to nie widzę powodu, żeby ze swojej strony dać ci coś innego. Można tu uczynić analogię do świata pracy: jeżeli pracownik nie pojawia się w pracy przez tydzień, to w konsekwencji nie dostanie swojej tygodniówki! Kara powinna być zatem proporcjonalna. A przede wszystkim musi być natychmiastowa. Obecnie wielu rodziców toleruje wszystko przez jakiś czas, a potem wybucha. Tymczasem lepiej jest reagować na każdy sygnał.

Czy w obliczu dziecka tyrana należy koniecznie zasięgać porady specjalisty?

Po pierwsze przed podjęciem jakiejkolwiek psychoterapii należy spróbować wychowawczego podejścia w rodzinie! Czas na konsultacje u specjalisty przychodzi dopiero w drugiej kolejności, jeśli takie podejście okaże się nieskuteczne. Ale ważne jest, by na nowo przywrócić centralną rolę edukacji. Bo wielu rodziców uważa, że cokolwiek zrobią, dziecko będzie się rozwijać „samo”, a więc nie trzeba interweniować.

Jeżeli rodzice nie zareagują, rozpieszczone dziecko wyrośnie na despotę?

Niekoniecznie. Wystarczy, że spotka na swojej drodze jakiś wzór, nauczyciela czy sportowego trenera potrafiącego przywrócić w jego życiu niezbędną hierarchię, autorytet. Ale jeśli nie napotka żadnego sprzeciwu, będzie brnąć dalej w poczuciu wszechmocy. I wyrośnie być może z niego ktoś taki jak Nicolas Sarkozy, który mawiał: Patrzcie, jaką mam piękną żonę. Albo jak DSK, który brnął coraz dalej w swoim seksualnym uzależnieniu. Nie będzie mieć sumienia moralnego, poczucia winy, będzie łaknąć natychmiastowej gratyfikacji. Będzie żyć w sposób egocentryczny: „Robię to, co chcę, kiedy zechcę”, nie kłopocząc się o innych. Niektórzy pewnego dnia zderzą się z rzeczywistością i będą doznawać bolesnych porażek: w małżeństwie, w pracy będą bardzo źle znosić przeszkody i frustracje. Wszystko w ich otoczeniu będzie źródłem nieprzyjemności, irytacji: szef, czas, małżonek… Ponieważ zostali nauczeni dostawać „wszystko od razu”. Innym uda się aż do śmierci manipulować otoczeniem i realizować karierę tyrana. Mimo wszystko pozostaję optymistą. Społeczne wartości przesunęły się od jednej skrajności (ojczyzna, rodzina, praca) do drugiej (najpierw ja). Ale jak w przypadku każdego wychylenia następuje uświadomienie. Rodzice widzą, że ich potomstwo, bez względu na to, jak bardzo „rozpieszczane”, nie jest dzięki temu szczęśliwe. Zdają sobie sprawę, że muszą na nowo przyjąć rolę wychowawcy, że najmłodsi nie są wobec nich równi. Dziecko powinno móc marzyć o świecie dorosłych. Gdyby miało to wszystko od maleńkiego, to jakie marzenia pozostaną mu, kiedy dorośnie?

© Le Nouvel Observateur, 17.01.2013 (oraz na podstawie Doctissimo)

Didier Pleux (ur. w 1952 r.), francuski psycholog kliniczny, dyrektor Francuskiego Instytutu Terapii Kognitywnej. Jest autorem wielu książek, w tym m.in. „De l’enfant roi à l’enfant tyran”, „Manuel d’éducation à l’usage des parents d’aujourd’hui”, „Un enfant heureux”, „ De l’adulte roi à l’adulte tyran”.

OBYCZAJE

Wychowanie niewolnika

Brak samodyscypliny, brak inteligencji, brak cierpliwości, brak godności to cztery filary, na których opiera się system bicia – pisała ponad 100 lat temu sprzeciwiająca się stosowaniu przemocy wobec dzieci Szwedka Ellen Key.

Ellen Key (1849-1926): „Razy kształtują niewolnika, a nie wolnego człowieka”.

Materiały prasowe

Burkhard Müller

U progu minionego stulecia każdy wierzył, że to właśnie jego idea wymusi nadejście tak często opiewanej „nowej ery”. Wydawało się oczywiste, że życie nie mogło pozostać takim, jakim było. Reformę należało przeprowadzić u źródła. Nowy człowiek mógł zaistnieć tylko wtedy, gdyby został ukształtowany już we wczesnym dzieciństwie. Kto chciał zmienić świat, musiał na początek zająć się dziećmi. Taki jest wydźwięk książki „Stulecie dziecka”, wydanej w 1900 r. Napisała ją szwedzka działaczka feministyczna i pedagog Ellen Key, urodzona w 1849 r. córka szlachcianki i polityka, która w odczytach, wygłaszanych w całej Europie, domagała się modernizacji wszystkich dziedzin życia.

Nie bić!

Ellen ma jeszcze w naszych czasach zwolenników, co znajduje odbicie także w liczącej się literaturze. Nie była jedyną, która wysuwała nowe, radykalne propozycje wychowawcze. Robili to również inni, uznawani do dziś pedagodzy, jak Austriak Rudolf Steiner, twórca antropozofii i szkół waldorfskich, czy Włoszka Maria Montessori, której nazwiskiem określa się obecnie założony przez nią typ szkół. Jednakże żaden z pedagogów reformatorów nie był w latach poprzedzających I wojnę światową tak szeroko dyskutowany i nie wywoływał tak wielkich kontrowersji jak Ellen Key. Kto chce zrozumieć dziecko – takie było jej kredo – nie może postrzegać go jako niedoskonałego dorosłego, tylko jako odrębną istotę, której dotyczą odrębne prawa. Dlatego wychowaniu trzeba przede wszystkim zrezygnować ze stosowania przemocy. Najdobitniejszy postulat książki Ellen Key zasadza się na bezwarunkowym zaprzestaniu stosowania kar fizycznych. „Razy kształtują cnoty niewolnika, a nie wolnego człowieka. Bicie wydaje słabszego, bezbronnego w ręce silniejszego i jeszcze nigdy nie zdarzyło się, by jakieś dziecko w głębi swego serca wierzyło, kiedy jego wychowawca usiłuje je przekonać, że bije je z miłości, bo tak trzeba! Brak samodyscypliny, brak inteligencji, brak cierpliwości, brak godności – to cztery filary, na których opiera się system bicia”.

Hodowla małego człowieka

Key była prekursorką podejścia, co do którego dzisiaj (prawie) wszyscy są zgodni (weszło ono nawet do ustawodawstwa). Jak kierować dzieckiem? Key znalazła odpowiedź. Dziecko sięga ręką do paleniska? Pozwólmy mu na to! „Dlaczego dziecko bardzo szybko się uczy, że ogień parzy? Bo ogień zawsze to robi. Ale mama, która raz bije, raz grozi, raz przekupuje, raz płacze, raz zabrania, aby za chwilę pozwolić – nie ma silnej metody wychowawczej ognia”. Podobną moc Key przypisuje nieokazywaniu za karę miłości, pod warunkiem że jest ono stosowane konsekwentnie. „Jeżeli dziecko nie jest posłuszne, musi zostać w domu, jeżeli spóźnia się na posiłki, musi jeść samo”. Key ciągle pisze o „majestacie” dziecka, o „uświęceniu” ogniska domowego. To podniosły ton, którego raczej unikają dzisiejsze poradniki pedagogiczne, ale w tamtym pełnym euforii czasie wywołał równie duże poruszenie.

Autorka ma przed oczami rozwój ludzkości. Według niej tylko takim osobnikom powinno się pozwolić na rozród, które pod każdym względem, psychicznym i fizycznym, się do tego nadają – wyraźnie odwołuje się tu do Nietzschego i Darwina. Opowiada się za rozwodami nieszczęśliwych małżeństw i żąda pozytywnego nastawienia do seksualności. Równie kategorycznie domaga się przeprowadzania działań eugenicznych, sterylizacji i usuwania niepełnowartościowego życia, zwłaszcza w przypadku dzieci. Ta koncepcja zdumiewa swoją radykalnością. Key chce użyć dziecka jako środka do zbudowania całkiem innej społeczności.

© Süddeutsche Zeitung, 2013

OBYCZAJE

Kicz z piasku

Jedną z rzeczy, które podobają mi się po przybyciu do obcego miasta, jest to, że go nie rozumiem – kolumbijski pisarz Santiago Gamboa odbiera Abu Zabi jako miraż.

Capital Gate, czyli krzywa wieza – odchylenie od pionu jest cztery razy wieksze niz w Pizie.

Corbis

Santiago Gamboa

Widziane w nocy Abu Zabi jawi się jako ogromne miasto z betonu, aluminium i szkła świecące w ciemności. Reszta to tylko piasek i woda morska. Zaskakujące, że jakaś społeczność osiedliła się w tak niegościnnym miejscu, i w sumie nic dziwnego, że pierwsi mieszkańcy tych okolic byli nomadami. Nie ma tu żadnych gór, żadnej zmienności barw, tylko piasek i wiecznie zapylone powietrze, niebo i morze w tym samym niebieskim odcieniu. Wystawianie się na pastwę żywiołów oznacza narażanie się śmierć, jak w krajach skutych śniegiem i lodem. Chyba że odnajdziemy oazę, ogród odżywiany przez źródło bijące na pustyni. Tylko tam widać zieleń, roślinność, różnorakie kształty. Może dlatego islamski raj jest zielony (i złoty), a meczety w Abu Zabi i Dubaju, jak we wszystkich krajach sunnickich, są oświetlone zielonymi neonami (sunniccy dygnitarze, potomkowie Mahometa, nosili zielone turbany, a szyici – czarne).

Wysiadając z samolotu, zauważam elegancką Filipinkę wymachującą iPadem trzymanym na wysokości klatki piersiowej. Na ekranie widzę swoje nazwisko. – Witamy! Proszę pójść za mną – mówi odbierająca mnie kobieta. Prowadzi mnie prosto do biura imigracyjnego, omijając kolejkę czekających. Wszystko jest czyste i schludne, począwszy od nieskazitelnie białych szat celników. Musieli wziąć mnie za dyplomatę czy może bankiera. A jestem tylko skromnym pisarzem przyjeżdżającym na zaproszenie uniwersytetu!

Obraz bogactwa

Na zewnątrz czeka eleganckie bmw: auto ma skórzane wnętrze i klimatyzację. W ciemności sunie po pustej szerokiej Airport Road. Gdzie to miasto? Nie dojechaliśmy jeszcze do żadnego rozpoznawalnego miejsca, gdy raptem kierowca skręca i zatrzymuje się przed ogromnym przeszklonym wieżowcem. Młodzieniec w uniformie podbiega, by otworzyć mi drzwiczki. Jesteśmy w Park Rotana. Młoda blondynka nienosząca islamskiej chusty uśmiecha się za wielkim tekowym kontuarem: Witamy w Abu Zabi. To pańska pierwsza wizyta? Jest Rosjanką, ma na imię Katierina. To tylko zwykły hotel, ale sufit w holu wznosi się na wysokość dziesięciu metrów, a zwisający z niego żyrandol wygląda jak wielki kawałek alabastru. Co za przepych…

Miasto Abu Zabi ma niewielu mieszkańców – około 600 tysięcy na dwa miliony ludności w całym emiracie – z czego tylko 18 procent stanowią tubylcy. Reszta to cudzoziemcy, którzy są tam po to, aby służyć rodzimym mieszkańcom: siedzą za kierownicami ich taksówek, prowadzą ich kawiarnie i restauracje, zarządzają ich hotelami, supermarketami, portami, lotniskami i sklepami… Oczywiście miejscowi również pracują, ale nie w widocznych miejscach, a przynajmniej nie dla turysty, który dopiero odkrywa ulice, sklepy i stragany, rozpoznając azjatyckie, słowiańskie czy europejskie rysy twarzy u wszystkich, którzy są czymś zajęci.

Ta obfitość cudzoziemców odzwierciedla gusta i zwyczaje miejscowych, którzy są raczej panami niż szefami. Intrygują mnie ich nieskazitelnie białe diszdasze. Zamiast ciężkiego turbanu noszą białe kefije umocowane na górze grubym czarnym sznurem. Ten strój miał chronić przed tumanami piasku niesionymi przez wiatr, ale nie ma już racji bytu w wykładanych marmurem klimatyzowanych pomieszczeniach.

Roczny dochód na mieszkańca w ostatnim dziesięcioleciu wyniósł w Abu Zabi średnio 46 tys. dolarów, ale w niektórych latach ceny ropy windowały go nawet do poziomu 90 tysięcy. Nie dziwią więc te wszystkie maserati, rolls-royce’y i ferrari pędzące po alejach miasta.

Firma Ferrari zbudowała tu park tematyczny, w którym główną atrakcją jest ultraszybka kolejka górska, imitująca doznania kierowcy Formuły 1. Zachwala mi to hotelowy goniec, słabo opłacany młody Hindus z Kerali: Tego nie można przegapić, proszę pana. W rzeczywistości, choć sami są biedni, niektórzy cudzoziemcy mieszkający w Abu Zabi uwielbiają rozmawiać o tym obrazie bogactwa, które nie jest ich. Chłopak z Kerali sypia w zatłoczonym pokoju z 16 łóżkami, płacąc za to 200 dolarów miesięcznie – jedną trzecią swego wynagrodzenia. Co gorsza, pracodawca skonfiskował mu paszport. Ale mówienie o marmurze, złocie, luksusowych samochodach jest dla niego sposobem, aby pieścić słowami ten świat, do którego nigdy nie będzie miał dostępu.

Ekspaci, imigranci, rezydenci… W emiratach cudzoziemcy pochodzą najczęściej z subkontynentu indyjskiego: z Indii, Bangladeszu, Sri Lanki, Pakistanu. Jest tu też społeczność Filipińczyków i Malajów. We francuskim supermarkecie wdaję się w rozmowę z Raszidem, 56-letnim Marokańczykiem mieszkającym tu od 12 lat. – Abu Zabi jest monotonne, nie ma tu za bardzo co robić. Ludzie są bardzo religijni, bardzo konserwatywni. Budynki, luksus i pieniądze są olśniewające, ale życie tutaj jest smutne, przynajmniej dla mnie – opowiada mój rozmówca. Życie jest smutne wszędzie – myślę sobie, ale nadal słucham go w milczeniu. Po chwili wahania Raszid wyjawia sedno swojej myśli: Lepiej jest w Dubaju. Tam są nawet bary i nocne kluby. Zarabia dwa tysiące dolarów miesięcznie, ale płaci osiemset dolarów czynszu.

Ojciec gazeli

Pół wieku temu ta wysepka była piaszczystą pustynią zamieszkaną przez 46 tysięcy dusz, co już i tak trudno sobie wyobrazić: bogaci rybacy mieszkali w domach na palach, a pozostali tworzyli karawany koczowników utrzymujących się z hodowli kóz i wielbłądów. Co można było wtedy dostać na targu? Ryby i jagnięcinę. Daktyle. Warzywa sprowadzane z oazy Al-Ain. No i perły. Przede wszystkim perły.

Rodzina królewska, czyli ród Nahajanów, wywodzi się z Bani Jas – konfederacji plemion beduińskich, której różne odłamy zasiedliły wszystkie oazy w regionie. Pierwotnie ich miejscem zamieszkania była oaza Liwa w pobliżu granicy z Arabią Saudyjską. Na zdjęciach satelitarnych ten żyzny teren przypomina duże wąsy narysowane na piasku na środku pustyni. To właśnie stamtąd w XVII w. klan an-Nahajan wyemigrował do wiosek Dubaj i Abu Zabi, gdzie według legendy były gazele, jelenie i źródło słodkiej wody. Abu Zabi znaczy zresztą tyle, co „ojciec gazeli”. Miasto zawdzięcza tę niezwykłą nazwę myśliwemu polującemu na te zwierzęta, który tędy przechodził (czy można sobie w ogóle wyobrazić gazelę w miejscu takim jak to?).

W drugiej połowie XIX w. Brytyjczycy ustanowili dwa kapitanaty w tutejszych portach w celu ochrony szlaku handlowego do Indii, ponieważ karawany i statki były często atakowane wzdłuż tej części Zatoki, którą nazywano Wybrzeżem Piratów. Ktoś musiał zrobić porządek. Za cieśniną Ormuz wypływa się na Morze Arabskie, skąd szlak prowadzi już niemal w prostej linii do Bombaju. Niewątpliwie właśnie tę trasę obrali Fileas Fogg i jego lokaj Passepartout w książce „W osiemdziesiąt dni dookoła świata”. Anglicy zmienili obie mieściny w warowne twierdze, ale w następnym stuleciu, gdy Indie uzyskały niepodległość w 1947 r., ich zainteresowanie zmalało. Albo, mówiąc precyzyjniej, zostało ukierunkowane na nowe zasoby.

Historia ropy naftowej zaczęła się w 1936 r., kiedy to szejkowie z Omanu Traktatowego przyznali brytyjskim firmom koncesje na poszukiwania złóż. W roku 1958 z ziemi wystrzelił pierwszy gejzer czarnego złota. Dziesięć lat później Brytyjczycy postanowili wycofać się z tego terytorium i w 1971 r. ogłoszono niepodległość. Wkrótce się okazało, że niegościnna pustynia kryje pod sobą trzecie co do wielkości światowe rezerwy ropy – dziesiątą część ogółu zasobów paliw węglowodorowych występujących na naszym globie. Miasto, w którym goszczę, stało się stolicą państwa związkowego łączącego siedem emiratów (Abu Zabi, Dubaj, Szardża, Adżman, Umm al-Kajwajn, Ras al-Chajma i Fudżajra).

Nieuniknione zderzenie

Uniwersytet Zajed, placówka publiczna założona przez prezydenta Zjednoczonych Emiratów Arabskich i emira Abu Zabi, szejka Chalifę ben Zajeda an-Nahajana, obejmuje piękny nowiuteńki kampus, który z daleka przypomina raczej zadaszony stadion – tworząc swego rodzaju gigantyczne metalowe jajo. Gdy budowa tego 19-hektarowego kosmicznego statku zostanie całkowicie ukończona, pomieści 28 budynków, kompleks sportowy, rezydencje i centrum konferencyjne.

Studia dla obywateli emiratów są bezpłatne. Kampus podzielono na dwie identyczne, symetryczne części: dla kobiet i dla mężczyzn. Występując w roli wykładowcy, mogę przemieszczać się z jednej do drugiej. Widzę studentki w hidżabach i czarnych abajach. Siedzą na podłodze, czytają, przeglądają notatki i wpisują coś zwinnymi palcami na tabletach albo laptopach, śmiejąc się i rozmawiając. Z wyjątkiem ich stroju, atmosfera jest tu taka sama jak wszędzie indziej na wyższych uczelniach.

Na poziomie doktoranckim niektóre wykłady są jednak mieszane. – Rząd inwestuje w edukację. Spożytkowanie pieniędzy z ropy na rozwój wiedzy jest innym sposobem, aby budować bogactwo – słyszę od grupy młodych mieszkańców Abu Zabi obojga płci, studentów dyplomacji. Uniwersytet Zajed oferuje kursy języka angielskiego na doskonałym poziomie zarówno w Abu Zabi, jak i w Dubaju, a międzynarodowe uczelnie, takie jak Uniwersytet Nowojorski albo Sorbona, otworzyły już tam swoje filie, gdzie zajęcia prowadzi się w języku angielskim i francuskim.

Czy ta otwarta, świecka i międzynarodowa edukacja nie zderzy się w końcu z tradycją religijną i społeczną w emiratach? To nieuniknione. Gdy studentka ukryta za czarną chustą pyta mnie o prawa kobiet w Ameryce Łacińskiej, ma na myśli swoje prawa. Ci młodzi ludzie muszą zresztą zadawać sobie o wiele więcej pytań. Na przykład: co znaczy termin „demokracja” w tym kraju, gdzie nie ma żadnej partii politycznej ani wyborów? Tu sprawy polityczne i ekonomiczne są rozstrzygane w rodzinie, a wszystkich ministrów i wyższych urzędników łączą więzy pokrewieństwa. Abu Zabi wiedzie zaś prym na mocy słynnej „złotej reguły” (rządzi ten, kto ma złoto) – to najbogatszy emirat, a także kolebka wielkiego patriarchy niepodległości Zajeda ben Sultan an-Nahajana, ojca obecnego emira i stryja lub brata większości przywódców innych emiratów.

Mimo braku wyborów i partii politycznych mieszkańcy emiratów bardzo dobrze przystosowują się do tego systemu opartego na dynastycznej władzy i tradycji religijnej, popartego ogromnym bogactwem. I wcale nie czują się uciskani. Nie ma podatków, ponieważ dochody z ropy zapewniają ogromną nadwyżkę budżetową, z której można modernizować kraj, nie sięgając do kieszeni obywateli. Nie ma żadnych przeszkód w handlu, ale w zamian to emir decyduje o wszystkim. Jego osobisty majątek, który trudno oddzielić od państwowego, sięga 18 mld dolarów, ale inwestuje on tak mocno, że nikt się na to nie krzywi. Przynajmniej na razie, bo z rozmów ze studentami odnoszę wrażenie, że nowe pokolenia będą domagać się zmian.

Największy żyrandol

Jako bardzo młody kraj, Zjednoczone Emiraty Arabskie są wciąż w fazie budowania swoich wielkich zabytków. Ze względu na użyte środki niektóre budowle wyrosłe w ostatnich latach w Abu Zabi można porównać do katedry w Kolonii (z jej 160-metrowymi wieżami), ukończonej w XIX w. po 700 latach prac, egipskich piramid albo Wielkiego Muru Chińskiego. Myślę tu zwłaszcza o Wielkim Meczecie – swego rodzaju górze z białego marmuru, z minaretami, kopułami, wielkim centralnym dziedzińcem, kolumnadami… Wszystko, co wygląda na złocone, jest ze złota. Zużyto dziewięć ton najczystszego 24-karatowego złota, by wytopić zwieńczenia kopuł, kule i półksiężyce połyskujące w słońcu, ale także cudownie kiczowate kapitele w formie liści palmowych.

Jeśli jest coś, czego nie znoszę podczas zwiedzania zabytków w dowolnym zakątku świata, to przewodnicy zalewający nas mnóstwem statystyk. Muszę jednak przyznać, że dane dotyczące meczetu robią wrażenie: 57 kopuł i elewacja o powierzchni 90 tys. mkw., przy budowie zużyto 220 tys. msześc. kamienia i 110 tys. msześc. białego marmuru z Macedonii. Posadzka w głównej sali modlitewnej jest pokryta perskim dywanem o powierzchni 5600 mkw., nad którym pracowało 1300 tkaczy. Pod stropem głównej kopuły zawieszono wyprodukowany w Niemczech największy żyrandol na świecie: mierzy on 15 metrów wysokości i 10 metrów średnicy, jest wykonany ze złota, srebra i miedzi. Szacuje się, że przy budowie tego gmachu przez 14 lat 2,5 tys. osób pracowało w warunkach, które dla wielu były z pewnością na granicy międzynarodowych standardów prawa pracy, i w rygorze przypominającym ten, jakiemu podlegali robotnicy pracujący dla egipskich faraonów.

Emirates Palace jest kolejnym z tych szacownych dziwactw, jakie można oglądać w Abu Zabi. Tym niesamowitym hotelem, którego budowa kosztowała co najmniej trzy miliardy dolarów, obecnie zarządza międzynarodowa sieć Kempinski. Gdy patrzę na ten połyskliwy gmach z góry, a dokładniej z Ray’s Bar, przypomina mi on gigantyczny rubin albo meteoryt. Ray’s Bar na 62 piętrze wieżowca Dżumeira at-Etihad to jedno z tych miejsc w Abu Zabi, gdzie można pić alkohol, a przede wszystkim jest to miejsce spotkań dla zagranicznych biznesmenów eskortowanych przez uśmiechnięte słowiańskie, tajskie i inne egzotyczne piękności.

Gdy przychodzi czas powrotu, kierowca radzi mi, żebym zrobił zakupy na lotnisku, ponieważ jest to największa strefa wolnocłowa na świecie. Wkrótce potem samolot startuje, a ja patrzę przez okienko, jak oddala się ten dziwny świat. Nie jestem całkiem pewny, czy go zrozumiałem. I to mi się nawet podoba.

Gatopardo, courtesy of Courrier International, 2013

Abu Zabi

Język: arabski. Religia: islam

Powierzchnia: 67,34 kmkw. (87 proc. obszaru Zjednoczonych Emiratów Arabskich)

Ludność: 2,4 mln, w tym obywatele ZEA – 434 tys. (ok. 18 proc.), a obcokrajowcy – 1,98 mln (szacunkowe dane z 2011 r.)

Średnia długość życia: 77,1 roku (mężczyźni) i 78,2 roku (kobiety)

Udział sektora ropy naftowej w PKB: 58,5 proc. (w 2011 r.)

PKB per capita: 109 tys. dolarów (szacowany w 2013 r.)

Santiago Gamboa (ur. w 1965 r.), kolumbijski pisarz, dziennikarz, dyplomata i obieżyświat. Mieszkał m.in. w Madrycie, Paryżu, Rzymie i New Delhi. Autor wielu powieści i tomów opowiadań, m.in „Oszuści”, „Trzeba umieć przegrywać”, „Hotel Pekin”.

OBYCZAJE

Jak złowić milionera

Portale randkowe są dla zwykłych szaraczków. Dobrze sytuowane singelki, które chcą poznać księcia z bajki, powinny raczej skorzystać z oferty ekskluzywnego biura matrymonialnego.

W ekskluzywnej francuskiej agencji matrymonialnej mężczyźni szukają głównie Włoszek i Szwedek, najlepiej młodszych od siebie o dziesięć lat.

EAST NEWS

Christel Brion

Laurence, lekko umalowana, ubrana w obcisłe ciuchy podkreślające jej smukłą sylwetkę, jest czarującą blondynką, która nie wygląda na swoje 51 lat. Nie jest w typie tych, które zostają na lodzie. Ta francuska bizneswoman, specjalistka w dziedzinie komunikacji międzynarodowej w biznesie, odnosi sukcesy zawodowe i dobrze zarabia. – Więcej niż mój były mąż – podkreśla. A jednak znalazła się na wielkim rynku singli. – Po 28 latach małżeństwa i wychowaniu dwójki dzieci dowiedziałam się, że mój mąż ma romans z trzydziestolatką. Rozwiodła się więc i za namową przyjaciółki, która już wcześniej przetarła szlaki, zarejestrowała się w agencji matrymonialnej nowego rodzaju.

Nie ma ona nic wspólnego z tymi portalami randkowymi, od których roi się w internecie. To raczej oferta przygotowana „na miarę” i z gwarancją dyskrecji. – Nie pójdę przecież wysiadywać po barach jak dziwka! – denerwuje się Laurence. Nie ma też mowy, aby wystawiła się na pokaz w internecie, ryzykując, że byle kto się przyplącze.

Dlatego właśnie nie chciała zarejestrować się w jednym z dwóch tysięcy serwisów randkowych dostępnych we Francji, gdzie można znaleźć oferty jednej trzeciej spośród 18 milionów singli żyjących w tym kraju. Tym bardziej że według najnowszego sondażu 78 proc. ankietowanych samotnych ludzi poszukuje poważnej znajomości, ale równocześnie aż 62 proc. z nich uważa, że anonse zamieszczane w serwisach internetowych to tylko sposób na przygodę bez przyszłości. „Sieć WWW zmieniła się w największy lupanar, jaki kiedykolwiek istniał” – celnie ujął to socjolog Pascal Lardellier. „Wirtual” ułatwia seks bez zobowiązań, ale ci, którzy szukają bratniej duszy, mają czasami nie lada problemy ze znalezieniem swojej drogi w sieci.

Pod pseudonimami

Zamiast tradycyjnej witryny randkowej Laurence wybrała ofertę bardzo ekskluzywnej agencji Berkeley International, która ma swoje biura w Londynie, Nowym Jorku, Monako, Melbourne, Brukseli, a od niedawna także w Paryżu. Paryskim oddziałem kieruje Inga Verbeeck, młoda Holenderka mająca wieloletnie doświadczeniem w dziedzinie doradztwa i zarządzania.

– Jestem panią matchmaker – mówi o sobie Verbeeck. Inaczej mówiąc „swatką”. Ten termin jest także używany w przenośnym znaczeniu w kręgach finansjery i biznesu. Jej agencja, założona dziesięć lat temu, skupia się na segmencie singli „niezależnych finansowo” czy nawet tych bardzo zamożnych. Dyskrecja i profesjonalizm pozwoliły jej pozyskać około trzech tysięcy klientów zarejestrowanych już na całym świecie, w tym 350 we Francji.

Kim są ci ludzie, którzy szybciej przeprowadzą jakąś fuzję, niż sami znajdą sobie życiowego partnera? –Trader z City, australijski magnat, znany fotograf, aktorka nagrodzona w Cannes… Inga nie podaje oczywiście żadnych nazwisk. Informuje tylko, że wśród zapisanych 60 proc. to kobiety, 40 proc. – mężczyźni. W trosce o dyskrecję nadaje pseudonim każdemu z klientów, którzy będą mogli poznać prawdziwą tożsamość innej zarejestrowanej osoby dopiero, gdy zostaną ze sobą skontaktowani. Brak też rozbudowanej strony internetowej z anonsami i zdjęciami, których publikacja mogłaby być kłopotliwa dla tych wysoko postawionych osób – prezesów, adwokatów, lekarzy – z uwagi na swoją działalność nierzadko publicznie rozpoznawalnych.

Inga wykazuje prawdziwą empatię wobec swoich klientów; traktuje ich problem wręcz jako sprawę osobistą. Na początek zawsze poświęca około dwóch godzin na spotkanie sam na sam z nowo zarejestrowanym klientem, aby określić jego profil i wymagania. Mówi, że jest bardzo „intuicyjna” i nie szczędzi wysiłków, proponując nawet niekiedy profile nie do końca zgodne z oczekiwaniami, ale jej zdaniem rokujące nadzieję. Nieco sentymentalna z natury, chce wierzyć, że miłość nie bierze się tylko z fizycznej atrakcyjności. Laurence zgodziła się spotkać z mężczyzną, którego zachwalała jej Inga. – Nie miał bardzo przyjemnej aparycji, ale jako człowiek faktycznie jest super, więc pozostanie moim przyjacielem.

Agencja stara się zapewnić możliwość spotkania każdej z zarejestrowanych osób, co bywa o tyle trudne, że czasem trzeba spełniać bardzo specyficzne wymagania. Jak w przypadku Angielki poszukującej chirurga z Argentyny o wzroście 182 centymetrów, bruneta z niebieskimi oczami. Albo rodziców, którzy zgłosili się w imieniu swej 18-letniej córki, postanowiwszy wydać ją za mąż wyłącznie za studenta Harvardu. – Usiłujmy sprowadzić ich na ziemię – śmieje się Inga.

Przeważnie jednak oczekiwania są bardzo typowe: mężczyźni wciąż szukają Włoszek lub Szwedek, najlepiej młodszych od siebie o co najmniej dziesięć lat. –Tłumaczą, że chcą mieć dziecko – wzdycha Inga. Kobiety natomiast zerkają raczej w stronę zamglonego kanału La Manche: Anglik to przecież dżentelmen. Pewnie często są już po prostu zrażone kolejnymi przejawami niewierności ze strony swoich rodaków. Południowiec, wiadomo, ma gorącą krew, a stereotypy trzymają się mocno.

Benjamin – Brytyjczyk z wielkim majątkiem zdobytym w branży nieruchomości, dwa razy rozwiedziony, mający czworo dzieci – zapisał się przed dwoma laty i znalazł dzięki agencji kobietę, z którą był przez osiem miesięcy. – Nie mam czasu szukać, agencja robi to dla mnie. Nie chciałem znaleźć wielu kobiet, tylko tę jedną.

Między nami bogaczami

Aby wyłowić taką perłę, agencja wykorzystuje środki godne najlepszych łowców głów. Poprosiwszy na wstępie klienta o dostarczenie podstawowych papierków, takich jak dokumenty tożsamości i zaświadczenie o rozwodzie, sprawdza się także jego wypłacalność: bierze pod lupę zarobki, posiadane nieruchomości czy akcje. Przeprowadza się też typowy wywiad w portalach specjalizujących się w kontaktach zawodowo-biznesowych, a nawet w stowarzyszeniach absolwentów wyższych uczelni. W razie wątpliwości Inga zwraca się do firmy partnerskiej typu Kroll, amerykańskiej firmy zbierającej informacje w sprawach finansowych. Co i tak czasem nie zapobiega pewnym nieścisłościom: Agencja poinformowała mnie, że mężczyzna, z którym się wczoraj spotkałam, ma helikopter… A on ma tylko licencję pilota – śmieje się Laurence.

Oczywiście wszystko to ma swoją cenę – wpisowe wynosi pięć tysięcy euro, tyle samo składka roczna. Stawka może wzrosnąć do 25 tysięcy euro w przypadku poszukiwań prowadzonych w całej Europie, a nawet do 50 tysięcy euro za kontrakt typu worldwide (ogólnoświatowy). Jest to świetny filtr w oczach Laurence: Nie chcę zmieniać standardu życia i nie zniosłabym, gdybym miała utrzymywać mężczyznę. Jest drogo, ale skoro płacę za coacha, który ma pomóc mojemu synowi w dostaniu się na renomowaną uczelnię, to nie będę sobie żałować, gdy chodzi o moje życie uczuciowe.

W obecnych czasach „małżeństw dla wszystkich” agencja pozostaje dziwnie milcząca, jeśli chodzi o spotkania między homoseksualistami. Inga przyznaje jednak, że takich wniosków jest coraz więcej. Jej komentarz: Nie mam „gejradaru”.

Laurence nie znalazła jeszcze miłości, ale zyskała wielu przyjaciół. Z pomocą agencji tworzy sobie nową sieć znajomych ponad granicami, którzy siłą rzeczy mają bardzo podobny profil jak ona. Choć nie trafiła jeszcze na materiał na męża, może przynajmniej czekać na niego w dobrym towarzystwie. Niektórzy nawet udzielili jej rad zawodowych. – Jeden z nich podsunął mi pomysły na rozwój mojej firmy. Bez wątpienia po to, aby móc zarabiać kolejne miliony. Natura ciągnie wilka do lasu.

© Le Nouvel Observateur, 21.03.2013

MIKROFORUM

Kto za to poleci?

Na podstawie Aftenposten

Norweska agencja Avinor, odpowiedzialna za obsługę naziemną połączeń lotniczych, zamierza na okres najbliższych wakacji zatrudnić kontrolerów lotów ze Szwecji i z Danii. Ma to uchronić przed kłopotami, jakie pojawiły się w zeszłym roku. Wówczas to, z powodu niedostatecznej liczby pracowników, a także masowych urlopów w okresie wakacyjnym, w ruchu lotniczym nad Norwegią nagminne były spóźnienia, a wiele lotów odwołano i to w samym środku sezonu.

Agencja uprzedziła już podróżnych, że część czynności wykonywanych zazwyczaj przez obsługę naziemną będą musieli wziąć na siebie. Pasażerowie będą nie tylko sami odprawiać swoje bagaże, ale zajmą się też kontrolą paszportową. Na największym norweskim lotnisku Oslo Gardermoen już działają samoobsługowe punkty odprawy, również dla przybyszy spoza strefy Schengen. Ponadto uruchomione zostaną „źródełka”, w których pasażerowie będą mogli uzupełnić zapas wody, zamiast płacić po 30 koron (17 zł) za butelkę. Zachciało się samolotu, no to macie samoobsługę.

MIKROFORUM

Gdzie leziesz, baranie!

Na podstawie Time, Libération

W ramach oszczędności i w trosce o środowisko władze Paryża rezygnują z mechanizacji. Zamiast warczących kosiarek na paryskich trawnikach pojawiły się beczące owce. Zadaniem zwierząt będzie skubanie zielonej trawki. Program jest jeszcze w fazie testowej: na pierwszy ogień poszły cztery czarne owce bretońskie, które mają czas do października, by wykazać się skutecznością na wydzielonym pasie zieleni w 19 dzielnicy. Jeśli dopisze im apetyt i skutecznie rozprawią się z zielskiem, to w przyszłości program może zostać rozszerzony. A kiedy powrót do dorożek?

MIKROFORUM

Przeklęte słoiki

Na podstawie Slate

Kradzież pięciu ton nutelli w niemieckim Bad Hersfeld rodzi pytanie o motywy, jakie przyświecały przestępcom, skoro wartość towaru wynosiła raptem 15 tys. euro. Co u licha dalej zrobią z tym fantem? A może się pomylili? W każdym razie możliwości jest kilka.

Znaleźć pasera. To najbardziej prawdopodobne rozwiązanie. Zawodowi złodzieje rzadko sami rozporządzają swoim łupem. Na ogół opłacają pośrednika, który szuka kupca. Co prawda na czarnym rynku łatwiej jest upłynnić sprzęt elektroniczny, papierosy albo coś naprawdę nielegalnego niż furgonetkę słoików z kremem, ale kto wie? Może jakiś amator czekoladowo-orzechowego przysmaku zamówi taką dostawę?

Pohandlować. Złodzieje mogą sami próbować sprzedać towar. Więcej na tym zarobią, ale i ryzyko wpadki większe. Wielu pozbywa się łupu na eBayu i innych internetowych aukcjach i to jest chyba najlepszy sposób. Tylko jak przekonać potencjalnego kupca, że zapas nutelli pochodzi z legalnego źródła? „Gromadziłem ją na wypadek końca świata, ale skoro w zeszłym roku nie nadszedł, robię w bunkrze miejsce na stół bilardowy”? Można też szukać nabywcy, krążąc po domach jak akwizytor albo handlując wprost z łóżka polowego na przydrożnym parkingu.

Zjeść. Pewnie niejeden członek gangu byłby za. Lepszy dożywotni zapas nutelli niż kilka marnych groszy więcej w kieszeni. A kto nie przepada za nutellą, w zaistniałych okolicznościach na pewno ją polubi.

Wykonać plan. Z tego samego magazynu wykradziono niedawno zapas napojów energetycznych. Aż strach pomyśleć, że wszystkie te występki mogą być elementami diabolicznego planu, nad którym lepiej się nie zastanawiać. Skoro z mrożonego soku pomarańczowego da się zrobić napalm, to szczypta nutelli z odrobiną redbulla tworzy naprawdę wybuchową mieszankę...

MIKROFORUM

Truciciel in flagranti

Na podstawie Corriere della Sera

Kamera w budziku filmuje całą scenę: mąż sięga po buteleczkę, otwiera ją i dozuje kroplomierzem kwas solny do butelki z wodą napoczętej przez żonę. Cedzi przez zęby: „Zdechniesz od tego”. To nie cytat z marnego kryminału, tylko fragment artykułu z włoskiej gazety. A bohater tej historii, 67-letni Eliseo Bongiorno, sypia teraz za kratkami. Truciciela z Dalmine zdemaskowała żona. Gdy w lutym pociągnęła łyk wody z butelki, zaskoczył ją gorzki smak. Zaniepokojona oddała dziwny napój do analizy, co było tym łatwiejsze, że jest pracownicą zakładów chemicznych. Wynik: obecność kwasu solnego.

61-letnia Włoszka przetrząsnęła rzeczy męża i znalazła buteleczkę bez etykiety. Kolejna analiza wykazała, że zawiera właśnie kwas solny. Pełna najgorszych przeczuć małżonka kupiła budzik z kamerą i postawiła go w kuchni. Szpiegowski gadżet potwierdził podejrzenia. – Chciałem tylko, żeby się trochę pochorowała i przestała słuchać codziennie Radia Maria i organizować pielgrzymki do sanktuarium ojca Pio. Niczym innym się nie zajmuje – tłumaczy mąż, który nawet po 39 latach małżeństwa wciąż umiał wzbudzić w sobie namiętności.

MIKROFORUM

Magia liczb

Na podstawie Le Parisien, The Guardian, Kommiersant

80 euro premii dostanie każdy francuski kolejarz, który trafi na ślad zaginionych 150 wagonów towarowych.

75 proc. amerykańskich stron internetowych sprzedaje innym firmom dane osobowe swoich użytkowników.

Na 1 mln rubli oszacowano w ub.r. średnią wysokość łapówki w świecie rosyjskiego biznesu; w 2008 r. wynosiła ona 9 tys. rubli.

O 11 proc. spadła liczba zawałów serca w Hiszpanii po wprowadzeniu w 2006 r. zakazu palenia w miejscach publicznych.

220 mln kobiet na świecie nie ma dostępu do antykoncepcji.

MIKROFORUM

Śpij na pieniądzach

Na podstawie ABC

Cóż w tych burzliwych czasach uczynić ze swoimi oszczędnościami? Ukryć w raju podatkowym? Ryzykowne. Zdeponować w banku? To też niepewne. Nie ma nic lepszego niż stary materac, w którym można upchnąć gotówkę. A dla większego bezpieczeństwa powinien mieć wbudowany sejf, jak model Caja de Ahorros Micolchón (Kasa Oszczędności Mójmaterac) oferowany przez jednego z producentów z Salamanki. „Zero procent odsetek, zero procent podatku, zero procent prowizji” – tak reklamuje on swój towar w internecie. Według zapewnień producenta zaszyty w materacu sejf nie przeszkadza spać twardym snem. Wręcz przeciwnie, pozwala spokojnie spędzić noc, nie martwiąc się o swoje pieniądze. No, chyba że trafi się jakaś nadziana księżniczka, która nie zmruży oka nawet na ziarnku grochu…

MIKROFORUM

Pożegnanie z trotuarem

Na podstawie The Inquisitr

Louise i Martine Fokken, dwie najstarsze amsterdamskie prostytutki, ogłosiły, że przechodzą na emeryturę. Po ukończeniu 70 lat siostry bliźniaczki uznały, że czas ustąpić pola młodszym. Zwłaszcza że zdrowie i wygląd już nie te, co przed półwieczem, gdy rozpoczynały swą zawodową karierę. Louise cierpi na artretyzm, co utrudnia jej współżycie w niektórych pozycjach, a Martine miała w ostatnim czasie coraz mniej klientów. Siostry szacują, że łącznie miały około 355 tys. partnerów.

FELIETONY

Magia Maggie

caglecartoons.com

Ian McEwan

Maggie! Wynoś się! To życzenie lewicy, skandowane po wielokroć, wreszcie się spełniło. W trakcie niezliczonych demonstracji przez całe lata 80. wyrażało ambiwalentny stosunek oponentów do Żelaznej Damy – poufałość, z jaką posługiwali się zdrobnieniem jej imienia, a jednocześnie wściekłą niezgodę na wszystko, co wspierała. Wszystkim nam, skonsternowanym jej żywą niechęcią do świata zdominowanego przez opiekuńcze państwo, nie brakło powodów, by nie lubić Margaret Thatcher.

Uwielbialiśmy jej nie znosić. Zmusiła nas do zastanowienia się, co jest naprawdę ważne. Wiele nieprzychylnych jej komentarzy często było skażonych seksizmem. Feministki utrzymywały, że choć była kobietą, nie była ich siostrą. Opozycja zjednoczyła się przeciw jej programowi w przekonaniu, że intencją „tej córki sklepikarza” było spieniężenie ludzkich wartości. Oskarżano ją o brak serca i obojętność na sprawy łączące jednostki w społeczeństwo.

Gdyby współcześni czytelnicy cofnęli się w czasie do schyłku lat 70., z irytacją przekonaliby się, że program telewizyjny na następny dzień jest tajemnicą państwową, do której gazety nie mają dostępu. Specjalną licencję na publikację programów radiowo-telewizyjnych przyznano jedynie tygodnikowi „Radio Times”. Samowolne przedłużenie kabla telefonicznego było nielegalne. Na przyjście technika trzeba było czekać sześć tygodni. W sprzedaży był tylko jeden rodzaj automatycznej sekretarki, z państwowym atestem. Thatcher zmiotła monopol państwa na różne usługi pod nowo ukutym hasłem „prywatyzacji” i zmieniła życie codzienne obywateli w coś, co dziś wydaje się nam oczywistością.

Zapłaciliśmy za tę transformację życiem w świecie o ostrzejszych konturach, bardziej konkurencyjnym i zdecydowanie podatniejszym na urok pieniądza. Możemy teraz robić remanent, rozliczać się z kredytów, zysków i strat poniesionych od czasu deregulacji rynku finansowego w 1986 r., ale spuścizny po Thatcher cofnąć się nie da. Ze zdziwieniem przyjmujemy refleksję, że za jej rządów brytyjska literatura miała się całkiem nieźle. Rzadko kiedy rządzący mogą pochwalić się zasługami dla rozwoju kultury, ale Thatcher z niezwykłą ciekawością śledziła tę dziedzinę życia i wspierała pisarzy. Literatura zwykle rozkwita w obliczu przeciwności losu, a powszechny strach przed nowym światem stworzonym przez brytyjską premier przeciągnął wielu autorów na stronę opozycji.

Hipnotyzowała nas. Na międzynarodowej konferencji w Lizbonie pod koniec lat 80. brytyjska delegacja, w skład której wchodzili m.in. Salman Rushdie, Martin Amis, Malcolm Bradbury i niżej podpisany, we wszystkich wystąpieniach do niej nawiązywała. Gdy spytano nas, jak się mają sprawy w naszym kraju, ledwo potrafiliśmy wydukać coś bez związku z nią. Ostatecznie delegacja włoska, złożona głównie z egzystencjalistów i postmodernistów, wystąpiła przeciw nam. Musieliśmy stawić czoło serii krytycznych wypowiedzi, co naturalnie bardzo podobało się organizatorom.

Włosi twierdzili, że literatura nie ma żadnego związku z polityką. – Spójrzcie szerzej. Wyzwólcie się spod jej wpływu! – nawoływali. Mieli rację, ale nie mieli pojęcia, jak fascynująca była Thatcher – jej władza, sukcesy, popularność. Thatcher wszechwiedząca, irytująca i – naszym zdaniem – tak bardzo się myląca. Może nurtowało nas podejrzenie, że rzeczywistość stworzyła postać wykraczającą poza nasze twórcze możliwości.

Ogólnonarodowa obsesja na jej punkcie miała podtekst erotyczny. Począwszy od wymyślenia terminu „sadomonetaryzm”, przez omdlewający strach, jaki zdawał się ogarniać ważnych ministrów na sam jej widok, po ciągłe uwagi w kwestii jej kobiecości (lub jej braku). Nie zważając na to, trzymała w żelaznym uścisku masochistyczną wyobraźnię (męskiej części) narodu. Emocje te podsycały podejrzenia, że swojej władzy wcale nie używała świadomie.

Zagrana przez Meryl Streep postać, ogarnięta wątpliwościami, przytłoczona i odizolowana po śmierci męża Denisa, nieco łagodzi nasze wspomnienia i kształtuje je na nowo w głowach młodszego pokolenia. Przeciwnicy i zwolennicy Thatcher nigdy nie zgodzą się co do oceny jej spuścizny, ale w kwestii jej znaczenia w historii i hipnotycznego oddziaływania na wszystkich panuje między nami zgoda.

© Guardian News & Media, 9.04. 2013

Ian McEwan (ur. w 1948 r.), brytyjski pisarz i scenarzysta, laureat m.in. Nagrody Bookera za powieść „Amsterdam”. W Polsce najbardziej znana jest jego „Pokuta” z powodzeniem przeniesiona na ekran przez Joego Wrighta. W 2008 r. dziennik „The Times” zaliczył go do 50 najważniejszych brytyjskich pisarzy powojennych.