Praska wiosna – wielki eksperyment Czechów i Słowaków

Czechosłowacja: Praska Wiosna
Dramatyczny koniec czechosłowackiego eksperymentu: czołgi wojsk Układu Warszawskiego na ulicach czeskich i słowackich miast, tu w Bratysławie, 21 sierpnia 1968 r.
AKG

Dramatyczny koniec czechosłowackiego eksperymentu: czołgi wojsk Układu Warszawskiego na ulicach czeskich i słowackich miast, tu w Bratysławie, 21 sierpnia 1968 r.

Euforyczny początek: roznosiciele pism i ulotek na ulicach Pragi, wiosna 1968 r.
Getty Images

Euforyczny początek: roznosiciele pism i ulotek na ulicach Pragi, wiosna 1968 r.

Alexander Dubček (1921–92) jako nowy I sekretarz Komunistycznej Partii Czechosłowacji; jego wybór na to stanowisko 4/5 stycznia 1968 r. uważa się za początek Praskiej Wiosny.
Getty Images

Alexander Dubček (1921–92) jako nowy I sekretarz Komunistycznej Partii Czechosłowacji; jego wybór na to stanowisko 4/5 stycznia 1968 r. uważa się za początek Praskiej Wiosny.

Václav Havel (1936–2011), późniejszy działacz opozycyjny w CSRS i prezydent niepodległej Republiki Czech, w czasie Praskiej Wiosny stał się jedną z najbardziej znanych postaci liberalnego i niekomunistycznego skrzydła ruchu reformatorskiego (fot. z 1968 r.).
Getty Images

Václav Havel (1936–2011), późniejszy działacz opozycyjny w CSRS i prezydent niepodległej Republiki Czech, w czasie Praskiej Wiosny stał się jedną z najbardziej znanych postaci liberalnego i niekomunistycznego skrzydła ruchu reformatorskiego (fot. z 1968 r.).

Studencka manifestacja pod amerykańską ambasadą, Londyn, 1968 r.
Getty Images

Studencka manifestacja pod amerykańską ambasadą, Londyn, 1968 r.

Stalinizm po czesku. Jak jednak doszło do Praskiej Wiosny? Antonín Novotný, rządzący Czechosłowacją od 1953 r. w roli I sekretarza KPCz, a od 1957 r. także jako prezydent republiki, był przekonany, że nic nie jest w stanie zagrozić jego władzy, wszak dysponował pełną kontrolą nad krajem. Zbudował system rządzenia oparty na partyjnej biurokracji liczącej 8,5 tys. pracowników. Spośród nich ok. 750 tworzyło ośrodek władzy zarządzany przez Prezydium Komitetu Centralnego. Novotný umiał dosłownie kupować lojalność – Zdeněk Mlynář, jeden z głównych ideologów Praskiej Wiosny, wspominał, że I sekretarz lubił wręczać zasłużonym aparatczykom koperty zawierające 10 tys. koron (wielokrotność ówczesnego średniego wynagrodzenia). Jeszcze ważniejsze wydawało się umiejętne odcięcie od niewygodnej historii. Novotný współtworzył KPCz w 1921 r., potem razem z Klementem Gottwaldem budował aparat stalinowskiego terroru, co w dobie chruszczowowskiej destalinizacji na Kremlu nie wyglądało najlepiej. Z uciążliwym bagażem czechosłowacki satrapa poradził sobie do 1963 r. Do tego czasu poumierali inni towarzysze walki z lat 50., więc bez większych skrupułów można ich było obciążyć odpowiedzialnością za „błędy i wypaczenia”.

A jednak system władzy Novotnego posypał się i nie pomogła osobista interwencja Leonida Breżniewa, który przyjechał do Pragi w grudniu 1967 r. Władzę przejęli reformiści.

Długie przedwiośnie. Do Praskiej Wiosny nie doszłoby jednak, gdyby nie długie przedwiośnie. Paradoksalnie, im bardziej Antonín Novotný koncentrował władzę, tym jego kontrola nad rzeczywistością stawała się słabsza. Już od 1956 r., a więc od XX Zjazdu KPZR i tajnego referatu Nikity Chruszczowa obnażającego „błędy i wypaczenia stalinizmu”, władza działała w dużej mierze defensywnie, legitymizując swe działania atakami najpierw przeciwko rewizjonizmowi (lata 1956–61), czyli podważaniu dogmatów marksizmu-leninizmu; w latach 1962–66 pierwszoplanowym wrogiem partii stał się ekonomiczny i kulturalny liberalizm; na ostatnim etapie głównym źródłem zagrożeń okazał się radykalizm, wzmożenie walki klasowej oraz wpływy zewnętrzne.

To ciągłe poszukiwanie wrogów było nie tylko elementem technologii politycznej Novotnego, ale także wyrażało bardziej fundamentalną prawdę o nieustannym kryzysie trapiącym czechosłowackie społeczeństwo i niezdolności aparatu partyjnego do efektywnego zarządzania. Najlepiej było to widać w gospodarce. Rozpoczęty z hukiem w 1961 r. Trzeci Plan Pięcioletni trzeba było zawiesić w połowie 1962 r. W 1963 r. dochód narodowy zmalał o 2,2 proc., produkcja przemysłowa zmniejszyła się o 0,7 proc., produktywność zmalała o 1,4 proc. Zaczęło brakować podstawowych produktów, z ziemniakami włącznie. Komunistyczna władza uznała, że najwyraźniej propozycje reformy ekonomicznej z 1958 r., polegające na decentralizacji zarządzania, nie sprawdziły się i trzeba pójść w przeciwnym kierunku – koncentracji. Tym bardziej że dawało to szansę na upieczenie politycznej pieczeni. Novotný z właściwą sobie umiejętnością winą za kryzys obciążył premiera Viliama Širokego i pozbawił go funkcji w 1963 r., a już w 1964 r. zostało przyjęte nowe prawo powierzające praktycznie pełne zarządzanie gospodarką i rolnictwem strukturom partii komunistycznej.

Jednocześnie jednak, mimo swych neostalinowskich zapędów, Novotný nie blokował dyskusji, która nasilała się w gronie słowackich i czeskich ekonomistów. Szybko na najważniejszą postać wybił się Ota Šik, który rozwijał koncepcję modernizowania gospodarki socjalistycznej przez wprowadzenie do niej elementów rynku jako źródła informacji o popycie i podaży. Co ważniejsze, Šik miał świadomość, że reformowania gospodarki nie da się oddzielić od reformowania systemu politycznego, o czym głośno powiedział w 1966 r. podczas XIII Zjazdu KPCz.

Problem Słowacji. W zarządzaniu gospodarką odbijała się nie tylko kwestia nieefektywności centralnego planowania, ale także związany z nim podstawowy dla Czechosłowacji problem ustrojowy – autonomii Słowacji. Faktycznie Słowacy tej autonomii byli pozbawieni, a karta ryzyka „odrodzenia burżuazyjnego nacjonalizmu” stała się jednym z najważniejszych instrumentów politycznych Novotnego. W praktyce oznaczało to, że władza centralna była zmajoryzowana przez Czechów i oni też decydowali choćby o ostatecznym podziale inwestycji w gospodarce.

Sprawa nabrała ostrzejszego wyrazu politycznego, gdy w 1963 r. I sekretarzem Komunistycznej Partii Słowacji (do tego momentu pełniącej funkcję pasa transmisyjnego między Pragą a Bratysławą) został Alexander Dubček. Wykazywał on, że wskutek nierównego traktowania rozwój infrastruktury gospodarczej nie nadąża na Słowacji za wzrostem liczby ludności w wieku produkcyjnym, co zmusza Słowaków do emigracji do ziem czeskich. Na plenum Komitetu Centralnego KPCz we wrześniu 1967 r. Dubček otwarcie zaatakował politykę gospodarczą Pragi, twierdząc, że doprowadzi ona do tego, iż w 1980 r. poza granicami Słowacji pracować będzie pół miliona Słowaków.

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj