Praska wiosna – wielki eksperyment Czechów i Słowaków

Czechosłowacja: Praska Wiosna
Dramatyczny koniec czechosłowackiego eksperymentu: czołgi wojsk Układu Warszawskiego na ulicach czeskich i słowackich miast, tu w Bratysławie, 21 sierpnia 1968 r.
AKG

Dramatyczny koniec czechosłowackiego eksperymentu: czołgi wojsk Układu Warszawskiego na ulicach czeskich i słowackich miast, tu w Bratysławie, 21 sierpnia 1968 r.

Euforyczny początek: roznosiciele pism i ulotek na ulicach Pragi, wiosna 1968 r.
Getty Images

Euforyczny początek: roznosiciele pism i ulotek na ulicach Pragi, wiosna 1968 r.

Alexander Dubček (1921–92) jako nowy I sekretarz Komunistycznej Partii Czechosłowacji; jego wybór na to stanowisko 4/5 stycznia 1968 r. uważa się za początek Praskiej Wiosny.
Getty Images

Alexander Dubček (1921–92) jako nowy I sekretarz Komunistycznej Partii Czechosłowacji; jego wybór na to stanowisko 4/5 stycznia 1968 r. uważa się za początek Praskiej Wiosny.

Václav Havel (1936–2011), późniejszy działacz opozycyjny w CSRS i prezydent niepodległej Republiki Czech, w czasie Praskiej Wiosny stał się jedną z najbardziej znanych postaci liberalnego i niekomunistycznego skrzydła ruchu reformatorskiego (fot. z 1968 r.).
Getty Images

Václav Havel (1936–2011), późniejszy działacz opozycyjny w CSRS i prezydent niepodległej Republiki Czech, w czasie Praskiej Wiosny stał się jedną z najbardziej znanych postaci liberalnego i niekomunistycznego skrzydła ruchu reformatorskiego (fot. z 1968 r.).

Studencka manifestacja pod amerykańską ambasadą, Londyn, 1968 r.
Getty Images

Studencka manifestacja pod amerykańską ambasadą, Londyn, 1968 r.

Fronty reformistycznego fermentu. Vladimir V. Kusin, autor opracowania „The Intellectual Origins of the Prague Spring” (Intelektualne źródła Praskiej Wiosny), przypomina, że spór o gospodarkę był kluczowym, ale też tylko jednym z frontów reformistycznego fermentu. Działo się we wszystkich wymiarach życia intelektualnego. Filozofowie coraz śmielej zaczęli odrzucać dogmaty stalinowskiego marksizmu i formułować nowe wizje człowieka i społeczeństwa, inspirując się zarówno lekturami oryginalnych prac Karola Marksa, jak i współczesną myślą egzystencjalną. Za myślą filozoficzną zaczęła podążać myśl prawna i politologiczna; tu prym wiódł wspomniany już Zdeněk Mlynář, wówczas pracownik Akademii Nauk, główny autor koncepcji reformy systemu prawno-politycznego, które miałyby doprowadzić do budowy państwa demokratycznego socjalizmu.

Niezwykłe przedsięwzięcie zainicjował w 1964 r. filozof Radovan Richta. Zebrał on grupę kilkudziesięciu badaczy z Czech i Słowacji, by przygotować raport o konsekwencjach rewolucji naukowo-technicznej dla przyszłości socjalizmu w ogóle oraz w konkretnym, czechosłowackim kontekście. W efekcie ich pracy w 1966 r. powstało opracowanie „Cywilizacja na rozdrożu”. Autorzy dowodzili, że przejście do nowoczesnej gospodarki nasyconej wiedzą, techniką i innowacjami wymaga odejścia od zarządzania scentralizowanego, dyktatorskiego. Społeczeństwo epoki rewolucji naukowo-technicznej musi zarządzać się samo, wsparte wiedzą ekspercką wytwarzaną przez autonomiczny system nauki. Rola władzy politycznej powinna polegać na umiejętnej koordynacji społecznej aktywności, by wspomagać kreatywność i innowacyjność. W przeciwnym wypadku system skazany jest nieuchronnie na stagnację.

Jeśli jeszcze do tego dołożyć ożywienie w kulturze, którego spektakularnym wyrazem była nowa fala w kinie, rozkwit literatury i teatru, to okaże się, że po tak intensywnym przedwiośniu Czechosłowacja skazana była na burzliwą wiosnę.

Frustracja młodego pokolenia. Zwłaszcza że do fermentu intelektualnego i kryzysu strukturalnego w gospodarce dochodził jeszcze jeden ważny czynnik ujawniający się podczas większości rewolucji i mający kluczowe znaczenie dla wszystkich rewolt 1968 r. – frustracja młodego pokolenia. Jak zwraca uwagę Kieran Williams w opracowaniu „The Prague Spring and its aftermath” (Praska Wiosna i jej pokłosie), komuniści po przejęciu władzy w 1948 r. musieli wypełnić struktury państwa własnymi kadrami. W ten sposób powstał system nomenklatury, który oprócz wspomnianego aparatu politycznego tworzyło ok. 250 tys. ludzi potrzebnych do kierowania przedsiębiorstwami i instytucjami.

Struktura ta zdążyła okrzepnąć do lat 60., jednocześnie uniwersytety nieustannie kształciły nowych absolwentów, którzy coraz trudniej mogli znaleźć pracę odpowiadającą kwalifikacjom w szybko petryfikującym się systemie. Narastająca alienacja znajdowała wyraz w nowych roszczeniach studentów. W latach 60. zaczęli domagać się już nie tylko lepszych warunków socjalnych, ale także liberalizacji życia, choćby przez umożliwienie organizowania klubów studenckich, tak jak działo się to w sąsiedniej Polsce. Jednym z ostatnich akordów zapowiadających rewolucję były pod koniec października 1967 r. starcia z milicją, która brutalnie zaatakowała w Pradze studentów protestujących przeciwko warunkom życia w akademikach. Tym razem przemoc nie doprowadziła do pacyfikacji, lecz wywołała szerszą mobilizację.

Ostateczne przesilenie. Studenckie protesty pod koniec 1967 r. były ostatnim akordem już nie tylko intelektualnego, ale i społecznego fermentu, na który Novotný próbował odpowiedzieć dotychczas sprawdzającą się taktyką „normalizacji”, czyli izolowania ośrodków buntu i ich uciszania przy jednoczesnym zapewnianiu w publicznej komunikacji, że partia panuje nad sytuacją i nie da się sprowokować warcholskim wybrykom inspirowanym przez antysocjalistyczne siły. Tym razem doszło do wzrostu temperatury politycznej w samym centrum władzy i ostatecznego przesilenia.

Nastąpiło ono podczas plenum KC KPCz 19 grudnia. Nie udało się utrzymać programu w ryzach, zgodnie z umową zawartą z Leonidem Breżniewem, i ograniczyć dyskusję do spraw niepersonalnych. Z własną kwestią wystąpił Ota Šik. Stwierdził, że kraj znajduje się w głębokim kryzysie i najwyższy czas, by Antonín Novotný ustąpił z funkcji I sekretarza. Po dwutygodniowych bojach, kiedy w grze pojawiały się nawet scenariusze ogłoszenia stanu wyjątkowego i zablokowania puczu przez wojsko, w nocy z 4 na 5 stycznia Alexander Dubček został I sekretarzem KPCz. Jedną z pierwszych decyzji nowego centrum władzy było uruchomienie tworzenia programu działań. W jego przygotowaniu wzięły udział dziesiątki ekspertów, w tym takie postaci jak Šik i Richta, ale głównym autorem i redaktorem był Zdeněk Mlynář.

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj