Holokaustu nie da się zrozumieć

Zagłada
Nazistowski projekt tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej pochłonął życie 5,8 mln Żydów, dwie trzecie diaspory europejskiej, jedną trzecią światowej.
fedewild/Flickr CC by 2.0

Greckiego wyrazu holocaust (znaczącego dosłownie ofiara całopalna składana bogom) na określenie zbrodni nazistowskich popełnionych na Żydach po raz pierwszy użył prawdopodobnie Amerykanin Morris Cohen w 1944 r., a więc jeszcze podczas wojny sprzymierzonych z Hitlerem. Cohen mówił o żydowskich i nieżydowskich ofiarach Holocaustu, jednak terminu tego używa się dziś powszechnie tylko w odniesieniu do Żydów pomordowanych przez nazistów i ich kolaborantów.

Budził on pewne kontrowersje, gdyż można go interpretować tak, że Żydzi byli biernymi ofiarami prowadzonymi na śmierć, co pomniejsza tragizm wydarzenia i mija się z prawdą historyczną, albowiem Żydzi niejednokrotnie i desperacko powstawali z bronią w ręku przeciwko oprawcom w gettach (najbardziej znane jest powstanie w getcie warszawskim pod dowództwem Mordechaja Anielewicza i Marka Edelmana w kwietniu 1943 r.) i obozach śmierci, walczyli także w oddziałach partyzanckich. Na dodatek wyrażenie „ofiara całopalna” może sugerować, iż ludobójstwo popełnione na Żydach miało jakiś podtekst teologiczny, odnoszący się do woli Bożej, co zakrawa na bluźnierstwo. Mimo wątpliwości to właśnie pod tą nazwą świat zna tragedię Żydów.

Wymiennie z Holocaustem używa się hebrajskiego wyrazu Szoah (HaShoah). Do masowego obiegu na Zachodzie wszedł on dzięki filmowi „Shoah” (1985 r.) francuskiego reżysera Claude’a Lanzmanna. Polskim odpowiednikiem obu terminów jest Zagłada.

Przygotowanie

Naziści zamierzali eksterminować także Cyganów (ludy Roma i Sinti) i Słowian. W Niemczech przystąpili zaraz po zdobyciu władzy do systematycznej likwidacji świadków Jehowy, komunistów, masonów, homoseksualistów. Eksterminację chorych psychicznie i upośledzonych przerwali w obliczu protestów Kościołów chrześcijańskich. Nieliczne protesty niemieckich chrześcijan wobec antysemickiej polityki nazistów nie przyniosły żadnego efektu.

Grunt pod Zagładę przygotowały wieki dyskryminacji i prześladowań Żydów w chrześcijańskiej Europie, a w szczególności narodziny w XIX w. agresywnych nacjonalizmów, zbratanych z pseudonaukowymi teoriami rasistowskimi. Bezpośrednio do tragedii prowadziło zwycięstwo partii hitlerowskiej w demokratycznych wyborach do Reichstagu w 1933 r. i objęcie przez Hitlera urzędu kanclerza Rzeszy (a w 1934 r. także urzędu prezydenta). W momencie objęcia władzy przez nazistów los Żydów był właściwie przesądzony, lecz hitlerowcy zmierzali do straszliwego finału etapami. Za punkty zwrotne na tej drodze uważa się uchwalenie rasistowskich ustaw norymberskich, pozbawiających praw obywatelskich Żydów i Cyganów (1935 r.), wygnanie z Niemiec do Polski kilkunastu tysięcy Żydów obywateli polskich (1937 r.), pogromy Żydów niemieckich i austriackich podczas tzw. nocy kryształowej (1937 r., s. 71), przemówienie Hitlera zapowiadające, że przyszła wojna w Europie będzie oznaczała unicestwienie Żydów (styczeń 1939 r.).

Sytuację pogarszała także polityka ówczesnych rządów demokratycznych. Nie otwarły one swych krajów przed uciekinierami z hitlerowskich Niemiec, przyzwoliły na zabór przez Hitlera Austrii i części Czechosłowacji. W anektowanej Austrii pierwsze doświadczenia głównego organizatora późniejszej Zagłady będzie zbierał Adolf Eichmann. (Po wojnie porwany z Argentyny, gdzie się ukrywał, przez izraelskie służby specjalne, skazany na śmierć i powieszony w Izraelu w 1962 r.).

Wojna

Zaraz po napaści na Polskę we wrześniu 1939 r. rozpoczyna się ostatni etap tzw. rozwiązywania kwestii żydowskiej, jak obłudnie nazywała propaganda hitlerowska dążenie do unicestwienia Żydów. Specjalne oddziały niemieckie zatrzymują i mordują Polaków i Żydów. Już w październiku 1939 r. Niemcy tworzą pierwsze getto w Piotrkowie Trybunalskim i urządzają pierwsze wywózki Żydów z terenów przyłączonych do Rzeszy do okupowanej Polski, a w grudniu nakazują wszystkim Żydom w obrębie Generalnego Gubernatorstwa (GG) nosić opaski z gwiazdą Dawida i ogłaszają konfiskatę całego majątku należącego do Żydów. W 1940 r. powstają getta m.in. w Łodzi i Warszawie – największe w hitlerowskiej Europie. Wszędzie, gdzie Niemcy ustanawiają rządy tysiącletniej Rzeszy, a także w państwach satelickich – jak Francja marszałka Petaina, Węgry czy Rumunia – Żydzi zostają poddani podobnym szykanom w oczekiwaniu na deportację do GG.

22 czerwca 1941 r. Hitler atakuje Rosję Stalina. To kolejna przełomowa data. Odtąd machina zbrodni pracuje na jeszcze wyższych obrotach. Hitlerowcy systematycznie mordują funkcjonariuszy partii i państwa sowieckiego. Śmierć sieją oddziały specjalne – Einsatzgruppen – które we współpracy z formacjami SS zabiły bez sądu, pod gołym niebem, ponad milion Żydów. Do szczególnie bestialskich pogromów dochodzi na Litwie, gdzie, jak i w innych republikach bałtyckich przyłączonych siłą do ZSRR, antysemityzm zmieszał się z antykomunizmem. W okupowanej Polsce w tym samym czasie dochodzi do polskich pogromów na Żydach w Jedwabnem i Radziłowie – miejscowościach włączonych do ZSRR po agresji sowieckiej na Polskę 17 września 1939 r.

Część mieszkańców zmuszonych do życia pod panowaniem radzieckim wiązała pewne nadzieje niepodległościowe z antysowiecką polityką III Rzeszy. Nierzadko manifestowało się to także we współpracy z Niemcami w odniesieniu do Żydów. Choć w rzeczywistości Stalin deportował po 1939 r. znaczną część ludności żydowskiej z zagrabionych terenów Rzeczpospolitej, wśród Polaków, Białorusinów, Bałtów, Ukraińców nie brakowało wyznawców antysemickiej teorii żydokomuny, czyli jakoby powszechnej podatności Żydów na hasła komunizmu. Niemcy wykorzystywali i podsycali te uprzedzenia, co jednak nie może być moralnym usprawiedliwieniem takich zbrodni jak pogrom we Lwowie, urządzony przez bojówki ukraińskich nacjonalistów w lipcu 1941 r., czy wcześniejszy litewski pogrom w Kownie. We wrześniu 1941 r. SS wspólnie z proniemiecką ukraińską policją w ciągu 2 dni zamordowało ponad 33 tys. Żydów w Babim Jarze koło Kijowa. W Ponarach na Litwie Niemcy z pomocą nacjonalistów litewskich wymordowali 65 tys. Żydów.

Konferencja w Wannsee

W tymże 1941 r. naziści budują obozy śmierci w Bełżcu i Chełmnie nad Nerem. Eksterminacja Żydów odbywa się systematycznie, ale nie ruszyła jeszcze metoda masowego uśmiercania w komorach gazowych i natychmiastowego spalania zwłok w krematoriach. Lotne brygady egzekucyjne wymordowały setki tysięcy Żydów, ale hitlerowskie kierownictwo III Rzeszy uważało, że eksterminacja postępuje nie dość sprawnie. Żydów przywożonych na kontrolowane przez Niemców tereny wschodnie zaczęto uśmiercać spalinami w ciężarówkach przerobionych na ruchome komory gazowe. Początkowe sukcesy w wojnie z Rosją Stalina zachęcały nazistów do przyjęcia najbardziej radykalnej wersji owego rozwiązania kwestii żydowskiej. Marszałek Rzeszy Hermann Goering wydaje rozkaz szefowi Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Reinhardowi Heydrichowi przedstawienia szczegółowego planu działania.

W styczniu 1942 r. w Wannsee pod Berlinem spotykają się delegaci kluczowych państwowych organów policyjnych, politycznych, administracyjnych i gospodarczych, aby ustalić zasady współpracy w nakazanej przez führera całkowitej fizycznej likwidacji Żydów. Było bowiem oczywiste, że cel ten wymaga nie tylko milczącego przyzwolenia, lecz dobrze zaplanowanego i skoordynowanego współdziałania instytucji państwowych. Według zeznań Adolfa Eichmanna, który uczestniczył w konferencji w Wannsee jako ekspert od przymusowej emigracji i ewakuacji Żydów, dyskusja obracała się początkowo wokół tego, jak traktować pół- i ćwierć-Żydów: zabić czy tylko poddać sterylizacji? Omówiono różne możliwe metody eksterminacji i potwierdzono, że Żydów z krajów Europy Zachodniej ewakuuje się na wschód i tam unicestwi. Szacowano, że liczba Żydów podlegających takiemu ostatecznemu rozwiązaniu wynosi 11 mln; „przedsięwzięcie nie pozbawione rozmachu” – oświadcza Heydrich. Głosów sprzeciwu nie było.

Ludobójstwo na Żydach nabrało wyraźnego finalnego kształtu. Europa ma zostać „oczyszczona z Żydów” (Judenrein). Żydów z całej Europy będzie się wywoziło do obozów zagłady na terenie okupowanej Polski, usypiając ich czujność zapewnieniem, że jadą do pracy dla potrzeb Rzeszy. Majątek deportowanych podlega konfiskacie. Ludność żydowska ma być wszędzie skoncentrowana w gettach i stamtąd wywożona na śmierć. Zdecydowana większość gett i obozów zagłady będzie zlokalizowana na terenach okupowanej Polski, Ukrainy, Białorusi i Litwy. Przemawiała za taką lokalizacją logistyka transportu kolejowego oraz znaczne oddalenie od Zachodu, dzięki czemu będzie można utrzymać akcję we względnej tajemnicy. 

Teksty historyczne

W nowej POLITYCE

Zobacz pełny spis treści »

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną