Rabaty na prenumeratę cyfrową Polityki

40% lub 50%

Subskrybuj
Świat

Butem w Moskwę

But Wiktor

Klientami Buta byli głównie bojownicy w krajach Trzeciego Świata – Afrykańczycy, Latynosi, Arabowie, Afgańczycy. Klientami Buta byli głównie bojownicy w krajach Trzeciego Świata – Afrykańczycy, Latynosi, Arabowie, Afgańczycy. NARONG SANGNAK/EPA / PAP
Jego nazwisko budziło respekt od Afganistanu po Kongo. Mówiono o nim handlarz śmiercią, bo sprzedając czołgi i karabiny, decydował o wyniku wojen. Teraz Wiktor But stanął przed sądem w USA. Ale czy Ameryce chodzi tylko o sprawiedliwość?

>>5 kwietnia 2012 r. Amerykański sąd skazał Wiktora Buta za próbę zbrojenia kolumbijskiej partyzantki na 25 lat więzienia i 15 milionów dolarów grzywny. Przedstawiamy historię człowieka nazywanego "handlarzem śmiercią". Tekst został opublikowany w POLITYCE w grudniu 2010 r.>>

Wycieczka Wiktora Anatoliewicza Buta do Tajlandii skończyła się w hollywoodzkim stylu. Żona, która od dwóch lat zabiegała w Bangkoku o uwolnienie męża, nie zdążyła go nawet pożegnać, choć wiozła na lotnisko torbę z wałówką. Dwa dni wcześniej Tajowie dla zmylenia tropów ogłosili, że Rosjanin może niebawem wyjść na wolność, ale następnego dnia ubrali go w hełm i kamizelkę kuloodporną i w 50-osobowej ciężko zbrojnej asyście wysłali na lotnisko. Jednocześnie na miasto puszczono drugi identyczny konwój – miał zmylić tych, którzy chcieliby dokonać ewentualnej próby odbicia. Wpływowi przyjaciele Buta nie do takich rzeczy byliby zdolni. Ubrany w dres i klapki, ze skutymi rękami i nogami, wdrapał się do samolotu i odleciał do Nowego Jorku.

Wpadł dwa lata temu w koronkowej prowokacji rodem z powieści Roberta Ludluma. Do Bangkoku zwabili go amerykańscy agenci, podający się za przedstawicieli kolumbijskiej partyzantki FARC na zakupach. Kiedy But oferował im karabiny, rakiety przeciwpancerne i pociski ziemia-powietrze, nagrywali każde słowo. A potem w Tajlandzkiej Policji Królewskiej złożyli wniosek o areszt i ekstradycję Buta do USA. Przesiedział w areszcie dwa i pół roku oraz trzech tajlandzkich premierów, schudł też 30 kg. Gdy w sierpniu usłyszał, że jednak zostanie wydany, zapłakał. 43-letni handlarz bronią zaczął wyraźnie przypominać Nicolasa Cage’a, który kilka temu wcielił się w niego w głośnym filmie „Pan życia i śmierci”.

Urodzony handlowiec

„Zaopatrywałem wszystkie armie świata. Z wyjątkiem Armii Zbawienia” – deklamuje Cage na początku filmu. W rzeczywistości klientami Buta byli głównie bojownicy w krajach Trzeciego Świata – Afrykańczycy, Latynosi, Arabowie, Afgańczycy – a z jego broni strzelano na mniej znanych wojnach, tam, gdzie diabeł mówi dobranoc.

Zaczęło się od Armii Radzieckiej. But ukończył Wojskowy Instytut Języków Obcych i u schyłku ZSRR podjął służbę w lotnictwie. Wysłano go do Afryki, gdzie radzieccy piloci, nie znając żadnych języków poza rosyjskim, nie byli w stanie porozumiewać się z wieżami kontroli lotów. Latając w charakterze tłumacza do Angoli, Etiopii czy Mozambiku, młody poliglota nie tylko szlifował języki (zna francuski, angielski, portugalski i arabski). Wyrabiał sobie również kontakty, które stały się fundamentem jego biznesowych sukcesów. Kariera Buta rozkwitła wraz upadkiem ZSRR i rozpadem potężnej niegdyś armii. Na stronie internetowej jego firmy Air Cess rzecz wyłożona jest prosto, choć eufemistycznie: „Wiktor But to urodzony handlowiec i młody rosyjski biznesmen, który dostrzegł szanse stojące przed transportem lotniczym i zbił kapitał na stosunkowo tanio dostępnych zasobach lotniczych byłego ZSRR”.

Tanio nie znaczy darmo. Trzy pierwsze samoloty na początku lat 90. kosztowały go 120 tys. dol. Skąd wziął taką sumę? Strona Air Cess podaje, że od rodziny. Ale jeden z jego znajomych twierdził, że oficerowie dali mu bezużyteczne maszyny w zamian za udział w zyskach. A znajomych i krewnych miał nie byle jakich. W Afryce służył z nim ponoć Igor Sieczin, dziś szara eminencja na Kremlu i lider frakcji tzw. siłowników, ludzi służb specjalnych. Z kolei teść Buta miał swego czasu zajmować wysokie stanowisko w KGB. Przypuszcza się, że sam Wiktor But był agentem KGB lub GRU albo że miał w tych służbach kontakty – ma to tłumaczyć jego niezwykłe powodzenie w interesach, a także późniejszą protekcję Moskwy, kiedy znalazł się w kłopotach.

Na trzech starych maszynach But rozkręcił interes życia. Woził nad Afryką kwiaty i mrożone kurczaki, na których zarabiał z wielokrotnym przebiciem. Zyski przeznaczał na zakup nowych maszyn z demobilu i szybko wpadł na to, że za bezcen może dostać również poradzieckie karabiny, moździerze, rakiety, a nawet czołgi i śmigłowce. Chętnych na taki towar poznał w Afryce, a przebicie w tym biznesie było jeszcze lepsze niż na kwiatach i kurczakach. Biznes Buta rozrósł się do ponad stu samolotów, kursujących od Kolumbii, przez Afrykę, po Afganistan. Główne bazy dla swoich firm założył w Zjednoczonych Emiratach Arabskich i Belgii.

 

 

Normalny biznesmen

Handlował ze słynnym liderem afgańskich mudżahedinów Ahmadem Szachem Masudem, a potem z talibami, którzy przyszli na jego miejsce. Uzbrajał Muammara Kadafiego w Libii, Mobutu Sese Seko w Zairze, Charlesa Taylora w Liberii. Douglas Farah i Stephen Braun, którzy w 2007 r. wydali biografię Buta, uważają, że wprowadził nielegalny handel bronią w nową epokę – globalizacji. Obsługiwał każdy adres na Ziemi, dlatego nazwano go listonoszem. Zlatywał jak sęp do miejsc objętych sankcjami ONZ, bo widział tam okazję na najlepszy interes, dlatego także mówiono o nim łowca sankcji. Nierzadko zaopatrywał w broń obie walczące strony i dorobił się przydomku handlarza śmiercią, bo mógł wpływać na wynik wojen.

W 2000 r. interes zaczęła mu psuć ONZ, oskarżając go o nielegalny handel bronią w Angoli. Po ataku na WTC znalazł się na celowniku Amerykanów, bo miał rzekomo związki z Al-Kaidą. W 2002 r. Belgia wystawiła za nim list gończy i But musiał schronić się w Moskwie. Rok później zakaz podróży wydała mu Rada Bezpieczeństwa ONZ. Mimo to w 2004 r. dziennikarze „Los Angeles Times” ujawnili, że Pentagon korzysta z usług firm pośrednio powiązanych z Butem, by wozić zaopatrzenie dla żołnierzy w Iraku. Handlarz śmiercią – niezawodny logistyk – okazał się przydatny Ameryce w czasach chaosu po upadku Saddama Husajna. W 2005 r. Paul Wolfowitz, wówczas zastępca sekretarza obrony USA, przyznał w liście do Kongresu, że Pentagon korzysta z usług firm, które wynajmują samoloty od przedsiębiorstw Wiktora Buta.

Wraz z uspokojeniem sytuacji w Iraku, w Waszyngtonie rosła determinacja, by sprawę Buta zamknąć. Tym bardziej że w 2006 r. widziano go w Libanie, gdzie miał zaopatrywać w nowoczesną rosyjską broń Hezbollah, toczący wojnę z Izraelem. Kiedy jednak prezydent George Bush zakazał obywatelom USA korzystać z usług Buta, „Newsweek” odkrył, że samoloty Rosjanina wciąż korzystają z przywileju tankowania w amerykańskich bazach. Po tylu kompromitujących wpadkach w Waszyngtonie narodził się plan wywabienia handlarza z Moskwy i schwytania go w Bangkoku. Ekstradycja się opóźniła, bo Tajlandia nie uznaje FARC za organizację terrorystyczną.

Wraz z batalią prawną w Bangkoku toczyła się zawzięta gra dyplomatyczna. Jak pisał „The New York Times”, Moskwa i Waszyngton na przemian straszyły Tajów ochłodzeniem stosunków i kusiły – jak na ironię – pomocą w dozbrajaniu tajlandzkiej armii. Rosyjski MSZ bronił Buta, komentując, że to normalny biznesmen, a szef rosyjskiej dyplomacji Siergiej Ławrow osobiście naciskał tajlandzkiego premiera, by go uwolnił. Oczywiście, ubiegłotygodniowa ekstradycja wywołała w Moskwie falę gniewnych komentarzy. W specjalnym oświadczeniu rosyjski MSZ oskarżył Waszyngton o „wywieranie bezprecedensowej presji politycznej” na Tajów.

Filmowy „pan życia i śmierci” wychodzi na wolność zaraz po schwytaniu, wypuszczony przez swoich przyjaciół w Pentagonie. Na odchodnym drwi nawet z policjanta, który poświęcił lata, by go zamknąć. Ale w życiu rzadko zdarzają się filmowe zakończenia i nawet jeśli But uniknie więzienia, to nie za darmo. Ciążą na nim poważne zarzuty: jest oskarżony o udział w spisku na życie amerykańskich obywateli i wspieranie terrorystów, za co grozi mu dożywocie. Ale nawet media w USA przyznają, że w sprawie Buta chodzi nie tyle o skazanie rzekomego dostawcy Al-Kaidy czy FARC, ile o wyciągnięcie od niego informacji.

Człowiek rodzinny

Douglas Farah uważa, że But jest kopalnią wiedzy o odrodzonych rosyjskich specsłużbach, na których opierają się rządy Władimira Putina i Dmitrija Miedwiediewa. Biznesmen wie, w jaki sposób rosyjska broń trafia do dżihadystów w Jemenie czy Somalii. Nobliwy „Economist” sugeruje, że w obliczu wyroku dożywocia Rosjanin może pójść na ugodę: wolność za informacje. W ten sposób Ameryka zadałaby kolejny cios Moskwie w nowej wojnie szpiegowskiej, która rozkręca się po tym, jak w czerwcu Amerykanie zdemaskowali, a następnie wydalili dziewięciu rosyjskich szpiegów, z urodziwą Anną Chapman na czele.

Farah nie jest jednak przekonany, że But wszystko wyśpiewa. Przypomina, że jest człowiekiem rodzinnym, a pod czujnym okiem Kremla pozostają jego żona i dzieci. Wie, co spotkało Aleksandra Litwinienkę, otrutego cztery lata temu polonem za zdradzenie tajemnic rosyjskich służb i przejście na stronę brytyjską. Jednak jeśli nawet Ameryka nic z Buta nie wyciągnie, jego ekstradycja i tak jest policzkiem dla Moskwy. Nie tylko podminowuje słynny reset, ale także kompromituje rosyjskie służby i władze. Bo skoro tak ustosunkowany człowiek jak Wiktor But zostaje wywieziony na proces do Ameryki, to kto może czuć się bezpiecznie?

Polityka 48.2010 (2784) z dnia 27.11.2010; Świat; s. 96
Oryginalny tytuł tekstu: "Butem w Moskwę"
Więcej na ten temat

Warte przeczytania

Reklama

Codzienny newsletter „Polityki”. Tylko ważne tematy

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość potwierdzającą.
By dokończyć proces sprawdź swoją skrzynkę pocztową i kliknij zawarty w niej link.

Informacja o RODO

Polityka RODO

  • Informujemy, że administratorem danych osobowych jest Polityka Sp. z o.o. SKA z siedzibą w Warszawie 02-309, przy ul. Słupeckiej 6. Przetwarzamy Twoje dane w celu wysyłki newslettera (podstawa przetwarzania danych to konieczność przetwarzania danych w celu realizacji umowy).
  • Twoje dane będą przetwarzane do chwili ew. rezygnacji z otrzymywania newslettera, a po tym czasie mogą być przetwarzane przez okres przedawnienia ewentualnych roszczeń.
  • Podanie przez Ciebie danych jest dobrowolne, ale konieczne do tego, żeby zamówić nasz newsletter.
  • Masz prawo do żądania dostępu do swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, a także prawo wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania, a także prawo do przenoszenia swoich danych oraz wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Czytaj także

Ludzie i style

Polityka przy stole. Symulator kampanii wyborczej i inne planszówki

Kogo znane na co dzień z ekranów i gazet polityczne spory nadal bardziej ekscytują, niż męczą, może sprawdzić swoich sił w ich wersji pudełkowej. Uwaga – wciągają jak prawdziwe.

Michał Klimko
25.11.2021
Reklama

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną