Demokracja losowana. Po co nam zawodowi politycy? Przecież zwykli ludzie mają więcej rozumu!

Do polityki – jak ćmy do światła – garną się typy narcystyczne, makiaweliczne i psychopatyczne. Ich umiejętności manipulacyjne ogłupiają wyborców – w efekcie mamy w polityce nadreprezentację ludzi i złych, i miernych.

Tylu dziwacznych, często wariackich i groźnych typów nagromadziło się w polityce w całym świecie! Trudno się dziwić, że politolożka ze słynnego Yale University postuluje radykalną zmianę systemu demokratycznego. Hélène Landemore w swojej najnowszej książce proponuje przegnać zawodowych polityków i zastąpić ich losowo wybranymi zwykłymi obywatelami. Świat bez Trumpa, Farage’a i innych (tu z grzeczności nie wymieniam polskich nazwisk), bez partii politycznych i bez wyborów.

Losowanie wśród zwykłych ludzi będzie lepsze niż kosztowne i burzliwe emocjonalnie wybory, z którymi mamy na świecie złe doświadczenia. Przecież do polityki – jak ćmy do światła – garną się typy narcystyczne, makiaweliczne i psychopatyczne. Ich umiejętności manipulacyjne ogłupiają wyborców – w efekcie mamy w polityce nadreprezentację ludzi i złych, i miernych. Zwykli ludzie, wybrani na chybił trafił, na pewno będą przedstawiać lepszą jakość. To w skrócie główna teza książki „Politics Without Politicians. The Case for Citizen Rule” (Polityka bez polityków. Argumenty za rządami obywateli).

Zwykli ludzie, czyli demokracja losowana

Na tę książkę – z ubiegłego miesiąca – zwrócił mi uwagę przyjaciel, który jeszcze wyostrza te tezy i pisze z gniewem: przecież zawodowi politycy i tak są z reguły laikami w dziedzinach, w których podejmują decyzje, a naprawdę interesuje ich tylko reelekcja, utrzymanie się na stołkach, bo najczęściej nie potrafią robić nic innego. Pisze mi w mailu: słuchając plecionych przez tzw. zawodowych polityków bzdur (lub w najlepszym wypadku – banałów opowiadanych z nabzdyczonym patosem), hejterów i pieniaczy, utwierdzam się w przekonaniu, że Hélène Landemore i przywoływani przez nią starożytni Ateńczycy, którzy też do rządów wybierali ludzi z losowania, mają rację.

Autorka wierzy, że to zwykli ludzie mogą uzdrowić instytucje polityczne i całe polityczne życie kraju. Przepytywana przez Adama Granta (w ramach ciekawych programów edukacyjnych TED) wyznaje, że inspiracją do pracy – poza refleksjami z demokracji ateńskiej – była obserwacja procesu tworzenia nowej konstytucji Islandii. Rzeczywiście, po kryzysie finansowym w 2008 r. Islandczycy postanowili przepisać swoją konstytucję i zrobili to w bardzo niezwykły sposób – angażując zwykłych obywateli, nie tylko polityków. Dobrali ich losowo, a wybrani pracowali razem, konsultowali się z resztą społeczeństwa, korzystali nawet z platform społecznościowych, żeby zbierać opinie.

„To było dla mnie niezwykle inspirujące, bo pokazało, że zwykli ludzie są w stanie wykonywać pracę, którą zazwyczaj powierzamy profesjonalnym politykom. I pomyślałam: jeśli to było możliwe w Islandii, to może dałoby się zrobić szerzej – może nawet powinniśmy przemyśleć całą rolę polityków w demokracji” – mówi Hélène Landemore w tym programie.

Proponuje więc „demokrację losowaną”, którą można poprzeć funkcjonującym amerykańskim systemem ławy przysięgłych w sądzie. To zwykli ludzie z ulicy decydują o winie i sprawiedliwym wyroku. Bo nie potrzeba jakichś szczególnych cech ani wykształcenia, by ocenić, co jest dobre, a co złe. We wcześniejszej książce „Open democracy” Landemore dowodziła, że owi „zwykli ludzie” są – przeciętnie – bardzo rozsądni (i pozbawieni negatywnych cech przeciętnych polityków – nabzdyczenia i patosu). A na tych wspomnianych wyżej sesjach w Islandii wykazywali – zdaniem autorki – niezwykłe poczucie obowiązku, a zarazem skromność.

Ci zwykli pełniliby funkcję tymczasowo i nie traktowaliby jej jak kariery. Autorka uważa, że taka „demokracja losowana” zwiększałaby reprezentatywność społeczeństwa, ograniczała wpływ elit i lobbystów, a przede wszystkim wykorzystywałaby różnorodność myślenia ludzi.

Wielkie bla bla

Co ciekawe, Hélène Landemore, chociaż jest profesorką nauk politycznych w Yale, a przedtem studiowała na Harvardzie, urodziła się i wychowała politycznie we Francji. Tam była związana z inicjatywą badawczą Observatoire des débats (Obserwatorium debat), skupiającą naukowców i praktyków „demokracji deliberatywnej”, czyli właśnie szerokich konsultacji społecznych. W odpowiedzi na głośny wielomiesięczny protest „żółtych kamizelek” (protestujący nakładali takie kamizelki i blokowali skrzyżowania we Francji) prezydent Emmanuel Macron zorganizował w 2019 r. Wielką Debatę Narodową – ponad 10 tys. dyskusji w całym kraju, w których udział wzięło półtora miliona obywateli!

Obywatele postulowali obniżenie podatków i kosztów życia, żądali poprawy wynagrodzeń, większej sprawiedliwości, oczekiwali większej roli opiekuńczej państwa zwłaszcza na prowincji, lepszego dostępu do usług publicznych, energiczniejszego działania na rzecz środowiska i transformacji energetycznej, ogólnie – większego udziału obywateli w decyzjach ogólnokrajowych. Środowisko Hélène Landemore krytykowało „odgórny” charakter debaty, jej określone ramy i zadane z góry pytania. W ocenach pojawiały się określenia, które Landemore przywoływała jako część odbioru społecznego: „maskarada”, „zasłona dymna”, „wielkie bla bla”.

Jednak badaczka chwaliła inicjatywę prezydenta jako cenny materiał do badań nad demokracją i realne zaangażowanie obywateli. Krytykowała natomiast jej odgórny i politycznie kontrolowany charakter, brak reprezentatywności i niejasny wpływ na późniejsze decyzje.

Skala debaty była bezprecedensowa, ale rezultaty nikłe – nie tylko zawinił brak jasnego mechanizmu wdrażania postulatów, ale w ogóle oceny ich realnych możliwości wdrażania. Po latach zresztą widać, że debata wcale nie przyczyniła się do poprawy notowań samego prezydenta. Większość Francuzów po prostu go nie lubi i ma dosyć, zarzucając mu zły charakter i dbałość o bogaczy, a nie o owych zwykłych ludzi.

Owi „zwykli ludzie” są drażliwym i niebezpiecznym tematem w debacie publicznej. Mają status soli ziemi, wartościowszej niż elity. Nie wypada w żadnym razie ich krytykować za brak wykształcenia, a zwłaszcza brak podstawowej wiedzy obywatelskiej czy niewłaściwe postępowanie. A że są wspaniałym materiałem dla populistów?

Hobbici, chuligani, wulkani

Ze współczesnych politologów największym przeciwnikiem „demokracji deliberatywnej” czy „demokracji losowej” byłby zapewne Jason Brennan, amerykański filozof z Georgetown University. W książce „Against democracy” (Przeciw demokracji, 2016) nie patyczkuje się z masą wyborców. Niemalże wyszydza taką formę rządów, w której prawo wyborcze, a więc prawo decydowania, kto sprawuje władzę, przysługuje w równym stopniu każdemu obywatelowi. Chce ją zastąpić epistokracją, w której takie prawa przysługują osobom światłym, wykształconym.

Choć nie jest socjologiem, wszystkich ludzi, potencjalnych wyborców, Brennan dzieli na trzy kategorie: hobbitów (obojętnych, nieidących głosować), chuliganów (emocjonalnych, nieracjonalnych i stronniczych) oraz „wulkanów” (ze „Star Treka”; przenikliwych i bezstronnych). Nie mają oni na politykę żadnego wpływu, choć powinni tylko oni o wszystkim decydować. Twierdzi, że większość obywateli jest podatna na dezinformację, przez co przyjmuje stronnicze poglądy, a także nie jest zainteresowana zdobywaniem użytecznej wiedzy.

Jaka szkoda, że Brennan nie przestudiował casusu Polski 2026! Dodałby zapewne liczną kategorię „naszystów” albo „wyznawców”. Ludzi, którzy zawsze i żarliwie – bez względu na argumenty – popierają najbardziej absurdalne hasła dlatego, że głosi je wódz czy prezes, a w każdym razie „nasi”. Stąd „Tusk – Niemiec”, „rozbiór Polski”, „sprzedawanie Polski obcym” itd.

Trzeba zaufać ludziom

Hélène Landemore prześlizguje się tylko nad plagą populizmu. Nie mówi wprost: „ludzie są podatni na niebezpieczne czy głupie hasła populistów”. Odwraca perspektywę: problem – twierdzi – leży nie tylko w „ludziach”, ale w systemie. To obecny system polityczny sprzyja populizmowi, bo politycy, żeby wygrać wybory, upraszczają przekaz. Także media i kampanie premiują emocje zamiast argumentów. Czyli populizm – jej zdaniem – to bardziej produkt systemu wyborczego, a nie ignorancji czy głupoty obywateli.

Czy nie za wielkie pokłada zaufanie, zbyt wielką wiarę w „zwykłych ludzi”? Czy nie należałoby ich najpierw wyedukować? Pada odpowiedź bardzo ciekawa: trzeba ich umocnić, dać im narzędzia – mówi Landemore i proponuje inny porządek działania: nie najpierw edukacja, a potem wyposażenie w prawa, lecz odwrotnie – najpierw prawa polityczne, a potem droga do edukacji. Trzeba zaufać ludziom, a sobie znajdą drogę do edukacji. Nigdy odwrotnie! Autorka na podstawie obserwacji (z Francji i Islandii) twierdzi, że ludzie podejmują złe decyzje w warunkach doraźnych i przypadkowych (kampanie, slogany), ale podejmują lepsze decyzje właśnie w warunkach deliberacji (czas, informacje, dyskusja).

Widziałem już w prasie anglosaskiej pierwsze oceny: książka ożywcza, choć niepraktyczna. „Angażująca, ale ostatecznie nieprzekonująca prowokacja” („Financial Times”). Ale tak na świąteczną refleksję w sam raz się nadaje.