W roli świadka
Obywatel wezwany w charakterze świadka – zarówno w postępowaniu karnym, jak i cywilnym – ma obowiązek stawić się we wskazanym miejscu i czasie. W miejscu swojego pobytu może być przesłuchany tylko w wyjątkowych przypadkach (np. kalectwa). Na świadka, który bez usprawiedliwienia nie stawił się, można nałożyć karę porządkową, a także zarządzić jego przymusowe doprowadzenie. Świadek może usprawiedliwić nieobecność w ciągu tygodnia od doręczenia postanowienia o wymierzeniu kary.
Wezwany w charakterze świadka ma obowiązek złożenia zeznań – za bezpodstawne uchylanie się od nich grozi kara pieniężna, a w końcu areszt.
Wyjątki dotyczą obrońców, duchownych, osób zobowiązanych do zachowania tajemnicy państwowej lub zawodowej itp.
Prawo do odmowy zeznań mają też osoby najbliższe dla podejrzanego (oskarżonego), czyli małżonek, wstępny (rodzic, dziadek), zstępny (dziecko, wnuk), rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu (np. teść, szwagier, bratowa), osoba pozostająca w stosunku przysposobienia, jej małżonek oraz osoba pozostająca we wspólnym pożyciu (konkubent). Jedynie w postępowaniu tyczącym tzw. praw stanu (unieważnienia małżeństwa, ustalenia ojcostwa bądź macierzyństwa, rozwiązania adopcji itp.) świadek musi zeznawać, nawet jeśli sprawa dotyczy osoby najbliższej. Jednak już w postępowaniu o rozwód osoby najbliższe mogą odmówić zeznań.
Z kolei każdy świadek może bez podania przyczyny uchylić się od odpowiedzi na poszczególne pytanie, jeżeli w ten sposób mógłby narazić siebie lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną.
W niektórych rodzajach spraw cywilnych (np. rozwodowych) istnieją dodatkowe reguły tyczące kręgu świadków.