Na 9 (22) stycznia 1905 r. zaplanowano w Petersburgu pokojową demonstrację połączoną z przekazaniem carowi Mikołajowi II petycji w sprawie polepszenia bytu warstw pracujących Rosji. Bezpośrednią przyczyną niepokojów była sprawa zwolnienia z pracy w grudniu 1904 r. czterech robotników z najbardziej chyba znanej fabryki w mieście: Zakładów Putiłowskich. Zwolnieni byli członkami Stowarzyszenia Rosyjskich Robotników Fabrycznych Miasta Petersburga. Założył je półtora roku wcześniej duchowny Gieorgij Gapon, postać do dzisiaj niejasna dla historyków.
Stosunkowo młody, bo trzydziestoczteroletni, z wyższym wykształceniem teologicznym, charyzmatyczny Gapon miał już na swoim koncie problemy z władzami kościelnymi – został pozbawiony funkcji religijnego opiekuna żeńskiego sierocińca za „moralną grzeszność” (wkrótce potem ożenił się z jedną z wychowanek). Poświęcił się wtedy pracy wśród robotników, głosząc hasła poprawy ich bytu z wezwaniami do odnowy moralnej. Założona przez niego organizacja szybko pozyskała 10 tys. członków i rozwijała się dalej. Powstały także pierwsze koła w Moskwie i Kijowie.
Gapon działał jawnie i – zgodnie z regułami państwa policyjnego, jakim była Rosja – o organizacji i jej aktywności informował regularnie policję i spotykał się z funkcjonariuszami policji politycznej, Ochrany. Nie wiadomo, jaka była treść tych rozmów: czy Gapon robił to, bo musiał dla ochrony Stowarzyszenia, czy też był „agentem wpływu” i cała organizacja była przedsięwzięciem tajnej policji, chcącej w ten sposób skanalizować niepokoje wśród robotników? Jest wysoce prawdopodobne, że – formalnie rzecz biorąc – był konfidentem, bo inaczej nie można było w Rosji funkcjonować, ale też nie oznacza to, że był jedynie mechanicznym wykonawcą policyjnych dyrektyw.