„Przeprowadzony rok temu, mniej więcej o tej porze, sondaż wykazał, iż co ósmy Polak nie wie, dlaczego akurat 11 listopada jest czerwona kartka w kalendarzu. Nie zdziwilibyśmy się za bardzo, gdyby wynik był jeszcze gorszy. Nasze święta narodowe nie są bowiem zapisane trwale w zbiorowej pamięci; zostały przywrócone niedawno, po obaleniu komunizmu, wypierając uroczystości peerelowskie, które z kolei po 1945 r. zastąpiły święta przedwojenne. Powstaje więc wrażenie, iż także rocznice biorą udział w przemianach ustrojowych, walcząc z sobą niczym karnawał z postem. (...) W odzyskanej, w pełni wolnej Polsce jesteśmy aż przesadnie oszczędni w okazywaniu uczuć patriotycznych.
(…)
O Polakach mówiło się, że są narodem myślącym »bardziej historycznie« od innych, czego dowodem miała być znajomość dziejów oraz kult zmarłych bohaterów. Tu również zachodzi zmiana. Na Powązkach w rocznicę Powstania Warszawskiego nie ma dziś takich tłumów jak niegdyś. W dniu Wszystkich Świętych nawet nie zapalono w tym roku zniczy na grobach żołnierzy wojny bolszewickiej i września 1939. Przykryte liśćmi rzędy zapomnianych mogił – był to widok naprawdę bardzo zasmucający.
Repertuar zachowań, które dałoby się zakwalifikować jako patriotyczne, jest coraz uboższy. Miał rację Norwid, mówiąc o rodakach: »W chwilach wielkich wielcy są, w codziennych obowiązkach zaniedbani«.
(…)
Politycy traktują patriotyzm raczej instrumentalnie, przypominając sobie o obowiązkach wobec ojczyzny mniej więcej dwa miesiące przed wyborami. (...) Na co dzień depozytariuszami porzuconych narodowych świętości mianowały się zaś ugrupowania demonstrujące z rozmaitych powodów. Pod narodową flagą głodują pielęgniarki, z biało-czerwonymi sztandarami na traktorach wyjeżdżała armia Leppera na blokady dróg. Nawet indywidualiści pikietujący od czasu do czasu urzędy centralne pamiętają o godle i fladze. Patriotyzm stał się zatem podręcznym kostiumem protestu i negacji.
(…)
Statystyczny Polak stracił poczucie dumy z powodu bycia obywatelem kraju, który nie poddał się nigdy do końca komunistycznej opresji i miał swoje niepodważalne zasługi w obaleniu starego systemu. Inna rzecz, że same elity polityczne, które doszły do władzy po 4 czerwca 1989 r., nie potrafiły tego zdyskontować. U nas trwały wojny na górze lub na dole, natomiast obchody 10. rocznicy obalenia berlińskiego muru odbyły się w Pradze, nie w Warszawie czy Gdańsku.
Nie chełpimy się polską demokracją (...) ani nawet tak ewidentnymi sukcesami jak przystąpienie do NATO. (...) Nie powstał u nas typ zachowań publicznych, które Jürgen Habermas nazywa »patriotyzmem konstytucyjnym«, który wykształcił się przykładowo w Stanach. Opiera się on na świadomości przynależenia do stworzonego od podstaw narodu i demokratycznego państwa, które wywiesiło na sztandarach hasła równości i wolności, ale także dało obywatelom obietnicę szczęścia.
(…)
W 1993 r. Wojskowy Instytut Badań Socjologicznych na zlecenie Sztabu Generalnego przebadał patriotyzm w oczach żołnierzy. Wyniki były szokujące. Co trzeci żołnierz służby zasadniczej otwarcie przyznawał, że »patriotyzm nie ma dziś racji bytu«. Tylko co trzeci chciałby żyć w Polsce, nie mówiąc o jej obronie. 70 proc. badanych deklarowało negatywny stosunek do służby wojskowej. (...) Patriotyzm mundurowy stracił swą dawną atrakcyjność. Ułan z obrazków Kossaka zszedł z konia.
Parę lat temu w wywiadzie dla »Polityki« spytałem Andrzeja Wajdę, czego dowiedział się w nowych czasach o Polakach. Odpowiedział, iż dowiedział się, że Polacy chcieliby być Niemcami. Naszemu wybitnemu reżyserowi chodziło zapewne o to, że nagle straciliśmy ułańską fantazję – wolimy zarabiać pieniądze. (…)
Holendrzy powiadają: Pan Bóg stworzył świat, ale Holandię stworzyli Holendrzy. W 1989 r. zaczęliśmy stwarzać Polskę od nowa, ale nie mamy poczucia wspólnego sukcesu. Wciąż ścierają się bowiem dwie wizje Polski, tak jak najwyraźniej są dwa patriotyzmy. Ani się łączą, ani sumują”.