Zabójstwo Walthera Rathenaua
Od Zachodu do Wschodu
Walter Rathenau jako prusko-niemiecki patriota występował na rzecz całkowitej asymilacji niemieckich Żydów.
Walter Rathenau polityką zagraniczną Republiki Weimarskiej kierował tylko przez pół roku.
Miejsce zabójstwa Waltera Rathenaua przy berlińskiej Königsallee, 24 czerwca 1922 r.
Odebrałem wyrok śmierci – zanotował Walter Rathenau w styczniu 1922 r. po odebraniu nominacji na stanowisko ministra spraw zagranicznych niechcianej tzw. Republiki Weimarskiej. Po przegranej w 1918 r. wojnie przez Niemcy przewaliła się fala rewolucyjnych wstrząsów, głodu i epidemii. W 1919 r. doszło oburzenie z powodu strat terytorialnych i reparacji wojennych wynikających z traktatu wersalskiego. Latem 1921 r. zamordowany został niemiecki sygnatariusz tego traktatu. Kto chciał się jakoś ułożyć z zachodnimi zwycięzcami – przede wszystkim Francją i Anglią – uchodził za zdrajcę. Dla prawicowych skrytobójców nowy minister był zdrajcą w dwójnasób. Chciał porozumienia z Zachodem i był Żydem.
Polityką zagraniczną Republiki Weimarskiej kierował tylko przez pół roku. W czerwcu 1922 r. zginął z rąk zamachowców. Przedtem jednak – poniekąd wbrew sobie – nastawił zwrotnicę niemieckiej polityki na współpracę z Rosją Radziecką.
Rathenau to jedna z najciekawszych postaci w niemieckim życiu politycznym i intelektualnym początków XX w. Był świetnym menedżerem, twórcą i właścicielem koncernu elektrotechnicznego AEG. Utalentowanym konserwatywno-liberalnym publicystą. Przyjaźnił się z największymi – z Albertem Einsteinem, Gerhartem Hauptmannem, Maxem Weberem. Jako prusko-niemiecki patriota występował na rzecz całkowitej asymilacji niemieckich Żydów. W 1897 r. w ostrym eseju „Słuchaj Izraelu” – mimo afery Dreyfussa we Francji – polemizował z twórcą syjonizmu Theodorem Herzlem. Nie państwo żydowskie, ale asymilacja i przyłączenie się do Germanów powinno być celem niemieckich Żydów.
W pismach ekonomicznych szkicował zarysy nowej gospodarki, która poprzez interwencjonizm państwowy zabrałaby wiatr z żagli socjaldemokratom, ale też obligowałaby przedsiębiorców do odpowiedzialności socjalnej za swych pracowników. Dziś Rathenau jest w Niemczech niekiedy uważany za jednego z pomysłodawców społecznej gospodarki rynkowej, choć ma ona starsze korzenie – fryderycjańskiego merkantylizmu i bismarckowskich ustaw socjalnych.
Do polityki ciągnęło go jako intelektualistę i przedsiębiorcę. Fotel posła Reichstagu uważał za szczyt nobilitacji, dowód akceptacji Żyda jako niemieckiego patrioty. Jednak wszystkie starania w tym kierunku były nieskuteczne. W 1914 r. publicznie przestrzegał przed wojną. Gdy wybuchła, był zrozpaczony, ale natychmiast zaoferował swe usługi ministerstwu wojny. Twierdził, że wojna będzie długa i wyniszczająca, a zasoby Niemiec są ograniczone. Zaproponował więc utworzenie przy sztabie generalnym urzędu zaopatrzenia w niezbędne surowce. I został jego szefem. Rozumiał, że ta wojna wymaga nowych środków – przestawienia gospodarki na samowystarczalność, podporządkowania ekonomii państwu, mobilizacji wszelkich środków, łącznie z rekrutacją robotników przymusowych na terenach okupowanych, radykalnej innowacyjności.
Dzięki bliskim kontaktom z Hindenburgiem i Ludendorffem, głównymi strategami w sztabie generalnym, brał żywy udział w planowaniu przyszłości Europy. Jako człowiek Zachodu ostrożnie odchodził od bismarckowskiej zasady sojuszu z Rosją i konfrontacji z Francją. Uważał, że Anglosasów powinno się trzymać z dala od Europy. A z Rosją współpracować jedynie na dystans. Doceniał rosyjski rynek, sam aż do jesieni 1915 r. poprzez banki szwajcarskie ciągnął zyski z rosyjskiej fili AEG. Jednak Rosjan – jak wszystkich Słowian, wschodnioeuropejskich Żydów i Murzynów – traktował lekceważąco. Wszyscy oni byli dla niego „czarniawi”.
W opublikowanej w 1917 r. książce „O tym, co będzie potem” odrzucał tezę o niemieckiej winie za wybuch wojny, którą uważał za część światowej rewolucji przeciwko feudalnej autokracji na Wschodzie oraz „materialistycznemu nacjonalizmowi w stylu brytyjskim” na Zachodzie. Propagował ponadpartyjny solidaryzm narodowy. Był przeciwny nieograniczonej wojnie podwodnej, ponieważ tylko popchnęłaby USA – co też się stało – do wojny po stronie Ententy. Natomiast popierał bombardowanie miast angielskich ze sterowców. Marzyła mu się unia z Francją i Europą Środkową przeciwko Anglii, USA i Rosji. Dlatego proponował pokój z Francją bez aneksji. Był przeciwny idei Mitteleuropy, w tym utworzeniu buforowego państwa polskiego. Krytykował też pokój z bolszewikami, zawarty w marcu 1918 r. w Brześciu Litewskim, jako zarzewie późniejszych konfliktów. W listopadzie 1918 r. uważał, że wojnę należy prowadzić nadal, by uzyskać jak najlepsze warunki. Mimo to jako Żyd był dla prawicy jednym z symboli ciosu w plecy zadanego armii niemieckiej przez pacyfistów i obcoplemiennych…
Po klęsce Niemiec jego pozycja stała się niepewna. Niby był republikaninem z przekonania, ale politykę uważał za domenę elit. To one powinny zasiadać w parlamentach. Jesienią 1918 r. zakładał lewicowo-liberalną partię, która miała przyciągać także umiarkowanych robotników. W czerwcu 1921 r. przyjął z rąk kanclerza Josepha Wirtha tekę ministra odbudowy kraju. Starał się iść wąską granią między polityką porozumienia z Ententą a „małą polityką negatywną wobec Rosji”. Rozpoczął z państwami Ententy negocjacje w sprawie spłat reparacji wojennych. Jesienią złożył dymisję na znak protestu przeciwko sprzecznemu z wynikiem plebiscytu werdyktowi Ententy o podziale Górnego Śląska. 31 stycznia 1922 r. został ministrem spraw zagranicznych. 16 kwietnia podpisał w Rapallo układ z Rosją Radziecką.
Rapallo było dla Rathenaua tylko wymuszonym manewrem taktycznym, a nie spełnieniem wizji politycznej. Jego celem strategicznym była współpraca niemiecko-francuska. A droga miała prowadzić przez Londyn. Jeszcze jako minister odbudowy przestrzegał Lloyda George’a i Winstona Churchilla, że jeśli Niemcy staną się niewypłacalne z powodu reparacji, to może dojść do bolszewickiego przewrotu bądź dyktatury wojskowej. Proponował więc reparacje spłacać pieniędzmi uzyskanymi za towary sprzedawane w ZSRR, a nie walutą i dostawami niemieckich surowców. Przemilczał jednak, że Berlin sam zaostrzał kryzys, podkręcając zaplanowaną jeszcze w czasie wojny inflację, która miała ułatwić własnemu społeczeństwu wykręcenie się od spłaty horrendalnych pożyczek wojennych.
Już w 1921 r. miał kontakty z radzieckimi przedstawicielami, ponieważ szefem radzieckiej delegacji, negocjującej z mocarstwami zachodnimi i Niemcami warunki współpracy gospodarczej, był były pracownik rosyjskiej filii AEG Leonid Krasin. Jednak bolszewicy – obawiając się surowcowej kolonizacji kraju – nie godzili się wtedy na stworzenie międzynarodowego syndykatu do stosunków z Rosją.
Ale to nie Rathenau był konstruktorem Rapallo. Orędownikiem bismarckowskiej współpracy z Rosją był kierownik wydziału rosyjskiego w niemieckim MSZ Ago von Maltzahn. Na przełomie 1921/22 Berlin nie był zdecydowany, czy Niemcy powinny spełniać nakazy traktatu wersalskiego (Erfüllungspolitik), czy je blokować. Czy – w zamian za ulgi w reparacjach wojennych – prowadzić wspólną z Zachodem politykę wobec bolszewików, czy raczej dogadywać się z Rosją? Rathenau należał do frakcji zachodniej. Kontakty z Moskwą traktował jako formę nacisku na Londyn i Paryż.
Po stronie radzieckiej siłą napędową ducha Rapallo był Karol Radek – zaufany Lenina. Od stycznia 1922 r. przebywał w Berlinie. Rosjanom zależało na nawiązaniu kontaktów dyplomatycznych i uzyskaniu kredytów w zamian za towary. Niemcom – na zapobieżeniu rozciągnięcia art. 116 traktatu wersalskiego, niemieckich reparacji wojennych, także na Rosję.
Wbrew antysemickiej legendzie, że oto dwaj Żydzi – Rathenau i Radek – spiskowali przygotowując rozbiór Polski, emisariusz Lenina i niemiecki milioner nie czuli
...[pełna treść dostępna dla abonentów]
