Pozostałości po zimnej wojnie
Zostało z Żelaznej Kurtyny
Punkt graniczny w Asbach - Sickenberg
Travemünde
Północny koniec żelaznej kurtyny mieścił się w Travemünde, przy ujściu Trave, niedaleko Lubeki. Lubeka to kurort, miejscowość wypoczynkowa, która była literackim tłem dla większej części „Buddenbrooków” Tomasza Manna. Do Travemünde, w epoce muru berlińskiego niedostępnego dla mieszkańców Zachodu, można dziś przylecieć tanimi liniami lotniczymi.
Plaża, na której stoją głębokie wiklinowe fotele, jest po sezonie dojmująco opustoszała, omiatana zimnym, północnym wiatrem. Aby przekroczyć linię, która kiedyś oddzielała dwa światy, wystarczy wsiąść na prom. Dawniej, gdy Niemcy wschodnie były okupowane przez Armię Czerwoną wzdłuż linii podziału Europy wyznaczonej w Jałcie, było to niezwykle trudne. Próby ucieczki z NRD były podejmowane jedynie podczas najsroższych zim, kiedy lód skuwał morze i zatokę i można było po nim przejść.
Obecnie nie ma już żadnych śladów podziału, długo trzeba szukać słupa granicznego, na którym dziś widnieje napis „Nie wieder geteilt”, nigdy więcej podziałów. Za nim rozciąga się plaża FKK organizacji naturystów. Dla mieszkańców Niemiec wschodnich nudyzm był formą wolności i nadal jest popularny w nieodległym Rostocku. Jest jednak wykroczeniem bardziej z powodu tutejszego klimatu niż moralności.
Nad dokami w Rostocku, na Langstrasse, stary Trabant służy za wspornik reklamowy. Na August Bebel Strasse, gdzie było więzienie wschodnioniemieckiej policji politycznej Stasi, powstało muzeum, w którym ekspozycję stanowią cele, kraty, posłania i izba chorych z prymitywnymi narzędziami medycznymi. Dreszcze przechodzą na samą myśl o tym, co działo się tu wcześniej.
Asbach-Sickenberg
Granica między RFN a NRD nie była, jakby to się mogło wydawać, ziemią niczyją, tłumaczy architekt Stefan Heuckeroth-Hartmann, jeden z założycieli Grenze Museum Schifflersgrund w Asbach-Sickenberg w Turyngii, podzielonej przez Żelazną Kurtynę bardziej niż inne landy. Pas bezpieczeństwa wokół granicy należał do Niemiec wschodnich. Było to najlepiej strzeżone miejsce NRD.
– Dzisiaj roślinność odżyła – mówi Stefan Heuckeroth-Hartmann. – Wtedy stosowano na nią agent orange, ten sam preparat, którego używali Amerykanie w Wietnamie. Odkryliśmy to podczas usuwania zasieków. Nie goiły się otarcia skóry dłoni. Zadecydowaliśmy nie usuwać innych śladów, aby młodzież mogła zobaczyć, czym była ta kurtyna dzieląca Europę.
Przynajmniej została blizna, pamięć, ślad po ranie. Wokół resztek zasieków twórcy muzeum zgromadzili pojazdy wojskowe, Trabanty i uazy, helikoptery produkcji radzieckiej, miny przeciwpiechotne, traktor i koparkę z uniesionym ramieniem, którą 29 marca 1982 r. pewien rolnik próbował przedostać się na drugą stronę. Nazywał się Josef Große i miał 36 lat. Tuż po skoku, gdy biegł pod górę wzdłuż pasa ziemi, który oddzielał go od Niemiec zachodnich, dosięgła go seria z karabinu maszynowego. Przeszyło go dziewięć pocisków. Wszystko rozegrało się, prawnie, na terytorium NRD, patrol RFN nie mógł nic zrobić. Żołnierze wschodnioniemieccy zostawili ofiarę, aby wykrwawiła się na śmierć. Potem wrzucili ciało na ciężarówkę i wywieźli. Grenze Museum powstało w hołdzie również dla Josefa Große. Do dzisiaj w zasiekach można znaleźć ślady po kulach.
Od jednego upływu krwi do innego upływu: setki osób porzucało NRD każdego roku. Uciekali najbogatsi, najbardziej wykształceni, wyspecjalizowani pracownicy oraz młodzież. – W 1953 r. wyjechało dokładnie 331 390 osób, w 1956 – 279 189, w 1957 – 262 622 – wylicza Heuckeroth-Hartmann. – Między 1949 a 1975 r. wyemigrowało 2 942 018 mieszkańców NRD. Aby zatrzymać upływ ludzi, zwiększono środki bezpieczeństwa, zablokowano każdy centymetr granicy. Doprowadziło to do tego, że w 1976 r. żelaznej kurtyny strzegło 1399 km zasieków z drutu kolczastego, 491 km pól minowych, 393 wieże kontrolne i 1075 psów. W Grenztruppen, straży granicznej NRD, służyło 47 tys. mężczyzn, z których tylko 600 zajmowało się granicami z innymi państwami bloku komunistycznego, Czechosłowacją i Polską.
– Zasieki wyprodukowano w Niemczech zachodnich, dzięki układowi podpisanemu przez polityka bawarskiego Franza Josepha Straussa z NRD. W zamian za pomoc ekonomiczną Niemcy wschodnie miały złagodzić represje wobec uciekających z kraju. Nowe zasieki były częścią pomocy ekonomicznej – mówi Heuckeroth-Hartmann. – Obywatele NRD nie zaprzestali prób ucieczek i nadal zabijano uciekinierów. W 1989 r. oficjalna liczba ofiar żelaznej kurtyny między Niemcami zachodnimi a wschodnimi wynosiła 250, ale zatuszowano wiele przypadków i każdego roku odkrywaliśmy nowe. W 2007 r. doliczono się 1044 ofiar, do dziś – 1240 z tego ostatniego roku istnienia muru.
Fulda
Niedaleko Fuldy, między Ransdorfem (w Hesji) a Geisą (w Turyngii), znajdował się jeden z punktów, tzw. Fulda Gap, przez który – według strategów NATO – planowały przejść armie Układu Warszawskiego w wypadku inwazji na Europę Zachodnią. Aby mieć to miejsce na oku, stworzono tu bazę wojskową Point Alpha. Do 1965 r. kontrolowało ją wojsko niemieckie, potem Amerykanie, najpierw 14, potem 11 pułk Kawalerii Pancernej (Armored Cavalry Regiment). W bazie przebywało zwykle 40 żołnierzy, w chwili zagrożenia – 200.
Baza Point Alpha stała się muzeum. W kasie można kupić komunistyczne pamiątki: modeliki Trabantów, broszki z sierpem i młotem. W budynku, w którym spali Amerykanie, zgromadzono mundury, mapy, broń, a pomieszczenie zachowało wygląd z czasów zimnej wojny: jest nawet zdjęcie blondynki wyrwane z „Playboya” i powieszone w szafce obok łóżka polowego.
Z wieży obserwacyjnej widać pas ziemi biegnący wzdłuż zasieków w Niemczech wschodnich. Ścieżka prowadzi wśród zielonych pól – można tu zrozumieć, że projekt Green Belt (zielonego pasa, gdzie chroni się środowisko naturalne) w miejsce drutu kolczastego żelaznej kurtyny nie jest urojony i bezsensowny. Dziś przez ten korytarz imperium zła, zgodnie z określeniem Ronalda Reagana, można jeździć na rowerze i uprawiać trekking.
Čižov
Granica między Austrią i Czechami jest wyczuwalna jedynie w różnicy smaku piwa, które ku wschodowi staje się coraz bardziej gorzkie, aby w końcu przekształcić się w Pilsnera, pivo plzeňského typu. Po żelaznej kutynie została tylko wielka wieża obserwacyjna, opodal Čižova, która króluje nad Parkiem Narodowym Doliny Dyi (czeska część nosi nazwę Podyji, austriacka Thatayal). Droga na moście nad Dyją została rozebrana za czasów komunistycznej Czechosłowacji, a odremontowana po 1989 r. Dzisiaj znowu można ją przebyć, aż do austriackiego miasteczka Hardegg, ze średniowiecznym zamkiem.
Nim się człowiek obejrzy, już jest w tej Austrii. Mostem przejeżdża akurat na rowerach dwoje turystów z Indii. To Sujay i Shilpa Reddy, brat i siostra, dwudziestolatki z Bangalore. – Słyszałem w Indiach o żelaznej kurtynie – opowiada Sujay. – Ale nie wiedziałem, co to takiego.
Zarówno średniowieczny zamek w Hardegg, jak i nieopodal położony barokowy zamek w Riegersburgu należą do hrabiego Gottharda Pilati von Thassul, potomka rodziny
...[pełna treść dostępna dla abonentów]
