Mistrz zatomizowanego języka
Nostalgia i emocje, żydowski humor i ironia.

Yoel Hoffmann to jeden z najciekawszych współczesnych prozaików izraelskich. Urodził sie w 1937 r. na Węgrzech, ale do Palestyny trafił już jako jednoroczne dziecko. Po śmierci matki wychowywany był przez najbliższą rodzinę. Te właśnie te przeżycia stały się osnową nowel "Katschen" i "The book of Joseph", gdzie centralnymi postaciami są mali chłopcy - półsieroty.

"Katschen" to poetycko napisana historia dziecka w świecie dorosłych. Katschen w jidysz to po prostu Kociak. Takie dziwne imię dali chłopcu jego rodzice, Margarethe i Ernst. Naiwność i niesamowita wprost wyobraźnia dziecka sprawia, że przyjemnie zaskauje czytelnika niemal każdy akapit. Hoffmann uwielbia zresztą nieoczekiwane i wieloznaczne pointy i trzeba przyznać, że w ich stosowaniu jest mistrzem. Jako narrator obu nowel kreuje całe spektrum przypadków niezbędnych do rozwinięcia skrzydeł.

Oba utwory są równocześnie i bardzo poważne, i zabawne, lekkie, choć odnoszące się do odwieczych dylematów i pytań o ludzki los i ludzką kondycję. Przeplatają się w nich nostalgia i emocje, żydowski humor i ironia. Hoffmann bada swych bohaterów przy pomocy mikroskopu, ale robi to z ogromną delikatnością i miłością. Czytelnik wsłuchuje się po prostu w opowieść starego żyda. Wielka w tym też zasługa mistrzowskiego tłumaczenia na angielski. A jest co tłumaczyć, bo Hoffamnn pisze zatomizowanymi, krótkimi zdaniami, bawi się słowem i frazą. W dodatku mnóstwo tu wtrętów z jidysz, niemieckiego, hebrajskiego i arabskiego, szczególnie w "Katschen". Czytelnik znający choć trochę niemiecki bez trudu jednak odgadnie, nawet bez pomocy przypisów, sens żydowskich niuansów w jidysz. Choćby taka perełka jak piosenka „o niczym" śpiewana za 30 pfenigów (okazuje się, że warta aż 10 marek) w jidysz przez pijaka:

 

Ick sitze da [Siedzę tam]

Und esse klops [I jem klopsiski]

Uff eemal klopts [Nagle ktoś puka do drzwi]

Ick denk: Na nu? [Myślę: kto to?]

Na nu? denk ick [Kto to? myslę sobie]

Ick geh heraus und kieke [Wychodzę i patrzę]

Und wer steht draussen? [Kto to taki?]

Icke [A to ja].

 

Poetycka proza Hoffmanna urzeka swą prostotą, minimalizmem, kunsztem posługiwania się słowem i właśnie czerpaniem pełną garścią z żydowskiej mowy i tradycji.

Katschen spotyka prawie wyłącznie ludzi dobrych. Najgorsi są sprawiający ból bezwiednie. Jak Herr Grossman, który utracił swoje "Herr" przekraczając bramy kibucu, czy dzieci kibucników śmiejące się z mówiącego po niemiecku Katschena. W przeciwieństwie do wielu historii tego typu, "Katschen" kończy się happy endem - zostawmy jednak szczegóły do odkrycia czytelnikowi.

Historia opowiadana w "The book of Joseph" wieje natomiast grozą. To wspomnienia mieszkańców Alexanderplatz w Berlinie z lat 30. XX wieku. Głównymi bohaterami są tytułowy Joseph Silverman i jego syn Yingele, ale poznajemy również Gurnishta (Sandora) i jego brata Leybla (Lajosa), a także zegarmistrza Pomeranza. To właśnie splatające się ze sobą losy ludzkie tworzą tę barwną historę życia berlińskich żydów uciekających przed pogromami z Rosji, Litwy, Polski i Węgier. Mieszkańcy Alexanderplatz  wcale nie znajdują się jednak u kresu podróży, gdyż dopiero na berlińskich ulicach poznają rodzący się faszyzm. Dbałość o szczegóły, pietyzm i realizm opisu połączony z minimalistyczną formą wywołują wrażenie, że autor był bezpośrednim świadkiem wydarzeń.

Hoffmann jest profesorem filozfii Wschodu i literatury japońskiej na Uniwersytecie w Hajfie. Studiował filozofię buddyjską i napisał doktorat w Japonii. Wpływy zainteresowania filozofią Zen widać w jego przepojonym harmonią i stoickim spokojem pisarstwie. Poza "Katschen" i "The book of Joseph" napisał powieści "Bernhard", "The Christ of Fish", "Guttapercha", "How Do You Do, Dolores?", nowele "The Heart is Katmandu" i "Ephraim". Wydał również książkę dla dzieci "It`s a Good Idea to Buy Elephants in February". Większość z nich została przetłumaczona na angielski i niemiecki. Żadna nie doczekała się jeszcze tłumaczenia na polski. A szkoda.

 

Yoel Hoffmann, Katschen i The book of Joseph, tlum. ang. D.Kriss i A.Treister, New Directions Book, 1998, 161 str.


Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj