Ad vocem do artykułu Piotra Sarzyńskiego „Ośmiornica w kierpcach”. W Cepelii przepracowałam 20 lat na stanowisku specjalisty etnografa w Nadzorze Etnograficznym i przez cały ten okres (1970–89 r.) byłam nie tylko świadkiem, ale i czynnym uczestnikiem jej „zachłanności i zagarniania pod siebie coraz większych aktywów, by w pewnym momencie przypominać potężną ośmiornicę, która sięgała swymi mackami w najprzeróżniejsze obszary życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego”.
Brzmi to demonicznie, choć ośmiornice to całkiem inteligentne stworzenia. Kiedy rozpoczęłam pracę, Cepelia zatrudniała już etnografów, którzy współpracowali z tymi z muzeów regionalnych, profesorami uniwersytetów, Stowarzyszeniem Twórców Ludowych. A cel nas wszystkich był jeden: by sztuka ludowa przetrwała, by nie zagubić żadnej uzdolnionej hafciarki czy wycinankarki i co najważniejsze – by każdy twórca działał w swoim miejscu zamieszkania, by nie mieszać stylów i kolorów. I tak, gdy twórczyni była z regionu łowickiego, pilnowaliśmy, by wszystko, co robi, było związane z tym regionem. Wyciągaliśmy ze skrzyń haftowane koszule i tylko te wzory mogły być przetwarzane na serwety czy obrusy. Ani jeden ścieg nie mógł być zmieniony. Twórczyni mogła przedstawiać swoje wzory, ale musiał je zatwierdzić nadzór etnograficzny, właśnie po to, by nie odbiegały od tradycji. Dlatego polska sztuka ludowa była tak kolorowa i różnorodna.
Pamiętam boje, jakie toczyliśmy z prof. Romanem Reinfussem, o to, by zezwolił garncarzom na stosowanie elektrycznego koła garncarskiego. I w końcu się udało. Organizowaliśmy obozy etnograficzne, pracując na rzecz poszczególnych spółdzielni, a ludowych było ponad 100, zatrudniały parę tysięcy twórców. Najzdolniejsi wyjeżdżali za granicę, prezentując swoje rękodzieło. Otrzymywali Nagrody Kolberga i stypendia.
Papier na wycinanki sprowadzaliśmy z Holandii, bo tam był optymalny, a tiul – z Czechosłowacji. Twórcy dostawali wszystko co najlepsze, bo też wymagaliśmy, by ich wyroby były perfekcyjne. (…) Sprzedawcy w sklepach cepeliowskich przechodzili specjalne szkolenia, by dokładnie wiedzieli, co prezentują na swoich półkach. Twórcy robili swoje rękodzieło już dla innego niż kiedyś odbiorcy. Byli to koneserzy sztuki i wszyscy ci, którzy chcieli mieć w swoim domu coś specjalnego, nietuzinkowego. Gdy zatem ktoś pisze, że „ludowość Cepelii została skonstruowana jako towar”, to głęboko się myli.
Ta ogromna rzesza etnografów pracowała nad tym, by tej ludowości nikt nie psuł, by była naprawdę autentyczna, choć paradoksalnie była masowa, bo masa twórców na nią pracowała. Ale aby być masową, musiała, mimo swojej unikatowości, nie być droga. (…) Na szczęście Cepelia była organizacją samą w sobie. Więc każda spółdzielnia miała dodatkowo działalność artystyczną nieobjętą takimi regułami, a poza tym były spółdzielnie typowo artystyczne, które zarabiały na całą organizację – jak np. Orno czy Ład. Cepelia przyciągała też najlepszych plastyków, którzy dla niej projektowali meble czy gobeliny. Wyposażaliśmy zamki i pałace. Na tym się zarabiało. (…) Twórców traktowaliśmy jak własną rodzinę, załatwiając im leki i sprawy urzędowe. Nikt od nas niczego nie oczekiwał. To my chcieliśmy wszystkim dogodzić.
A „styl cepeliowski” to był styl dobrego smaku, bo ten styl się smakowało. Rzeźbiarze, malarze na szkle i wszyscy inni kształcili się w Cepelii, bo ona stanowiła dla nich „uniwersytet”, innego nie kończyli. Dziś wszystkie muzea chwalą się, że posiadają ich dzieła. Kolekcjonerzy tych dzieł są na całym świecie. A haftów i koronek nie da się nobilitować, bo nobilitują się same. Wydobywając dla świata piękno sztuki ludowej, powoli stawaliśmy się przedmiotem krytyki. Bo ciągle chciano od nas więcej i lepiej, a my chcieliśmy, by było tak jak dawniej. By piękny gliniany garnek samą swoją formą zachwycał, choć już nie był używany do przechowywania mleka. By jego twórca cieszył się tym, co robi, choć zmienił się odbiorca.
No i znów mamy „macki ideologii”. To prawda, mogliśmy tak działać, bo promowaliśmy sztukę ludową. Tę ze skrzyń i strojów ludowych, ale także szlacheckich dworków, pasów słuckich i wszystkiego, co się z polską kulturą kojarzyło. I to była ta ideologia!
Kiedy już komunizm upadł, dowiedzieliśmy się, że Cepelia finansowała Polskie Stronnictwo Ludowe i wszyscy prezesi spółdzielni musieli być w PZPR – ale nie my. Solidarność w Cepelii była tak silna, że jak nam kazano podpisać lojalki, to nikt tego nie zrobił. I co? Nikt nas nie ruszył, chociaż wszyscy mieliśmy w spodnie wpięte oporniki. (…) Wystawę w Krakowie obejrzałam. Jest niewielkim rzutem oka na to, co robiła Cepelia. Jest początkiem dyskusji, ale pomimo jej niekompletności polecam, bo wszystko, co tam jest, jest po prostu piękne!
JOANNA KURELLA