Parasol planu Marshalla. Bezpośrednio po wojnie, kiedy jakiś system reglamentowanej gospodarki wojennej obowiązywał wszędzie w Europie, a problemem była elementarna odbudowa zniszczeń i zaspokojenie podstawowych potrzeb ludności, różnice gospodarcze między wschodnią i zachodnią częścią kontynentu nie były znaczące. Zmianę przyniósł 1947 r., kiedy państwa Europy Zachodniej zostały objęte planem Marshalla, a leżące w sowieckiej strefie wpływów odmówiły swojego w nim udziału.
Plan ten przewidywał pomoc amerykańską w formie udzielanych na dogodnych warunkach kredytów dla krajów zniszczonych przez wojnę. W latach 50. Waszyngton zadecydował o umorzeniu zobowiązań, co zmieniło kredyty w darowizny. Plan Marshalla zakończył się zdecydowanym sukcesem i stał się jednym z filarów dobrobytu w Europie Zachodniej. Tymczasem gospodarka wschodniej części kontynentu poszła w zupełnie innym kierunku.
Cień Szklarskiej Poręby. W pierwszych latach po wojnie ZSRR tolerował odmienności ustrojowe krajów Europy Wschodniej. Stalin mógł mieć nadzieję, że komuniści obejmą władzę w wyniku wolnych wyborów we Francji lub we Włoszech. Odmienność dróg rozwoju państw Europy Wschodniej pozwalała oddalić zarzut, że ZSRR narzuca wszędzie swój model socjalizmu. W poszczególnych krajach toczyły się publicznie dyskusje na temat odrębnych, narodowych dróg do socjalizmu. W Polsce głównym zwolennikiem takiej odrębności była Polska Partia Socjalistyczna, z własną wizją gospodarki trójsektorowej, w obrębie której szczególną pozycję miała zajmować spółdzielczość.