„Śmiech Meduzy”
Jak mitologia służyła władzy? Perseusz kontra Meduza – ukryte znaczenia polityczne i kulturowe
Odczytanie polityczne. W centrum Florencji znajduje się brązowy posąg Perseusza z głową Meduzy – arcydzieło mistrza włoskiego manieryzmu Benvenuta Celliniego, stworzone w połowie XVI w. na zamówienie Kosmy I Medyceusza. Władca czuł szczególną więź z mitologicznym herosem. Zlecając artyście wykonanie statuy Perseusza, który pokonał najstraszniejszą z gorgon i w geście triumfu pokazywał jej głowę, władca Florencji postanowił wykorzystać kod mitologii, by zamanifestować swoją potęgę. Cellini świetnie wywiązał się z zamówienia. Perseusz wygląda imponująco. Jego (i Kosmy) triumf nie budzi wątpliwości. Co więcej, jeśli spojrzymy na marmurowe rzeźby w otoczeniu posągu z brązu, odniesiemy wrażenie, że to właśnie spojrzenie Meduzy zmieniło je w kamień. Dominacja Medyceusza jest zarazem zwycięstwem Celliniego, który podporządkował sobie w ten sposób dzieła innych artystów, w tym Dawida samego Michała Anioła, i w szczególny sposób zaznaczył swoją dumę z osiągniętego efektu. Tył głowy Perseusza układa się w autoportret Benvenuta.
Nie wszystko jest tu jednak oczywiste. Artysta dodał detal, którego nie omówił wcześniej ze zleceniodawcą. Grecki heros stoi na ciele pokonanego potwora. Ale czy na pewno potwora? Mimo nienaturalnych elementów w postaci węży, Meduza to kobieta. A jeśli przyjrzymy się wężowym włosom na jej głowie, trzymanej przez Perseusza, zauważymy, że przypominają kręcone pukle herosa. Gorgona i jej zabójca mają też niemal identyczny wyraz twarzy. Są bliźniaczo podobni. Czy Cellini zakodował poprzez mit inny przekaz, niż wymagało zlecenie od władcy? Kto jest ofiarą, a kto monstrum w tej scenie? I jak powinniśmy ją interpretować w kontekście ówczesnych napięć politycznych?
Odczytanie feministyczne. Tego rodzaju zagadki często pojawiają się przed badaczami recepcji mitów w kulturze, czyli przyswajania i twórczego przekształcania starożytnych opowieści w późniejszych epokach.