Dźinizm: religia surowych ascetów

W przeciwieństwie do buddyzmu dźinizm przez wiele stuleci nie wykroczył poza granice Indii, zachowując pierwotny charakter do naszych czasów.

Zwycięzca nad zmysłowymi żądzami. Dźinizm narodził się ok. VI–V w. p.n.e. na wschodzie Indii, na nizinie Gangesu, w królestwie Magadhy. Był to czas wielkich przemian społecznych i politycznych, a zarazem ogromnego ożywienia intelektualnego, powstawania wielu nowych tradycji religijnych i filozoficznych, w których szczególnie wyraźnie uwidaczniał się konflikt między dwiema przeciwstawnymi postawami życiowymi. Jedna z nich zasadzała się na akceptacji i afirmacji życia, chęci uczynienia go pełniejszym i bogatszym; druga była postawą ascetyczną, wyrzeczeniem się świata. Nazwa dźinizm wywodzi się od rdzenia czasownikowego dźi – zwyciężać, zdobywać. Ma ona przywoływać na myśl walkę, jaką asceta dźinijski stacza z żądzą, namiętnościami i zmysłowością, aby zyskać wszechwiedzę i zupełną czystość duszy. Kto taki cel osiąga, jest dźiną, zwycięzcą. Obecnie na całym świecie dźinizm ma ok. 6 mln wyznawców, z czego 4,5–5 mln w Indiach.

W opozycji do hinduizmu. Podobnie jak buddyzm dźinizm powstał w obrębie podówczas dosyć rozpowszechnionego nurtu śramana, zwolenników surowej ascezy i umartwień, którzy zdecydowanie przeciwstawiali się tradycji wedyjskiej, z jej instytucjami i reprezentantami. Dźinizm zatem odrzuca autorytet wed oraz jest religią nieteistyczną lub raczej nonteistyczną, albowiem istnieniu Boga ani się nie zaprzecza, ani się go nie potwierdza. W obrębie tej tradycji wcześnie zaczęto krytykować hinduizm jako religię o dziwacznej mitologii, z rozwiązłymi bóstwami żądającymi krwawych ofiar (jadźnia), które miały zapewnić wyznawcom boską przychylność. Krytykowano wiele elementów wedyjskiej ortodoksji, zwłaszcza hierarchiczny system społeczny czterech stanów (warn) i system kastowy, a także samych braminów, sprzeciwiając się ich hegemonii oraz niezrozumiałym i pozbawionym sensu obrządkom rytualnym.