Z rycerza szlachcic. Od drużyny książęcej do stanu szlacheckiego

Miecze i pługi. Jak uformował się stan panów i pań urodzonych.

Na progu państwowości. Powiedzmy od razu, że polska szlachta to w znacznej mierze nobilitowane niegdyś dla celów bojowych chłopstwo. Większość szlachty niewiele różniła się od chłopskich gospodarzy, jeżeli chodzi o podstawy bytowe. Z czasem jednak dawni rycerze jako ziemianie angażowali poddanych albo najemników rolnych. A na wojsko woleli nawet zapłacić. Jak do tego wszystkiego doszło? Jak pojawili się rycerze i jak zamienili się w szlachtę? Czy to w pewnym sensie bardzo droga firma ochroniarska na użytek państwa, która z czasem stała się kulturowym ideałem narodu?

Musimy się cofnąć w czasie. Po wielkiej wędrówce ludów (IV–VI w. n.e.) utrwaliła się obecność ludności słowiańskiej na terenach dzisiejszej Polski. Były to proste rolnicze i egalitarne społeczności. Skupiały się w plemionach, a ich organizację wyznaczały wznoszone od VIII w. grody. Kiedy młoda polska państwowość z centrum w Gnieźnie w dość szybkim tempie wyłoniła się z niebytu, społeczeństwo było już zróżnicowane. Działo się to 30 pokoleń temu. Na czele ludności stał książę mający przy sobie możnych urzędników wywodzących się zapewne jeszcze ze starszyzn plemiennych albo uciekinierów z ogarniętych chaosem ziem, jak Morawy. Uosabiający państwo władca miał też finansowaną przez siebie drużynę dobrze uzbrojonych i wyćwiczonych zawodowych wojowników.

Było ich prawdopodobnie kilkuset, a wśród nich zapewne nie brakowało ludzi pokroju wikingów, zajmujących się zawodowo kwestiami bezpieczeństwa i wojny. Postarzali i doświadczeni członkowie owej drużyny mogli przechodzić na książęce funkcje urzędnicze. Tworzącą się możnowładczą elitę Cezary Kuklo szacuje na ok. 0,5 proc. ludności państwa pierwszych Piastów, zatem mniej więcej 100–200 rodzin. Podobna mogła być liczebność duchowieństwa, które udzielało wsparcia książęcej administracji dzięki znajomości pisma i łaciny.