Nobilitacja i infamia. Jak zyskać i stracić szlachectwo

Zdobycie i utrata szlachectwa.

Nobilitacja i adopcja herbowa. Szlachta Rzeczpospolitej zazdrośnie strzegła swoich przywilejów i niechętnie patrzyła na przyjmowanie do grona herbowych osób niższych stanem. Choć obowiązywała zasada, że szlachcicem trzeba się urodzić, istniały dwie główne legalne drogi awansu społecznego: nobilitacja i adopcja herbowa. Nobilitacja, czyli uszlachcenie, była formą nagrody za wybitne zasługi dla państwa, najczęściej na polu bitwy, ale z czasem również za służbę dworską czy udział w misjach dyplomatycznych, z czym wiązały się spore koszty. Do początku XVII w. nobilitacja była wyłączną prerogatywą królów, ale w 1601 r. sejm uchwalił prawo, że szlachectwo będzie nadawane tylko mocą konstytucji sejmowej. W obawie przed zbyt szybkim wymieszaniem się stanów parlament wprowadził tzw. skartabellat, czyli instytucję niepełnego szlachectwa. Polegała ona na tym, że nowo nobilitowani nie mieli aż do trzeciego pokolenia prawa piastowania urzędów ani sprawowania funkcji poselskich.

Najstarszą, sięgającą średniowiecza, metodą uszlachcenia była adopcja herbowa. Adoptujący oświadczał przed sądem lub królem, że uznaje daną osobę za członka swojej rodziny i dzieli się z nią swoim herbem oraz zawołaniem. Przykładem zbiorowej adopcji było przyjęcie przez polskich magnatów do swych herbów litewskich i ruskich rodów bojarskich na mocy unii horodelskiej z 1413 r. Najpewniejszą z kolei drogę do nobilitacji zapewniała służba wojskowa rozumiana jako osobisty udział w wojnach prowadzonych przez Rzeczpospolitą (odwagi rycerskie) lub jako ponoszenie wysokich nakładów finansowych na potrzeby wojenne. W XVIII w., kiedy Rzeczpospolita toczyła mniej wojen, w konstytucjach sejmowych pojawił się termin zasługi w wojsku, rozumiany jako służba w okresie pokoju, co również mogło prowadzić do uszlachcenia.