Mityczne korzenie. Sarmaci w Koronie, Rzymianie na Litwie

Sarmaci i Palemonowicze. Opowieści formacyjne szlachty polskiej i litewskiej.

Narodziny mitów etnogenetycznych. Początek epoki nowożytnej to w całej Europie okres budowy nowego typu państwa, w dużo większym stopniu scentralizowanego niż monarchie średniowieczne, jak też czas znaczących przemian społecznych. Jedną z metod pogłębiania integracji wewnętrznej i budowania wspólnej tożsamości ówczesnego narodu politycznego, czyli szlachty, było wykorzystywanie tzw. mitów etnogenetycznych. Celem tworzenia tych opowieści formacyjnych, które starały się łączyć pewne elementy historyczne z czysto fantastycznymi, było przede wszystkim wytłumaczenie, skąd pochodziła dominująca grupa społeczna, jak też uzasadnienie praw, które dane państwo rościło sobie do władania nad danym terytorium. W tym czasie ukształtowały się dwa mity, które miały fundamentalne znaczenie dla wspólnoty politycznej państwa polsko-litewskiego – sarmacki oraz palemoński.

Oczywiście renesansowe koncepcje etnogenetyczne nie powstawały na surowym korzeniu. Już pod koniec XIII w. na kartach „Kroniki Wielkopolskiej” zapisano, kolejną zresztą, wersję opowieści o legendarnym twórcy Polski – Lechu, który miał przybyć z Bałkanów, założyć Gniezno i nadać państwu herb, orła białego. Mit ten jednak powoli przestawał spełniać swoje funkcje w drugiej połowie XV w., ale nie zanikł, tylko stał się ważną częścią szerszej koncepcji.

Sarmacja i Sarmaci. Jagiellonowie sprawowali wówczas władzę nad ogromnymi terytoriami Europy Środkowo-Wschodniej, roszcząc sobie ambicje do zajmowania pozycji mocarstwowej. Niewątpliwie to z ich inspiracji zaczęły powstawać teorie mające uzasadniać imperialne ambicje dynastii. Taką też funkcję miał spełniać mit sarmacki. Bardzo ważną rolę w jego tworzeniu odegrał Jan Długosz. Powołując się na dzieła starożytnych geografów (głównie Klaudiusza Ptolomeusza), opisywał on w swojej kronice ziemie zamieszkane przez Polaków oraz Rusinów jako Sarmację Europejską.