Przywileje szlacheckie. Fundamenty złotej wolności

Kaskada przywilejów. Fundamenty szlacheckich swobód i ich wpływ na dzieje Rzeczpospolitej.

Pokusa stygmatyzacji. Złota wolność szlachecka, przywileje stanowe szlachty czy wytworzone dzięki nim oryginalne instytucje ustrojowe państwa od ponad dwóch wieków były narzędziem pojęciowym do wręcz stygmatyzacji całej epoki. W końcu stały się wytrychami do łatwego wyjaśnienia przyczyn upadku państwa i potępiania szlachty za jej „warcholstwo, pijaństwo i egoizm stanowy”. A ponieważ w różnych kontekstach rzeczywistości XIX i XX w. pasowały do najróżniejszych ideologii oraz konfiguracji politycznych, przeto niosły je i niosą do dziś karty wielkonakładowych dzieł publicystycznych, popularnonaukowych, naukowych oraz podręczników szkolnych, nie tylko polskich. Można jednak dziś spojrzeć na nie inaczej i szerzej.

Nie tylko polska szlachta. Pogląd, że wolność jest bezcenna, był zaczerpnięty jeszcze z „Digestów” cesarza Justyniana. W średniowiecznym wydaniu zwano go konstytucjonalizmem stanowym czy feudalnym. Zakładał, iż części społeczeństwa stanowego przysługują określone prawa polityczne i osobiste, których władza nie mogła naruszyć. Jednym z pierwszych dokumentów gwarantujących wolność osobistą była Magna Charta z 1188 r. Przywilej ten ogłosił król Leónu i Galicji Alfons IX, a zaprzysięgły go kortezy Leónu.

Emblematycznym w skali europejskiej przykładem jest angielska Magna Carta Libertatum (Wielka Karta Swobód), wydana przez króla Jana bez Ziemi 15 czerwca 1215 r. Klęska w wojnie z Francją oraz narastający bunt poddanych przeciw despotycznemu monarsze zmusiły go w końcu do ustępstw. Nie pomogło nawet poparcie papieża Innocentego III. Jan gwarantował poddanym ochronę praw kościelnych, ochronę przed nielegalnym więzieniem i konfiskatą majątku, zakaz stawania przed sądem bez powołania wiarygodnych świadków.