Model podwójnej domeny. Podstawę materialną szlachty, a także jej odrębności jako stanu, stanowiło – jak już wiemy – posiadanie ziemi na prawie rycerskim. Wiązało się ono z własnością dóbr przyznanych przez władcę w zamian za obowiązek służby wojskowej. Początkowo wynikało z indywidualnych przywilejów nadawanych poszczególnym rycerzom i ich majątkom, a od XIV w., wraz z rozwojem przywilejów stanowych, zostało rozszerzone przez monarchów na wszystkich rycerzy danej ziemi czy prowincji.
Majątki będące w dyspozycji rycerstwa/szlachty – podobnie jak posiadłości możnych, króla czy instytucji kościelnych – były organizowane zazwyczaj według modelu podwójnej domeny. Ziemię dzielono na dwie części: jedną pozostawiano jako rezerwę pańską do dyspozycji szlachcica i jego rodziny, pozostały areał rozparcelowywano na działki przeznaczone dla chłopów. Wraz z rozpowszechnieniem się prawa niemieckiego (od XIII w.) funkcjonował on w systemie własności podzielonej: pańskiej i chłopskiej. Chłop nie był pełnym właścicielem roli, na której gospodarował, jego własność miała charakter wieczysty, ale za jej użytkowanie był zobowiązany do płacenia czynszu i robocizn. Chłop – gospodarz (kmieć) mógł dysponować gruntem, sprzedawać, zastawiać, darowywać i przekazywać go w spadku, aczkolwiek wymagało to często pańskiej zgody (zapewne wiążącej się z odpowiednią opłatą).
W późnym średniowieczu to czynsze chłopskie były głównym źródłem dochodów szlacheckich, natomiast na terenie rezerwy pańskiej funkcjonowało zwykle praedium militare, czyli gospodarstwo rycerskie, które miało zaopatrywać dwór szlachecki. Właściciele większych majątków organizowali je według modelu Stadt-Land-Kolonisation, tzn. kilka wsi formowano w klucze, dla których organizowano centrum administracyjne i rynkowe w istniejącym lub nowo zakładanym miasteczku (lub wybranej wsi, np.