Stosunki między stanem szlacheckim a instytucją Kościoła w dawnej Polsce

Pobożność, fundacje, kariery. Jak szlachta i Kościół budowały Rzeczpospolitą.

Od tolerancji do Polaka-katolika. Relacje między szlachtą a Kościołem w Rzeczpospolitej były tak samo szerokie, jak skomplikowane. Kościół potrzebował fundatorów i politycznych obrońców, szlachta zaś instytucji, która uświęcała władzę, kształciła elity, przechowywała pamięć o rodach i budowała ich prestiż.

Rzeczpospolita jest uznawana za jedno z najbardziej tolerancyjnych państw nowożytnej Europy. Nad Wisłą żyli katolicy, prawosławni, Ormianie, Żydzi, muzułmańscy Tatarzy, a w wyniku reformacji pojawili się luteranie, kalwini, bracia czescy, menonici. Wyznania protestanckie były bardzo popularne wśród stanu szlacheckiego, także jego najzamożniejszej grupy. Mniejsze i większe rody (np. Radziwiłłowie, Leszczyńscy) najchętniej przyjmowały kalwinizm, ponieważ hasła odnowy Kościoła ściśle wiązały się z politycznymi (i związanymi z nimi ekonomicznymi) postulatami wysuwanymi przez szlachtę. Z kolei rody ze wschodnio-południowych terenów Rzeczpospolitej (np. Ostrogscy, Wiśniowieccy) w XVI w. były wierne prawosławiu.

28 stycznia 1573 r. podpisano akt konfederacji warszawskiej gwarantujący pokojowe współistnienie wyznań chrześcijańskich. Było to symboliczne przypieczętowanie (rzekomej, jak się z biegiem lat okazało) tolerancji religijnej. Już pod koniec XVI w. jedno wyznanie zaczęło dominować nad innymi. W wyniku prowadzonych działań służących kontrreformacji Kościół katolicki zyskiwał coraz większe narzędzia do eliminowania lub marginalizowania innych niż katolicyzm wyznań. Prawosławne rody często z powodów politycznych porzucały wiarę swych ojców. W 1658 r. arianie zostali zmuszeni do dokonania wyboru: albo konwersji na katolicyzm, albo opuszczenia granic Rzeczpospolitej. Od drugiej połowy XVII w. także prawa polityczne protestantów były mocno ograniczane.