Historia

Nagrody Historyczne 2012

Polityka
Prezentujemy nominacje, wraz z opiniami jurorów, do kolejnej edycji Nagród Historycznych Polityki. Za tydzień przedstawimy laureatów.

Wiesław Władyka, Wojciech Wrzesiński, Marcin Zaremba, Jerzy Holzer, Włodzimierz Borodziej, Feliks Tych, Jerzy Tomaszewski, Marian Turski

W dziale prac naukowych i popularnonaukowych

Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011

Ta książka (obszerna recenzja w POLITYCE 12/11) podsumowuje badania Grzegorza Motyki nad konfliktami polsko-ukraińskimi w latach 1943–47, jest także próbą odnalezienia właściwych pojęć i słów, za pomocą których wydarzenia sprzed kilkudziesięciu lat wpisują się w bardzo współczesne rozważania o zbrodniach wojennych, ludobójstwie, winie i karze, a także o polityce przebaczania. Książka nie szczędzi wstrząsających opisów rzezi na Wołyniu, ulokowanych w dwóch planach. W pierwszym – między lutym 1943 a wiosną 1945 r., a potem w planie drugim – gdy okupację niemiecką zastępowała nowa władza nadchodząca od wschodu – zakończonym akcją „Wisła”. Grzegorz Motyka ustala i uściśla, liczy i dyskutuje zarówno z historykami ukraińskimi – przed którymi jeszcze jednak długa droga, by rzeczywiście po partnersku usiąść do dyskusji – jak i z polskimi badaczami, publicystami i działaczami, wśród których nie brakuje i takich, którzy żadnej dyskusji nie chcą. Także poruszając temat akcji „Wisła”, którą wpisuje w realizację wielkiego planu wynarodowienia Ukraińców, autor zachowuje wyrazistość i odrębność, połączone z rzeczywistą podstawą naukową. (Wiesław Władyka)

Andrzej Leon Sowa, Historia polityczna Polski 1944–1991, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011

Przedmiotem syntezy pióra profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego Andrzeja Leona Sowy jest historia polityczna państwa polskiego od powstania Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w lipcu 1944 r. do całkowicie już wolnych wyborów parlamentarnych w 1991 r., które zdecydowały o uwolnieniu się Polski od dominacji rządów sił komunistycznych i o wejściu na płaszczyznę ustroju demokratycznego. Wydarzenia tego okresu były już wcześniej przedmiotem zainteresowania innych historyków polskich, ale książka Andrzej Sowy różni się od nich wyraźnie, i to nie tylko cezurą końcową, która ją zamyka. Przedstawia nie tylko walkę o władzę, także z bronią w ręku, ale codzienne procesy sowietyzacji, opór społeczny przeciwko zniewoleniu komunistycznemu i niepowodzenia w budowaniu nowego człowieka, dostosowanego do potrzeb politycznych Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Rozważania zawarte w książce to próba ukazania istotnych przyczyn, decydujących o niepowodzeniach w tym zakresie. Wychodząc od szeroko rozumianej definicji polityki, Andrzej Sowa analizuje wszystkie jej zakresy, przedstawiając szczególne uwarunkowania życia codziennego Polaków. Nie zamyka się w granicach państwa polskiego, lecz sięga także do wydarzeń związanych z funkcjonowaniem polskiego wychodźstwa politycznego. Analizę wydarzeń politycznych w Polsce przeprowadza w szerokim kontekście przemian we współczesnym świecie. Pisze o masowych procesach, nie szczędząc miejsca dla indywidualnych charakterystyk bohaterów relacjonowanych i ocenianych wydarzeń. (Wojciech Wrzesiński)

Paweł Sowiński, Zakazana książka. Uczestnicy drugiego obiegu 1977–1989, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2011

W latach 70. była ich garstka, w następnej dekadzie najwyżej kilkanaście tysięcy. Przeszli szkołę doświadczeń dziadków i rodziców z czasów okupacji, wzorowali się na rosyjskim samizdacie. Wspierało ich grono zachodnich wolontariuszy. O tym środowisku, sieci konspiracyjnych powiązań opowiada doskonałe studium Pawła Sowińskiego. Nie brak w nim efektów dramaturgicznych: przemyt ze Szwecji czy Włoch całych maszyn drukarskich, szlaki kolporterów, pieniądze. Jednak przede wszystkim to historia o grupach polskiej inteligencji, tych krajowych jak i emigracyjnych, oraz o zaprzyjaźnionych z nimi robotnikach. Z czasem etos przekształcał się w profesję, rewolucja przechodziła w rutynę. Rosły jednak kręgi czytelników „niepokornych” i w ten sposób niewidzialna ręka podziemnego rynku wydawniczego – pod koniec lat 80. był to już potężny biznes – kształtując nastroje społeczne, pogłębiała kryzys władzy. Książka Sowińskiego jest bogato udokumentowanym, antropologicznym portretem środowiska, a także opisem pięknej przygody odradzania się XIX-wiecznego etosu polskiej inteligencji. (Marcin Zaremba)

W dziale pamiętników i wspomnień

Aleksander Hall, Osobista historia III Rzeczypospolitej, Rosner i Wspólnicy, Warszawa 2011

Kiedy historycy piszą wspomnienia, kusi ich, aby to, co sami przeżyli lub obserwowali, umieścić w kontekście innych znanych im i przez nich interpretowanych wydarzeń. Czy to dobrze, czy źle? Może przemawia przeze mnie solidarność zawodowa, ale sądzę, że dla czytelników dzieje się to z pożytkiem. Jaśniej rysuje się miejsce i znaczenie wydarzeń relacjonowanych przez autora.

Do tego rodzaju wspomnień historyka (po habilitacji – profesora wyższej uczelni) zalicza się też książka Aleksandra Halla. Obejmuje ona jedynie niedługi okres jego życia, od Okrągłego Stołu poczynając po 2010 r. Przede wszystkim jednak Hall skoncentrował się na latach 1989–2001, kiedy czynnie działał w polityce jako minister, przywódca jednej z partii, poseł. Relacjonuje swoje poczynania czy poglądy, ale nie stroni też od ocen innych polityków, zawsze z dystansem emocjonalnym, choć nie bezkrytycznym nawet wobec tych, którzy byli mu bliscy. Wspomnienia Halla staną się ważnym źródłem do dziejów III Rzeczpospolitej. Jest to przy tym naprawdę dobra literatura. (Jerzy Holzer)

Danuta Wałęsa, Marzenia i tajemnice, opracował Piotr Adamowicz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011

Wydawca wyposażył wspomnienie pierwszej z naszych Pierwszych Dam nie tylko w oryginalne zdjęcia, ale i w zbędny indeks osobowy. Kto bowiem chce czytać „po nazwiskach”, zainteresowany, kogo autorka pogrąża, a kogo chwali, w ogóle nie powinien po książkę sięgać. Tu nie chodzi o politykę czy o konstruowanie ex post „właściwej” hierarchii. Żona noblisty opowiada o życiu trudnym, wyjątkowym, o awansie rodem z bajki i jego wcale niebajkowych kosztach. Najczęściej cytowane zdania dotyczą przełomu 1980 r., po którym z jej życia zniknął mąż i ojciec dzieci: „Po tym pięknym Sierpniu w moim życiu coś pękło, coś się rozlało, podobnie jak wylane mleko, kiedy plama robi się większa, coraz większa. Tak, ja stałam się plamą w tym wszystkim. Byłam plamą, której nikt nie zauważał”. Tak właśnie opowiada: rzeczowo, bezpretensjonalnie i przekonująco. Nie użala się nad sobą, nie pluje żółcią ani nie udaje, że wszystko wiedziała wcześniej i lepiej. Autoportret mało spodziewany, wyjątkowo ciepły; bez wywlekania wnętrzności – osobisty. Czytelnik odkłada tę książkę z szacunkiem. Może i z lekkim żalem do siebie, jak często ocenia bliźnich pochopnie. (Włodzimierz Borodziej)

Kordian Józef Zamorski, Dzienniki (1930–1938), opracowali naukowo Robert Litwiński i Marek Sioma, Instytut Józefa Piłsudskiego w Warszawie, Wydawnictwo LTW, Warszawa 2011

Kordian Zamorski (rocznik 1890) z wykształcenia był artystą malarzem. Żołnierz Pierwszej Kadrowej Józefa Piłsudskiego, w 1918 r. rozpoczął w randze kapitana służbę w odradzającym się Wojsku Polskim. W 1932 r. już jako generał został zastępcą szefa Sztabu Głównego WP. Niechętnie przyjął przeniesienie w 1935 r. do MSW na stanowisko szefa Policji Państwowej. Zamorski nie we wszystkim zgadzał się z polityką sanacji. Mimo że nie skłaniał się ku lewicy, potępiał osadzenie w twierdzy brzeskiej posłów do Sejmu – przywódców tzw. Centrolewu. Podobnie oceniał utworzenie w 1934 r. brutalnego obozu koncentracyjnego w Berezie Kartuskiej, przeznaczonego głównie dla działaczy skrajnej lewicy, skrajnej prawicy i ukraińskich nacjonalistów. W latach II wojny światowej działał w strukturach rządu polskiego na emigracji. Zmarł w grudniu 1983 r. w Londynie.

Jego dzienniki znakomicie opracowali dwaj historycy z UMCS Robert Litwiński i Marek Sioma. Rozproszone w kilku archiwach w Polsce i Anglii, zostały po raz pierwszy przez tych edytorów scalone. Wzbogacili też zapiski autora ciekawym wstępem biograficznym oraz 1500 precyzyjnymi przypisami. (Feliks Tych)

W dziale źródeł

Leon Popek, Ostrówki Wołyńskie. Ludobójstwo, Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2011

Dr Leon Popek, historyk, archiwista, pracownik lubelskiego oddziału IPN, jest znany z wielu inicjatyw na rzecz uczczenia pamięci Polaków Wołynia, zamordowanych bestialsko w latach II wojny światowej w krwawej ludobójczej rozprawie, wytoczonej przez zwyrodniałych, zbrodniczych nacjonalistów ukraińskich. Ginęli Polacy, którzy zazwyczaj byli daleko od wszelkiej działalności politycznej i wojskowej, a chcieli bronić prawa do bytu na ojcowiźnie, swojej i odziedziczonej po pokoleniach dziadów, na niej od dawna gospodarujących. Książka składa się z dwóch części. W pierwszej, określonej skromnie jako wstęp, Leon Popek podjął się próby ogólnego scharakteryzowania całego procesu mordów Polaków na Wołyniu w latach 1943–44 oraz starań w okresie powojennym o uczczenie pamięci ofiar. W drugiej części zawarte zostały relacje osób, nierzadko dzieci, którym udało się przeżyć te straszne chwile. Całość, poprzedzoną przedmową Andrzeja Krzysztofa Kunerta, sekretarza Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, uzupełnia seria zdjęć dokumentujących opisywane wydarzenia. Proste, surowe w słowach wspomnienia naocznych świadków tych wydarzeń dokumentują grozę ludobójstwa, dokonywanego w warunkach wojennego zdziczenia moralnego. (Wojciech Wrzesiński)

Tadeusz Markiel, Alina Skibińska, Zagłada domu Trynczerów, Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Warszawa 2011

Urodzony w 1929 r. we wsi Gniewczyna Tadeusz Markiel był świadkiem, jak chłopi – przekonani o prawdzie przesądów i stereotypów umacnianych przez niektórych duchownych, chciwi mitycznych bogactw oraz żon i córek miejscowych ubogich Żydów – torturowali, mordowali i wydawali Niemcom swych sąsiadów, z których nieliczni przeżyli. Jako dorosły człowiek postanowił utrwalić pamięć o sąsiadach i o tragedii, której jako chłopiec nie mógł powstrzymać. Nie jest to pierwsza książka o losach Żydów tam, gdzie zabrakło Sprawiedliwych. Jest to jednak książka szczególna, gdyż narratorem jest człowiek, który wnikliwie ukazał życie rodzinnej wsi, warunki bytu ubogich rolników w pierwszej połowie XX w., znał sprawców zbrodni (wśród nich byli partyzanci z miejscowego oddziału AK) i ich ofiary, widział sceny mordu i gwałtów. Pamięć ludzka bywa zawodna, toteż Markiel gromadził wszelkie uzupełniające ją informacje. Podjęła z nim współpracę historyk Alina Skibińska, doświadczona w kwerendach archiwalnych i edycji źródeł, dzięki czemu udało się ustalić wiele nazwisk ofiar i sprawców zbrodni, wyjaśnić niejeden szczegół, a wreszcie uzupełnić wspomnienia odnalezionymi źródłami. Jest to lektura wstrząsająca; skłania do głębokiego, krytycznego zastanowienia się m.in. nad tym, jak katastrofalne skutki mogą wywołać pozornie nieszkodliwe słowa i rozrywki kosztem upokorzenia sąsiadów. To memento zarówno dla polityków, jak też dla wychowawców świeckich i duchownych. (Jerzy Tomaszewski)

Mirosław A. Supruniuk, Uporządkować wspomnienia. Nieautoryzowane rozmowy z Jerzym Giedroyciem, Towarzystwo Przyjaciół Archiwum Emigracji, Toruń 2011

Jerzy Giedroyc, człowiek-instytucja. Ludzi tego pokroju nazywano kingmakers. W odniesieniu do Giedroycia można by to sparafrazować: „twórca opinii”, „nosiciel idei”. Ukazało się sporo prac o twórcy „Kultury” i „Zeszytów Historycznych”, ale rozmowy Mirosława A. Supruniuka z Redaktorem to wartość dodana. Również zapewne dlatego, że są to rozmowy nieautoryzowane, które przeleżały się prawie 20 lat. Tematyka: Druga Rzeczpospolita, a zwłaszcza polityka na Kresach; aktywność wojenna uchodźców, wgląd w różne nurty emigracji powojennej; Polska a jej wschodni (i północni) sąsiedzi. Również wątki osobiste. Ważne źródło historyczne. (Marian Turski)

Nominowało jury w składzie: prof. Włodzimierz Borodziej, prof. Jerzy Holzer, prof. Jerzy Tomaszewski, red. Marian Turski, prof. Feliks Tych, prof. Wiesław Władyka, prof. Wojciech Wrzesiński, dr Marcin Zaremba.

Polityka 16.2012 (2855) z dnia 18.04.2012; Historia; s. 54
Więcej na ten temat
Reklama

Codzienny newsletter „Polityki”. Tylko ważne tematy

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość potwierdzającą.
By dokończyć proces sprawdź swoją skrzynkę pocztową i kliknij zawarty w niej link.

Informacja o RODO

Polityka RODO

  • Informujemy, że administratorem danych osobowych jest Polityka Sp. z o.o. SKA z siedzibą w Warszawie 02-309, przy ul. Słupeckiej 6. Przetwarzamy Twoje dane w celu wysyłki newslettera (podstawa przetwarzania danych to konieczność przetwarzania danych w celu realizacji umowy).
  • Twoje dane będą przetwarzane do chwili ew. rezygnacji z otrzymywania newslettera, a po tym czasie mogą być przetwarzane przez okres przedawnienia ewentualnych roszczeń.
  • Podanie przez Ciebie danych jest dobrowolne, ale konieczne do tego, żeby zamówić nasz newsletter.
  • Masz prawo do żądania dostępu do swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, a także prawo wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania, a także prawo do przenoszenia swoich danych oraz wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Czytaj także

Społeczeństwo

Prof. Ewa Łętowska o sztuce godzenia się z nieuniknionym i przemijaniu

Prof. Ewa Łętowska o przemijaniu i przygotowaniach do śmierci. I o tym, co nas jeszcze w Polsce może czekać.

Violetta Krasnowska
08.12.2021
Reklama

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną