„Czułem, że nie żyję na próżno, że walczę o drogie mi prawdy, że zostawiam ślad po sobie w świecie, ślad w duszach moich czytelników” – tak Leopold Tyrmand podsumował cztery lata pisania dla „Tygodnika Powszechnego”. Jego „Dziennik. Źródła” z 1954 r. daje wgląd w potrzebę i intymność komunikowania się twórcy z odbiorcą. Podobnie jak rękopisy wierszy Wisławy Szymborskiej, które można przejrzeć w archiwum portalu Polona, przybliżają czytelnikowi proces literackiego tworzenia. Skreślenia, poprawki, wielokrotne przepisywanie – drobne pismo poetki z dala wygląda jak biegnące po kartce robaczki, odręczny zapis zamienia się w czcionkę maszyny do pisania, skreślenia krzyżykami zamazują pierwotny fragment. Jakie to ludzkie: pisać, skreślać, zmieniać. Jakie to dobre, że krok po kroku możemy przyglądać się ewolucji myśli poetki.
Ale refleksja, czy to pisarki, czy czytelnika, to dziś luksus. Czas stał się towarem ściśle reglamentowanym, a książka to już nie rozmowa, wymiana myśli, tylko produkt. Stawia się na błyskawiczne przygotowanie tekstu, grafiki, zdjęcia. Na modłę wydajności ChatGPT, który tekst wypluwa w sekundę, wymaga się tej samej sztuczki od człowieka. A że nie jest on w stanie wygenerować natychmiastowego „kontentu”, zostaje zastąpiony maszyną.
Wydaje się, że – jak pisała Szymborska w wierszu „Lustro” – sztuczna inteligencja działa „bez zarzutu, z zawodowym brakiem zdumienia”. Przyjmuje polecenia i je realizuje, bez męczących negocjacji, podnoszenia kwestii praw pracowniczych czy personalnych niesnasek. Samym artystom pozostaje udzielanie się w mediach społecznościowych, gdzie ich zadaniem jest skrupulatne klecenie „marki”. Bez marki nie ma człowieka, w każdym razie pisarza, bez odpowiedniej liczby followersów nie ma co marzyć o podpisaniu umowy na wydanie książki.