Kultura

Malamikete, kadó, kadó!

Fenomen języka esperanto

Gwiazda esperantystów Gwiazda esperantystów limako / Flickr CC by SA
Gdy w 1917 r. Ludwik Zamenhof umierał w warszawskim mieszkaniu przy ul. Królewskiej 41, jego dzieło, esperanto, żyło już własnym życiem.
Ludwik Zamenhof z symbolem języka esperanto w klapieWikipedia Ludwik Zamenhof z symbolem języka esperanto w klapie

Liczbę esperantystów na świecie trudno oszacować. Pesymiści mówią o 10 tys., optymiści o kilku milionach, ale niezależnie od tego, ilu ich jest, wszyscy pamiętają dwie daty – 15 grudnia oraz 14 kwietnia. Pierwsza to dzień urodzin (1859 r., w Białymstoku), druga – dzień śmierci warszawskiego okulisty żydowskiego pochodzenia, twórcy języka i związanego z nim ruchu. Dla esperantystów Ludwik Łazarz Zamenhof (właśc. Eliezer Lewi Samenhof, esp. Ludoviko Lazaro Zamenhof) to postać pomnikowa, dla sceptyków to tylko autor jeszcze jednej nieudanej próby stworzenia języka uniwersalnego.

O potrzebie ogólnego języka pisał już Platon, jego pomysł podchwycił żyjący w II w. rzymski medyk Galen. Pierwszy, ale nie ostatni lekarz ze słabością do lingwistyki. System pasygraficzny, który stworzył, przypominał zapisy matematyczne lub chemiczne, lub te wykorzystywane dziś w komunikacji językowej osób niepełnosprawnych. W średniowieczu powstawało kilka projektów języka filozoficznego, ale żaden nie nadawał się do mówienia. W XVII w. wielkim orędownikiem stworzenia języka prawdy był Kartezjusz. Gramatykę takiego języka dałoby się opanować w kilka godzin, a brak wyjątków ułatwiłby klarowne wyrażanie myśli. Gdy ojciec nowożytnej kultury umysłowej dał znak, lingwiści zabrali się do pracy. Twórcą pierwszego sztucznego języka apriorycznego (nieopartego na języku naturalnym) był Georg Dalgarno. Brytyjczyk podzielił pojęcia na grupy, np. literą n oznaczył istoty żywe, e zwierzęta, a k czworonogi; zatem przez nek rozumiał „zwierzę o czterech nogach”, po dodaniu końcówki i tworzono słowo neki, czyli koń, inne zwierzęta miały na końcu inne litery. W ten sposób udało się stworzyć zaledwie 200 słów.

Muzyka języka

Projekty swoich języków stworzyli też Newton i Leibniz – były one jednak zbyt hermetyczne i skomplikowane, by zdobyć popularność. Jednym z pierwszych języków, które zdobyły powszechniejszy rozgłos, był stworzony w 1817 r. przez Jeana François Sudre’a solresol oparty na siedmiu nutach gamy. Słowa powstawały po połączeniu dwóch, trzech lub więcej nut, co pozwalało utworzyć kilkadziesiąt tysięcy słów (np. Bóg to domisol, a diabeł – solmido). W solresol można było, podkładając dźwięki, gesty czy kolory, przekazywać informacje za pomocą muzyki, obrazów czy ruchu. Koncepcja spodobała się Wiktorowi Hugo i Aleksandrowi von Humboldtowi, nie miała jednak szans z językami aposteriorycznymi, mającymi u podstaw języki naturalne.

Co prawda pierwsza próba w XVI w. nie była udana (włoski poeta Teofilo Folengo uprościł łacinę i wprowadził do niej słowa z włoskich dialektów), ale już wolapik (volapük – od angielskiego worldspeak, czyli światowy język) szybko zyskał grono wyznawców. Po pojawieniu się w 1880 r. pierwszego podręcznika wolapiku powstawały kluby, periodyki i gazety. Bawarski ksiądz Johan Martin Schleyer stworzył prostą gramatykę, a słowa angielskie, niemieckie, łacińskie i francuskie maksymalnie poskracał. Niestety, trudna fonetyka nie ułatwiała nauki tego języka i sprawiała, że nie brzmiał zbyt wdzięcznie. Ostatecznie przegrał z językiem Zamenhofa.

Filolog klasyczny prof. Mikołaj Szymański swoją przygodę z językami zaczął od esperanta: – Gdy miałem 11 lat, wpadł mi w ręce samouczek. Spodobała mi się łatwość tego języka, bo 16 reguł gramatycznych mieści się na jednej kartce. Byłem fanatycznym esperantystą, w 1966 r. uczestniczyłem nawet w dziecięcym kongresie esperanckim w Budapeszcie, swój pierwszy artykuł napisałem po esperancku i udzieliłem w tym języku pierwszego radiowego wywiadu. Choć w moim życiu esperanto przegrało z łaciną, mam do niego sentyment.

Podstawową zasadą esperanta jest prostota, dlatego Zamenhof oparł się na gramatyce angielskiej i odrzucił koniugacje oraz deklinacje, wprowadzając jeden rodzajnik la i biernik, który się tworzy przez dodanie końcówki n. Liczba mnoga kończy się literą j, rzeczowniki mają końcówkę o, przymiotniki zaś a. Czasy też są regularne i mają niezmienne końcówki.

Drugą tajemnicą jest łatwa leksyka oparta na językach romańskich, w mniejszym stopniu germańskich i słowiańskich. – Esperanto nie jest językiem fleksyjnym tylko aglutynacyjnym. To język z klocków, bo doczepiając do rdzenia przyrostki i przedrostki można samemu na żywo tworzyć nowe wyrazy – mówi esperantysta Wojciech Usakiewicz. W sposób regularny przyrostek in wskazuje na osoby płci żeńskiej (viro to mężczyzna, kobieta to virino), a przyrostek mal służy do tworzenia przeciwieństw (bela to piękny, malbela – brzydki). Esperanto jest proste, ale nie da się go nauczyć w dwa dni. – Co prawda piłka po esperancku to pilko, a bułka to bulko, ale Polak musi poświęcić czas na naukę słów, gdyż 75 proc. rdzeni pochodzi z łaciny lub języków romańskich. Z polskiego Zamenhof wziął akcent na przedostatnią sylabę i system fonetyczny bez długich i krótkich samogłosek – mówi prof. Szymański. Zaletą esperanta było jego brzmienie, a także fakt, że Europejczycy rozpoznawali w nim wiele słów, bo funkcjonowały w znanych im językach.

 

 

Esperanto i jego ido-ologia

Wielkim wydarzeniem dla esperanta był pierwszy Światowy Kongres w 1905 r. W Boulogne sur Mer ogłoszono definicję esperantyzmu i esperantysty (osoba znająca język ma prawo używać go bez względu na cel), deklarację niezmienności języka, a Zamenhof zrzekł się praw autorskich do niego. Do rozłamu doszło dwa lata później, gdy we Francji z esperanta wyodrębnił się język ido, czyli potomek. Choć część esperantystów przeszła na ido (np. Wilhelm Ostwald, laureat Nagrody Nobla z chemii), a składająca się z naukowców z różnych krajów delegacja na rzecz przyjęcia języka międzynarodowego ogłosiła je najlepszym kandydatem, esperanto Zamenhofa i tak wygrało.

W Rosji wielkim entuzjastą esperanta był Lew Tołstoj, w Polsce chemik Antoni Grabowski, autor przekładu „Pana Tadeusza”, polski lingwista Jan Baudouin de Courtenay, który miał szanse w 1922 r. zostać prezydentem RP, oraz Julian Tuwim. Na Zachodzie zachwycali się nim duński filolog Otto Jespersen (w 1928 r. sam stworzył własny język międzynarodowy novial), noblista Bertrand Rusell i niemiecki filozof Rudolf Carnap. Umberto Eco, autor „W poszukiwaniu języka uniwersalnego”, twierdzi, że o sukcesie esperanta zadecydowała przekonująca ideologia: „Ludzie postrzegają esperanto jako propozycję narzędzia, niewiele wiedząc o rozmachu ideowym, który je ożywia. Mnie zachwyca też biografia Zamenhofa”.

Myśl o walce z wieżą Babel przyszła Zamenhofowi do głowy już w dzieciństwie, spędzonym w polsko-rosyjsko-żydowsko-niemieckim Białymstoku. „W takim mieście, bardziej niż gdziekolwiek, wrażliwa natura odczuwa nieszczęście wieloetniczności i przekonuje się na każdym kroku, że zróżnicowanie językowe jest jedyną lub przynajmniej główną przyczyną, która dzieli ludzką rodzinę na wrogie obozy” – napisał w jednym z listów. Ludwik już jako chłopiec znał kilka języków (jego ojciec był nauczycielem niemieckiego i rosyjskiego), a gdy jego rodzina przeniosła się do Warszawy, zaczął uczęszczać do klasycznego gimnazjum, gdzie uczył się łaciny i greki. Już wtedy opracował swój pierwszy język, nazwany później praesperantem. Wnuk Zamenhofa – Ludwik Krzysztof w wywiadzie-rzece z Romanem Dobrzyńskim („Ulica Zamenhofa”) cytuje wiersz dziadka w tym języku z czasów gimnazjalnych: Malamikete de las nacjes, Kadó, kadó, jam temp’ está! (Nieprzyjaźni między narodami zgiń, zgiń, już czas!).

Na studiach medycznych Zamenhof napisał gramatykę jidysz w przekonaniu, że powinna być ujednolicona. Umberto Eco zauważa, że jako Żyd Ludwik czuł solidarność z narodem żydowskim, ale jego laicka religijność nie pozwoliła mu identyfikować się z nacjonalistycznym syjonizmem. Wierzył, że wspólny język, niebędący językiem narodu dominującego, połączyłby wszystkich żyjących w diasporze Żydów. W 1901 r. sformułował swoją myśl filozoficzno-ideologiczną zwaną hilelizmem (od imienia żydowskiego myśliciela Hilela, głoszącego zasadę – nie czyń bliźniemu, co tobie niemiłe). – Potem Zamenhof swoją myśl zuniwersalizował, zmieniając jej nazwę na homaranizm (od esperanckiego słowa homarano oznaczającego człowieka jako członka ludzkości), ale cały czas była to po prostu idea tolerancji i braterstwa. Doszedł bowiem do wniosku, że rozwiązanie kwestii żydowskiej nie nastąpi bez rozwiązania problemu współżycia ludzi w skali globalnej – mówi Usakiewicz.

Gdy zarzucano mu ideologizowanie, oficjalnie ogłosił, że nie należy utożsamiać homaranizmu z esperanto, gdyż istotą języka jest neutralność. – Marzenia Zamenhofa traktowano wtedy jako mrzonki, ale jego pomysły wydają się dziś znajome. Zamenhof podkreślał, że wszyscy obywatele danego państwa powinni mieć równe prawa bez względu na narodowość, wysunął projekt Stanów Zjednoczonych Europy i wszecheuropejskiego sądu, ustanowionego przez porozumienie państw.

Boski aspekt Zamenhofa

Międzynarodowy język nie podobał się Stalinowi i Hitlerowi, odrodził się jednak po wojnie. Znowu pojawiły się kluby, pisma, periodyki i esperanckie audycje radiowe (w Polsce stale emitowano je od 1959 r., a w 2008 r. przeniesiono do Internetu), organizowano zjazdy i konferencje. Wokół instytucji esperanckich narosła swoista esperancka kultura ze zwyczajami, świętami, symbolami, hymnem i flagą. Pojawiła się esperancka literatura. Już Zamenhof przekładał ważne dzieła z języków narodowych (szczególnie dramaty, gdyż marzył o powstaniu teatru esperanckiego, który pomógłby w kształtowaniu języka mówionego), a Tuwim tłumaczył utwory poetów polskich i francuskich. Twórcy literatury esperanckiej mają dziś własną sekcję Penklubu – wysuwali nawet kandydatury esperanckich pisarzy do Nagrody Nobla (Williama Aulda, a po jego śmierci Marjorie Boulton). Esperanto ma swoich zwolenników wśród wyznawców bodaj wszystkich religii świata, a szczególną rolę odgrywa w bahaizmie oraz Ōmoto, japońskiej odmianie szintoizmu, gdzie Zamenhof czczony jest jako jeden z aspektów boga.

Głównymi zarzutami wobec esperanta jest jego sztuczność, brak przeszłości i zaplecza kulturowego. Tymczasem według Noama Chomsky’ego, znanego amerykańskiego lingwisty i filozofa, esperanto spełnia wszystkie kryteria naturalności, a Adam Weinsberg w „Językoznawstwie ogólnym” zaklasyfikował je jako język pomocniczy w grupie języków naturalnych. – Sztuczna jest jedynie jego geneza, ale Zamenhof wziął pod uwagę (co lekceważyli jego konkurenci), że język osadzony jest w kulturze. Każde słowo, które przejął, miało za sobą kulturowy bagaż, przez co stworzył niezwykły konglomerat. Bezpaństwowość i diasporyczność esperanta nie przeszkadza w tym, by zachodziły w nim naturalne procesy językowe – zauważa Usakiewicz.

W skali globalnej esperanto jest prawie niezauważalne, poza takimi wyjątkami jak napój Mirinda (co znaczy cudowny) czy marka samochodu Daewoo Espero, o czym mało kto wie. Czy przetrwa? Zamenhof, wydając 26 lipca 1887 r. pierwszy podręcznik, podpisał się pseudonimem Dr Esperanto – mający nadzieję – co dało nazwę językowi. Co prawda nadzieja może być matką głupich, ale – jak napisał wieszcz – „niech żywi nie tracą nadziei”, co w tłumaczeniu Tuwima na esperanto brzmi: Mi petegas vivantajn ne perdi esperon.

Więcej na ten temat
Reklama

Czytaj także

Rynek

Włoski strajk na polskich drogach

Włoskie firmy drogowe ogłosiły, że rozpoczętych w Polsce budów mogą nie skończyć, jeśli nie dostaną dodatkowych pieniędzy. W wyborczym roku będzie więc mniej przecinanych przez polityków wstęg, a więcej awantur. Jak do tego doszło?

Adam Grzeszak
21.05.2019
Reklama

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną