Cerber Ameryka
Recenzja książki: Colson Whitehead, „Kolej podziemna. Czarna krew Ameryki”
Termin „kolej podziemna” przenośnie opisywał szlak bezpiecznych kryjówek i kontaktów dla niewolników uciekających z amerykańskiego Południa na Północ, aż do Kanady. Ale w nagrodzonej Pulitzerem i National Book Award powieści Whiteheada podziemna kolej naprawdę przewozi nastoletnią Corę, uciekinierkę z plantacji w Georgii. Częściowo nieczynna, zasypana, ukryta pod domami, nie wiadomo przez kogo zbudowana, pozwala Corze uciec do kolejnego stanu. Powieść Whitehaeda opowiada o niewolnictwie rzeczywiście nowymi środkami, łącząc fakty i fantazję, wyostrzając obraz – przypomina grę, która polega na tym, że bohaterka musi przetrwać w kolejnym stanie, a każdy ma swoją specyfikę. Opis plantacji w Georgii jest najbardziej realistyczny, ale już Karolina Południowa jest fantazją o krainie eugeniki: Cora jest wolna, może się uczyć i pracować, ale biali namawiają ją na sterylizację, po co czarni mają rodzić dzieci? Świetny jest obraz żywego muzeum niewolnictwa, w którym pracuje Cora i zza szyby patrzy na białych wzrokiem, który sprawia, że zaczynają czuć się źle. Karolina Północna to z kolei miejsce bez czarnych – wszyscy zostali powieszeni w Alei Wolności. W Indianie czarni sami gospodarują na farmach, ale do czasu – wszędzie wchodzą oprawcy, bo wolność byłych niewolników nie jest w ich interesie. Bohaterka nie przestaje uciekać i się buntować, chociaż wszędzie dopada ją Ameryka, która jest jak cerber. Wymowa tej powieści jest niezwykle gorzka: owszem, kiedyś ten system runie, ale biali im nie pomogą, byli niewolnicy muszą zadbać o siebie sami. A ludzkość – podobnie jak Ameryka – będzie usprawiedliwiać „boskim przeznaczeniem” władzę jednych nad drugimi.
Colson Whitehead, Kolej podziemna. Czarna krew Ameryki, przeł. Rafał Lisowski, Wydawnictwo Albatros, Warszawa 2017, s. 382