Akcja ratowania żydowskich nagrobków

Pergola z macewami
Ludzi zaczęły uwierać żydowskie nagrobki w prywatnych gospodarstwach, ogrodach i na posesjach, ale nie zawsze wiedzą, komu je dziś zwrócić. Z tym pytaniem dzwonią do Fundacji From The Depths.
Strażacy z Rozprzy zgłosili się do From The Depths w 2015 r. Przeprowadzili dwie akcje poszukiwania macew. Na trzecią na razie nie ma pieniędzy.
Jacek Łagowski

Strażacy z Rozprzy zgłosili się do From The Depths w 2015 r. Przeprowadzili dwie akcje poszukiwania macew. Na trzecią na razie nie ma pieniędzy.

Jonny Daniels, potomek Żydów z Dobrzynia nad Wisłą. Rozpoczął Projekt Matzeva, by umarłym przywracać należną im pamięć, a żyjącym ślady ich rodzinnej przeszłości.
Jacek Łagowski

Jonny Daniels, potomek Żydów z Dobrzynia nad Wisłą. Rozpoczął Projekt Matzeva, by umarłym przywracać należną im pamięć, a żyjącym ślady ich rodzinnej przeszłości.

Przed 1939 r. w Polsce było ponad 1200 żydowskich cmentarzy. Były niszczone i w czasie wojny, i w PRL. Zachowało się zaledwie kilka procent.
Jacek Łagowski

Przed 1939 r. w Polsce było ponad 1200 żydowskich cmentarzy. Były niszczone i w czasie wojny, i w PRL. Zachowało się zaledwie kilka procent.

Żydowskie nagrobki zostały wykorzystane do budowy obory w Starowoli. Właściciel najchętniej by się jej pozbył. Ściągające do macew wycieczki zakłócają jego spokój.
Jacek Łagowski

Żydowskie nagrobki zostały wykorzystane do budowy obory w Starowoli. Właściciel najchętniej by się jej pozbył. Ściągające do macew wycieczki zakłócają jego spokój.

Unikatowa polichromowana macewa lewity Icchaka Różyckiego z 1904 r. jest jedną z 20 znalezionych dotąd w Rozprzy.
Jacek Łagowski

Unikatowa polichromowana macewa lewity Icchaka Różyckiego z 1904 r. jest jedną z 20 znalezionych dotąd w Rozprzy.

Droga za torami w Międzyrzeczu Podlaskim byłaby zwykłym leśnym traktem, gdyby nie to, że jest zbudowana z żydowskich nagrobków. Część macew leży dość płytko, wprawne oko zobaczy wystające fragmenty. Jonny Daniels, prezes Fundacji From The Depths, wykopuje i oczyszcza z ziemi kolejne elementy. Są dość niewielkie, ponieważ pod umocnienie dróg macewy były tłuczone, ale można z nich odczytać hebrajskie napisy. Wydobyte części płyt Daniels przenosi na pobliski cmentarz żydowski.

Za ceglanym murem cmentarza wieje pustką. Na prawie 3-hektarowym terenie zachowało się jakieś 80 nagrobków, w tym trzech międzyrzeckich rabinów: Dawida Flinkera, Bera Roskina i Pejsacha Racko, których gestapo zamordowało tego samego dnia, w lipcu 1942 r. To niewielki procent tego, co było tu przed wojną, ale i tak sporo, bo z większości kirkutów w Polsce nie został kamień na kamieniu.

Projekt Matzeva

Sztandarowym dziełem Fundacji From The Depths jest Projekt Matzeva – ocalenie żydowskich nagrobków użytych jako materiał budowlany. Zanim Jonny Daniels zajął się przywracaniem macew na cmentarze, był doradcą wiceministra obrony narodowej Izraela Danny’ego Dannona. W styczniu 2014 r. organizował obchody 69. rocznicy wyzwolenia Auschwitz-Birkenau. Damian Kwiek, dziennikarz Programu Trzeciego Polskiego Radia, zaprosił go na wycieczkę po Warszawie. W Parku im. płk. Jana Szypowskiego-Leśnika na Gocławku pokazał macewy wbudowane w pergole i murki. Na koniec podarował album Łukasza Baksika „Macewy codziennego użytku”. Fotograf kilka lat jeździł po Polsce w poszukiwaniu żydowskich nagrobków wykorzystanych do budowy domów, budynków gospodarczych, schodów, chodników, ogrodzeń i murków, przerabianych na nagrobki innych wyznań czy wykorzystywanych jako koła szlifierskie i żarna.

Macewy dla wielu osób są tylko płytami, hebrajskie napisy nic dla nich nie znaczą. Ale wyobraź sobie, że chodnik jest zbudowany z nagrobków, na których możesz przeczytać: Helenka Kowalska, żyła 6 lat. Dla mnie był to przerażający widok – mówi Jonny Daniels, którego przodkowie pochodzą z Dobrzynia nad Wisłą. Pradziadek przeżył wojnę, bo wyjechał do Anglii, ale w Holocauście zginęła cała jego rodzina.

Jesienią tego samego roku wrócił do Polski i powołał Fundację From The Depths. Jednym z pierwszych działań w ramach Projektu Matzeva było wydobycie fragmentów nagrobków właśnie z pergoli w Parku Szypowskiego i umieszczenie ich na bródnieńskim cmentarzu żydowskim. Z 400 tys. macew przed wojną, do dziś przetrwało na nim zaledwie 3 tys. Większości nigdy nie uda się odzyskać. – Posłużyły m.in. do budowy praskiego zoo, podobno część z nich zalana betonem leży pod wybiegiem dla lwów. Trudno. Muszą tam zostać – mówi Lena Klaudel, koordynatorka Projektu Matzeva. – Skupiamy się na tych, które można wydobyć. A i tak mamy pełne ręce roboty. Niemal codziennie dostajemy zgłoszenia.

Powrót na cmentarze

Przed drugą wojną światową w Polsce było ponad 1200 żydowskich cmentarzy, z czego do dziś zachowało się zaledwie kilka procent. Niszczenie kirkutów zapoczątkowali Niemcy. Podczas wojny macew używali głównie do budowy dróg. – Mieli nie tylko darmowe materiały budowlane, ale i siłę roboczą – mówi Jan Jagielski z Żydowskiego Instytutu Historycznego. – We Włodawie wnuk musiał rozbijać nagrobek własnego dziadka. Co miał robić, gdyby nie wykonał polecenia, toby go rozstrzelano…

W PRL całe cmentarze znikały przy okazji powstawania ulic i osiedli. Z darmowego budulca – wobec nieobecności właścicieli i za przyzwoleniem władz – korzystała też miejscowa ludność. W Pilicy z macew jest wybudowany niemal w całości jeden z domów mieszkalnych, łącznie z wychodkiem wyłożonym XVII-wiecznymi nagrobkami; w Końskich – wybrukowana zajezdnia autobusowa; w Boćkach na Podlasiu – wyłożony mur cmentarza katolickiego; w Pakości – fundament kapliczki; w Szczecinie – murek piaskownicy; z macew są zrobione schody w klasztorze w Kazimierzu Dolnym i setki innych budowli w całej Polsce. „W Pszczynie, z której pochodzę, jest cmentarz żydowski. Jako dzieciaki włóczyliśmy się tam z bratem i już wtedy zauważyłem, że giną nagrobki, że ich coraz mniej i mniej. To były lata 90. i wciąż się to działo” – wspomina Łukasz Baksik we wstępie do swoich „Macew codziennego użytku”.

Czytaj także

Ważne tematy społeczne

W nowej POLITYCE

Zobacz pełny spis treści »

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną