Życie dworskie
Dwór kalifów określił pewien wzór sprawowania władzy dla wszystkich muzułmańskich władców, był też centrum życia intelektualnego i kulturalnego.

Dwór.

Umajjadzi przekształcili kalifat w monarchię absolutną i otoczyli się wystawnym dworem. Ważne urzędy w okresie tworzenia się arabskiej administracji sprawowało wielu chrześcijan i żydów. Urzędnikiem był święty Kościoła katolickiego Jan z Damaszku, syn ministra finansów, arabskiego chrześcijanina. Za Abbasydów dwór stanowił główne centrum działalności kulturalnej. Najbardziej kojarzy się on nam z epoką Haruna ar-Raszida i barwnymi opowieściami o przygodach bohaterów opowieści „Księgi tysiąca i jednej nocy”. Harun ar-Raszid wszedł do historii jako prototyp kalifa czy może nawet idealnego władcy. Dwór był wtedy centrum olśniewającego i pełnego przepychu życia. Nie liczono się z wydatkami na reprezentację, a przesadna świetność miała oddziaływać na wyobraźnię poddanych. Rozkwitała wyrafinowana kultura dworska, a muzyka wraz z poezją odgrywała rolę najważniejszą. Poezja abbasydzkiego dworu była w dużym stopniu twórczością panegiryczną. Rozkwitł wtedy także szczególny gatunek poezji winnej, opiewającej przyjemności ucztowania i picia wina.

Pałac.

Służył on jako rezydencja władcy i siedziba rządu. Po pierwszych pałacach kalifów w Bagdadzie nie ma już śladu, zachowały się natomiast pozostałości pałaców w Samarze. Najważniejszy pałac i siedziba rządu był znany jako Dar al-chilafa – Dom Kalifów. Cały kompleks zajmował powierzchnię ok. 125 ha. Publiczna brama prowadziła do Dar al-amma, czyli pałacu dostępnego dla ludności. Stąd sklepiony korytarz wiódł na mały dziedziniec, następnie do kolejnych budynków i przez następny dziedziniec do sali audiencyjnej. Składała się ona z centralnie położonej, przekrytej kopułą, komnaty z czterema iwanami. Prawdopodobnie służyła do spotkań publicznych, ale bliżsi towarzysze kalifa mogli być przyjmowani prywatnie w sąsiadującej od południa komnacie, również przekrytej kopułą. Na północ i południe od głównej osi znajdowały się mniejsze komnaty. W jednej z nich mieścił się skarbiec. Ściany sal, w których odbywały się oficjalne przyjęcia, pokrywały wzorzyste stiuki i freski. We wnętrzach znajdowało się wiele dywanów i tkanin dekoracyjnych. W Samarze w żadnym z pałaców nie znaleziono pomieszczeń, które można byłoby rozpoznać jako harem.

Urzędnicy i służba.

Struktury władzy kalifatu wykształciły się za Umajjadów i Abbasydów. Ci ostatni wzorowali się na sasanidzkiej Persji, przejmując od niej ceremoniał dworski, tytulaturę i świtę dygnitarzy. Pośród całej plejady doradców dworskich dominowali Persowie. Na perskim przykładzie abbasydzcy kalifowie uczyli się mechanizmu funkcjonowania wielonarodowego imperium. Za ich panowania ukształtowały się zasady etykiety dworskiej, które utrzymały się przez następne wieki.

Pojawiły się takie funkcje i urzędy, jak wezyr, dywany (ministerstwa), naczelnik urzędu pocztowego w roli szefa wywiadu i nadworny kat. Wezyr (arab. wazir), przejmując coraz więcej rządowych funkcji, stał się z czasem najpotężniejszym człowiekiem w kalifacie, usuwając w cień samego kalifa, którego rola w pewnych okresach spadła do wyłącznie duchowego przywództwa. Wybitną rolę jako urzędnicy państwowi odegrali Barmakidzi, sławna rodzina perskiego pochodzenia, która służyła czterem pierwszym kalifom abbasydzkim, a Harun ar-Raszid mianował Barmakidę Jahję Ibn Chalida wezyrem o prawie nieograniczonej władzy. Zapisali się w pamięci potomnych jako wzór kompetentnych urzędników, a Jahja także jako mecenas kultury.

Do ważnych urzędników należał sędzia (kadi). Urząd ten został wprowadzony już przez Mu’awijję. Harun ar-Raszid utworzył urząd naczelnego sędziego (kadi al-kudat), odpowiedzialnego za mianowanie i nadzór sędziów w miastach prowincjonalnych imperium. Z kolei szambelan kierował porządkiem ceremoniału dworskiego podczas audiencji. Dowódca straży i dowódca policji czuwali nad porządkiem i bezpieczeństwem. Gwardia przyboczna odpowiedzialna za bezpieczeństwo kalifa składała się z tzw. wybranych (muchtarun). Jej członkowie pochodzili z różnych oddziałów, a także spośród niewolników kalifa. Nadwornymi lekarzami byli często mistrzowie i wychowankowie słynnej perskiej akademii w Dżundi-Szapur.

Jako odźwierni (bawwab) służyli głównie niewolnicy kalifa. Z wyzwoleńców wywodzili się kamerdynerzy (hudżdżab) i ich zastępcy. Na pozostałą masę służby dworskiej składali się: urzędnicy kancelarii prywatnej, recytatorzy Koranu, nawołujący do modlitwy, astronomowie, teologowie, kurierzy, dobosze, trębacze, pałacowi rzemieślnicy, stajenni, dozorcy, kucharze, załoga dworskich statków, zapalający lampy i wielu innych.

Audiencje.

Goście kalifa byli przyjmowani w iwanie lub w sali audiencyjnej. Zachowały się liczne relacje z przebiegu audiencji. Znakomitym źródłem jest „Kronika wysłannika Boga i królów”, dzieło arabskiego historyka pochodzenia perskiego Abu Dża’fara Muhammada Ibn Dżarira At-Tabariego (838–923 r.). Podaje on, że w audiencji Al-Mansura uczestniczyło każdego dnia siedmiuset dworzan. Kiedy się rozpoczynała, podnoszono zasłonę nad wejściem do sali i poszczególni goście byli dopuszczani przed oblicze władcy w ściśle określonej kolejności, według zajmowanych stanowisk i przynależności do warstw. Audiencja była okazją do mianowania gubernatorów i odczytywania oświadczeń, a także wysłuchiwania skarg, zazwyczaj na krzywdy wyrządzane przez urzędników.

Kultura dworska.

Obraz życia dworskiego znamy przede wszystkim ze źródeł literackich. Autorzy przytaczając liczne interesujące anegdoty, nie pomijali opisu spotkań z udziałem poetów, śpiewaków, muzyków, połączonych z piciem alkoholu, przytaczając także wiele pikantnych szczegółów. Wino, mimo że zakazane przez religię, było popularnym i powszechnie spożywanym trunkiem na dworze kalifa.

Za panowania Mu’awiji, pierwszego kalifa umajjadzkiego, wieczory towarzyskie miały charakter spotkań poetyckich z recytacjami. Kalif uwielbiał przede wszystkim południowoarabskie opowieści i anegdoty. Sprowadził nawet z Jemenu znanego rapsodystę ‘Abida Ibn Szarijję al-Dżurhumiego, aby zabawiał go opowieściami o dawnych bohaterach. W trakcie spotkań popijano różany sorbet, napój wysławiany w pieśni arabskiej, ulubiony zwłaszcza przez kobiety.

Za Abbasydów kultura dworska stała się elitarna – żeby w niej uczestniczyć, trzeba było mieć zarówno pieniądze, jak i wykształcenie. Kalif Al-Mamun (813–833 r.) kazał sobie przygotować listę tych, którzy mieli mu towarzyszyć przy stole – powinni mieć oni wykształcenie literackie, dworskie maniery bądź być uczonymi. Wśród dyskutowanych dziedzin znalazła się nawet kuchnia. Książki kucharskie pisały osoby wysoko postawione w hierarchii dworskiej, jak książę Ibrahim Ibn al-Mahdi, poeta i przez pewien okres kalif (817–819 r.). Ze źródeł wiemy, że kuchnia dworu abbasydzkiego preferowała dania z mięsa duszonego z owocami i warzywami. Bardzo ceniono słodkości.

Panie z królewskiego dworu cieszyły się stosunkowo wysokim stopniem swobody. Śpiewaczki i kompozytorki zyskały powszechną sławę dzięki swojej inteligencji, urodzie oraz talentowi. Niektóre kobiety wywierały również bezpośredni wpływ na wydarzenia polityczne. Szadżar ad-Durr, wdowa po ajjubidzkim sułtanie Egiptu, doszła nawet sama do władzy w 1250 r., zostając jedyną kobietą sułtanem w dziejach świata muzułmańskiego. Jej krótkie rządy otwierają okres panowania dynastii mameluckich w Egipcie.

Abbasydzi na wzór perski wprowadzili harem (znany uprzednio tylko u Sasanidów). Eunuchami byli przeważnie Grecy, którzy zostali wprowadzeni do świata arabskiego na wzór bizantyjski. Harem (arab. haram – zabronione) był częścią domu lub pałacu muzułmańskiego przeznaczoną jedynie dla kobiet. W czasach, gdy na dworze panującego mieszkały setki niewolnic, haremy często stanowiły ogromne, odosobnione od reszty pałacu budowle, strzeżone przez eunuchów. Haremem kalifa zarządzały nadzorczynie. Jego kobiety były najczęściej tureckimi bądź greckimi niewolnicami.

U Fatymidów.

Kalifowie fatymidzcy w Egipcie, tracąc stopniowo autorytet, zaczęli pod koniec XI w. posługiwać się wezyrami delegowanymi, którymi zostawali w zasadzie dowódcy wojskowi, obdarzeni szerokimi pełnomocnictwami. Najsławniejszym z nich był ormiański wyzwoleniec Badr al-Dżamali (wezyr w latach 1074–94). Wezyrowie ci kierowali bardzo scentralizowaną administracją i stali na czele korpusu urzędników. Każdej funkcji odpowiadały oznaki dostojeństwa, żołd i określone miejsce w czasie uroczystych posiedzeń. Rozróżniano urzędników szabli i urzędników pióra. Dobrobyt, jaki panował w Egipcie Fatymidów, przekładał się na rozkwit życia kulturalnego, a także na popieranie rozwoju nauk, zwłaszcza astronomii. Przyjęcia na dworze nie ustępowały pod względem przepychu przyjęciom kalifów abbasydzkich. Fatymidzi mieli też swoich poetów panegirystów, wśród których zasłynął Ibn Hani (zm. 973 r.), pochodzący z Andaluzji, znany ze swobodnych obyczajów i „heretyckich” poglądów filozoficzno-religijnych.

Rodziny kalifów zgromadziły ogromne majątki. Córka al-Hakima, Sitt Misr (Pani Egiptu), zmarła w 1063 r., pozostawiając m.in. 8 tys. służących, ponad 30 tys. chińskich waz napełnionych piżmem, unikatowe klejnoty, z których jeden rubin ważył 10 miskali (blisko 50 g). Jej gospodarstwa wiejskie dostarczały przychody w wysokości 50 tys. dinarów rocznie.

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną