Studencka brać. Uniwersytet Warszawski po powstaniu styczniowym

Uprzykrzający życie baronowej studenci są barwnymi bohaterami „Lalki”. Jak wyglądała ich edukacja i życie w Warszawie drugiej połowy XIX w.

Zamknięty uniwersytet. Jesienią 1831 r., kilka tygodni po zdobyciu Warszawy i zaraz po stłumieniu powstania listopadowego, Uniwersytet Warszawski został zamknięty. Mikołaj I uzasadnił to w słowach skierowanych do feldmarszałka Iwana Paskiewicza, dowódcy zwycięskich wojsk rosyjskich mianowanego namiestnikiem Królestwa Polskiego: „Ponieważ edukacja była zła i jej to zwłaszcza należy przypisać skłonność młodzieży do minionego buntu”. To prawda, że w powstaniu wzięła udział zdecydowana większość studentów warszawskiej Alma Mater. Niektórzy zginęli lub dostali się do niewoli; inni powędrowali na emigrację, przeważnie do Francji, by w wielu przypadkach stać się kontynuatorami niepodległościowej myśli i znakomitymi twórcami narodowej kultury.

Przez kolejne ćwierćwiecze stolica była pozbawiona wyższej uczelni z prawdziwego zdarzenia. Funkcjonowały co prawda jej namiastki, takie jak Szkoła Sztuk Pięknych, Instytut Agronomiczny w Marymoncie, Rzymskokatolicka Akademia Duchowna czy Kursy Prawa. Niektóre starały się przedłużyć tradycje uniwersyteckich wydziałów, zatrudniały dawnych profesorów i wykorzystywały materialną bazę zlikwidowanej wszechnicy. Jak słusznie zauważył historyk idei Jerzy Jedlicki, Mikołajowska polityka likwidacji wyższej oświaty w Królestwie Polskim „nie była i nie mogła być do końca konsekwentna ze względu na potrzebę zarządzania podbitym krajem przy pomocy krajowców”. Preferowano jednak szkolnictwo półwyższe o profilu głównie zawodowym. Niektóre z wymienionych placówek działały tylko kilka lat, nie było też mowy o badaniach naukowych i wymianie z zagranicą. Siłą rzeczy nie przetrwało wtedy w Warszawie studenckie środowisko, które byłoby widoczne w społecznym pejzażu miasta.

Szkoła Główna. Częściowa zmiana nastąpiła w ramach politycznej odwilży po porażce Rosji w wojnie krymskiej.