Gustáv Husák - kat i ofiara komunizmu

Dobrze wychowany
Zmarł w Bratysławie na wpół zapomniany i osamotniony. Przed śmiercią – on, ateista przez całe życie – poprosił o wizytę księdza i przyjął ostatnie sakramenty. Gustáv Husák. Kat i ofiara komunistycznego eksperymentu w jednej osobie.
Gustav Husak wita Leonida Breżniewa w Pradze, 5 maja 1970 r.
CTK/PAP

Gustav Husak wita Leonida Breżniewa w Pradze, 5 maja 1970 r.

Husak (pierwszy z prawej) podczas eleganckiego przekazania władzy na zamku praskim - 10 grudnia 1989 r. Czwarty z prawej stoi Vaclav Klaus.
CTK/PAP

Husak (pierwszy z prawej) podczas eleganckiego przekazania władzy na zamku praskim - 10 grudnia 1989 r. Czwarty z prawej stoi Vaclav Klaus.

Husak (w środku) w czasie wizyty w NRD w 1971 r. Po lewej Honecker, po prawej Ulbricht.
Bundesarchiv/Wikipedia

Husak (w środku) w czasie wizyty w NRD w 1971 r. Po lewej Honecker, po prawej Ulbricht.

Od dziecka był ambitny. Inteligentny, oczytany, dobrze wychowany. Jeden z jego kolegów opowiadał po latach, że na początku szkoły podstawowej wizytował ich klasę biskup i w żartobliwej rozmowie mówił chłopcom, że jak będą dużo pracować, uczyć się i modlić, to każdy z nich może kiedyś zostać biskupem. Mały Gustáv wzbudził konsternację nauczyciela, bo zapytał: A co trzeba zrobić, żeby zostać papieżem?

Przyszły szef partii komunistycznej i prezydent Czechosłowacji urodził się 10 stycznia 1913 r. w Dubravce, wsi graniczącej z Bratysławą (dzisiaj to jedno z blokowisk stolicy Słowacji). Pochodził z dramatycznie biednej rodziny. Szczęście małego Husáka polegało na tym, że wyróżniał się inteligencją. Zarówno miejscowy nauczyciel, jak i proboszcz starali się mu pomóc. Do szkoły powszechnej, do gimnazjum i na studia prawnicze chodził w Bratysławie. Mając 16 lat wstąpił do młodzieżówki komunistycznej, a w trzy lata później do partii. Był klasycznym typem tzw. salonowego komunisty. Do komunizmu doszedł przez literaturę i młodzieńczy entuzjazm. Miał naturę aktywisty, jeździł po Słowacji z zadaniem pozyskiwania młodzieży ze starszych klas gimnazjalnych. W 1938 r. skończył studia i rozpoczął aplikację adwokacką. Podczas wojny, w okresie Państwa Słowackiego, udało mu się znaleźć lukratywną posadę sekretarza wykonawczego (kierownika biura) Związku Przedsiębiorców Transportowych Słowacji.

Choć Słowacja uczestniczyła w wojnie, biorąc u boku Niemiec przez kilka dni udział w działaniach przeciwko Polsce w 1939 r. i od czerwca 1941 r. na froncie wschodnim, to ten udział praktycznie aż do połowy 1944 r. – poza ograniczonym kontyngentem wojskowym wysłanym do Rosji – ograniczał się do integracji gospodarczej z III Rzeszą, a jej obywatele żyli spokojnie, jak na wyspie pośrodku szalejącej w Europie wojny (ku zazdrości np. wygłodniałych wiedeńczyków). Partia komunistyczna nie była szczególnie aktywna. Kiedy w 1943 r. władze aresztowały jej kierownictwo i emisariusze z Moskwy tworzyli nowy komitet centralny, sięgnięto po Gustáva Husáka, działacza średniego szczebla.

Wojenna Bratysława miała kameralny charakter. W elicie nowego i niedużego państwa wszyscy się znali. Komunizujący prawnik Husák grywał w brydża przy winie z faszyzującym ministrem spraw wewnętrznych Machem. Najlepszy przyjaciel Husáka, poeta i komunista Laco Novomesky (też członek KC), był szwagrem szefa Służby Bezpieczeństwa. Kiedy na początku 1943 r. Niemcy – po odkryciu grobów w Katyniu – zażądali od swoich satelitów, aby zorganizowali wyjazdy delegacji na miejsce zbrodni, minister Alexander Mach wpadł na pomysł włączenia do niej Husáka. Gdy ten prosił o zwolnienie z tego obowiązku, Mach miał mu odpowiedzieć: Jedź, żebyś wiedział, do czego prowadzi to twoje komunizowanie, a jeżeli będziesz się opierał, to polecę bezpiece, żeby zamknęła cię za działalność antypaństwową. Husák pojechał. (Niektóre źródła mówią, że grupa, w której był, została zawieziona do Winnicy, gdzie również odkryto masowe groby).

Latem 1944 r., w obliczu widocznej już klęski Niemiec, grupa wyższych oficerów słowackich zorganizowała spisek, mający na celu zmianę frontu przez Słowację i przejście na stronę aliantów. Wojskowi zaproponowali komunistom wspólne przygotowania do przewrotu (by uzyskać poparcie zbliżającej się Armii Czerwonej). Również Husák był w to zaangażowany. Jednak powstania nie udało się zorganizować zgodnie z planami. Od lipca 1944 r. armia sowiecka zrzucała na teren Słowacji grupy dywersyjne, które prowadziły niszczycielskie akcje. Jedna z nich doprowadziła do kontrdziałań niemieckich i decyzji o obsadzeniu Słowacji przez Wehrmacht. Z tą chwilą cały zamysł przewrotu stracił sens. W Bańskiej Bystrzycy ogłoszono powstanie i symbolicznie podporządkowano się rządowi na emigracji w Londynie, by zamanifestować udział Słowaków w koalicji antyhitlerowskiej, ale strategiczno-wojskowego znaczenia to już nie miało. W powstaniu wzięło udział ok. 40–45 tys. żołnierzy armii słowackiej i ok. 10–15 tys. ochotników partyzantów. Niemcy potrzebowali kilku tygodni na zebranie sił, co dało powstaniu i miastu Bańska Bystrzyca szansę na ok. 4 tygodni wolnego życia politycznego i kulturalnego.

Gustáv Husák był w tym czasie jednym z przywódców powstania. Inteligentnie i energicznie prowadził działalność polityczną: wydawał manifesty, organizował zjazdy założycielskie itd. Analizując wystąpienia Husáka z tamtego okresu, widzimy, że jest on wówczas niewątpliwie słowackim patriotą, ale także zwolennikiem słowackiej republiki radzieckiej, który hasła odbudowy przedwojennej Czechosłowacji traktuje jak swego rodzaju polityczny kamuflaż. W końcu października powstanie zostało stłumione.

Po przejściu frontu w 1945 r. dla Gustáva Husáka rozpoczął się nowy okres w życiu. Został członkiem, a później przewodniczącym kilkuosobowego tzw. Korpusu Pełnomocników, zarządzającego Słowacją z nominacji władz ogólnoczechosłowackich. Ze względów politycznych rząd w Pradze musiał pokazać jakąś odrębność Słowacji; z drugiej zaś strony potrzebował narzędzia do spacyfikowania Słowaków, gdzie w wyborach 1946 r. – w odróżnieniu od Czech – nie wygrali komuniści, ale Partia Demokratyczna. Relacje z tamtej doby podkreślają kulturę osobistą i inteligencję Husáka. Nie zmienia to faktu, że w postępowaniu z niekomunistami nie miał skrupułów.

W 1950 r. dosięgły go walki frakcyjne i spory z przeszłości. Władzę w kraju przejmowała nowa ekipa z Viliamem Szirokym, który został szefem partii w Słowacji. Zgodnie z oficjalną wizją historii, Sziroky wykreślił powstanie słowackie z narodowego panteonu. Uznano je – zgodnie z duchem czasu – za burżuazyjno-nacjonalistyczną próbę restytucji kapitalizmu. Działaczy komunistycznych zaangażowanych w nie uznano za agentów i imperialistycznych sługusów. Husák został wyrzucony ze wszystkich zajmowanych stanowisk, a po kilku miesiącach aresztowany. Poddano go niezwykle ciężkiemu śledztwu. Był bity i upokarzany. Nie umiemy ocenić wpływu więzienia na jego psychikę, ale niektórzy próbują patrzeć na jego późniejsze postępowanie polityczne przez pryzmat tego doświadczenia. W takich interpretacjach strach miał być podstawowym motorem jego działań. Strach i przekonanie, że lepiej być wśród bijących niż wśród bitych.

W 1954 r. został oficjalnie skazany. A w 1960 r., podczas kolejnego zakrętu politycznego, wypuszczony i po trzech latach zrehabilitowany. Szły nowe czasy, osoba taka jak Husák dobrze nadawała się na nową ikonę: zdeklarowany i zawsze wierny komunista, w czasie wojny próbował walczyć, niesprawiedliwie prześladowany. Zatrudniono go w Bańskiej Bystrzycy z zadaniem napisania „prawdziwej” historii Słowackiego Powstania Narodowego. Zadanie to zrealizował w 1964 r.: oddał do KC grubą (ponad 600 stron), dzisiaj zapomnianą, książkę „Świadectwo o Słowackim Powstaniu Narodowym”. Książka została natychmiast opublikowana przez partyjne Wydawnictwo Literatury Politycznej i stała się jednym z symboli zaczynającej się destalinizacji i tzw. praskiej wiosny, a sam Gustáv Husák (trochę bez własnej decyzji) został wpisany na listę reformatorów. Książka w niewielkim stopniu związana jest z prawdą historyczną, ale poruszana w niej tematyka przywrócenia równości w stosunkach słowacko-czeskich dobrze pasowała do atmosfery tamtej doby. Jako najbardziej znany zwolennik federalizacji Czechosłowacji w kwietniu 1968 r. Husák został wicepremierem.

Czytaj także

Teksty historyczne

W nowej POLITYCE

Zobacz pełny spis treści »

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną