Tomasz Szarota (1940–2026). Zawsze zanurzony w polskim doświadczeniu

Tomasz Szarota, jeden z najwybitniejszych polskich historyków XX w., zmarł 11 sierpnia w wieku 86 lat.

Niedawno widzieliśmy się w redakcji „Polityki”: w maju Tomasz Szarota za wywiad rzekę „Duma i wstyd. O historii i potrzebie pamiętania” odebrał Nagrodę Historyczną. Już szóstą! Był w tej dziedzinie absolutnym rekordzistą. Ta ostatnia nagroda jest symboliczna: Profesor przez całe życie uczył, że pamięć nie może być ani wygodna, ani selektywna.

Jego biografia od początku była wpisana w historię, którą później badał. Urodził się 2 stycznia 1940 r. w okupowanej Warszawie, kilka tygodni po tym, jak Niemcy zamordowali jego ojca, Rafała Marcelego Blütha – publicystę katolickiego, historyka literatury i sowietologa. Matka, Elida Maria Szarota, romanistka i poliglotka związana z Paryżem i Berlinem, sama przeszła przez Pawiak. W życiu Szaroty od początku splatały się więc trzy kultury: polska, niemiecka i francuska. Dzięki temu patrzył na polskie doświadczenie z bliska, ale porównawczo: widział Warszawę obok Paryża, Amsterdamu czy Aten, polski strach obok strachu innych narodów, polską odwagę obok cudzej odwagi.

Najważniejszym świadectwem tego spojrzenia pozostaje książka „Okupowanej Warszawy dzień powszedni” – zmieniła sposób pisania o drugiej wojnie światowej. Szarota opisał okupację nie od strony decyzji politycznych i konspiracyjnych legend, lecz od strony kolejek, głodu, plotki, lęku, małych gestów oporu i codziennych strategii przetrwania. Pokazał, że historia okupacji rozgrywała się także w mieszkaniach, tramwajach, sklepach, kawiarniach i rodzinnych rozmowach. Była to wielka historia oglądana przez doświadczenie zwykłego człowieka.

Miał w sobie coś z detektywa. W książce o Stefanie Starzyńskim zrekonstruował losy prezydenta Warszawy po 1939 r. z fragmentów relacji, sprzecznych świadectw i śladów pozostawionych w dokumentach.