Kraj

Ofiary Gwiazdy Śmierci

Jak prezes PiS wpływa na swoich ludzi

Po tym, co PiS zrobił z państwem, jego systemem, prawem, całymi branżami, środowiskami, tysiącami ludzi, nic już nie będzie takie samo. Po tym, co PiS zrobił z państwem, jego systemem, prawem, całymi branżami, środowiskami, tysiącami ludzi, nic już nie będzie takie samo. MP/Studio Polityka/Andrzej Hulimka/Reporter
Obóz rządzący stawia swoim ludziom duże wymagania: należy mieć moralną giętkość, zapomnieć o logice i uodpornić się na upokorzenia. Koszty takiej blankietowej lojalności mogą być jednak ogromne.
Marek Kuchciński, marszałek Sejmu, należy do najbardziej zaufanych ludzi prezesa, a zarazem najbardziej posłusznych.Andrzej Hulimka/Forum Marek Kuchciński, marszałek Sejmu, należy do najbardziej zaufanych ludzi prezesa, a zarazem najbardziej posłusznych.
Morawiecki uosabia wiele sprzeczności i niekonsekwencji obozu władzy, co zapewne spowoduje w końcu jakieś spektakularne pęknięcie.Eva Plevier/Reuters/Forum Morawiecki uosabia wiele sprzeczności i niekonsekwencji obozu władzy, co zapewne spowoduje w końcu jakieś spektakularne pęknięcie.

Artykuł w wersji audio

Trzeba głosować, nie ciesząc się. Uznawać, że dwie sprzeczne ze sobą opinie są prawdziwe. Twierdzić, że czyjaś dymisja nastąpiła za zasługi. Mówić, że wprawdzie konstytucja została naruszona, ale to było konieczne. Że klęska jest sukcesem, a kapitulacja – aktem niezłomności. Że pieniądze się należały, ale i nie należały. Że miało się rację, wprowadzając kozę, i ma się rację, ją wyprowadzając.

To kręcenie, lawirowanie, zaprzeczanie samemu sobie, proste kłamstwa i te bardziej skomplikowane pojawiały się nieustannie, a już zwłaszcza przy okazji kwestii ustaw sądowniczych, ustawy o IPN czy tzw. afery nagrodowej. Wymagają one od ludzi władzy dużego samozaparcia, przekonania, że istnieje wyższy sens takiej postawy. Że jeżeli nawet samemu się nie zawsze rozumie, to jest jakaś mądrość wspólnoty i przywódcy, która przynosi alibi i ukojenie. Powstaje specyficzny stan zawierzenia, oddania własnej integralności w zewnętrzny zarząd. Nawet jeśli oznacza to traumy i jednak okresowe lęki o przyszłość. Krąg oddziaływania tego dziwnego stanu świadomości jest szeroki, poniżej wybrane przykłady.

Prezydent

Niedługo przypada trzecia rocznica zaprzysiężenia na urzędzie prezydenckim Andrzeja Dudy, który z emfazą zapowiadał w Sejmie, że będzie niezłomnym strażnikiem konstytucji. Może nawet dałoby się odtworzyć marzenie prezydenta o zachowaniu integralności, odgrywaniu samodzielnej roli politycznej, ale bilans tej szarpaniny jest głęboko smutny. Na koniec bowiem Jarosław Kaczyński w sprawach zasadniczych osiągnął, co chciał, widowiskowo łamiąc opór lokatora Pałacu Prezydenckiego.

Duda dostał się do tej specyficznej szarej strefy, jaką wyznaczył dla swoich ludzi lider PiS, z której od pewnego momentu – nie zawsze uświadamianego – nie ma już ucieczki. Następuje rozkład politycznej osobowości, ale i moralne zagubienie. Stąd może ta dziwaczna taktyka prezydenta, jak ostatnio w przypadku Sądu Najwyższego. Jakby zarazem chciał być odważny i przestraszył się.

W przypadku Andrzeja Dudy zadziałała systemowa reguła uprawiania polityki przez Kaczyńskiego. Polega ona na poddaniu wykonawców bezwzględnej próbie dyscypliny. Jeśli czas tej swoistej tresury wydłuża się, a to za sprawą objawienia ambicji czy manifestowania własnych przekonań, to tym gorzej dla tresowanego. Bo tym bardziej finalne posłuszeństwo staje się widome, a dla delikwenta dotkliwe. Teraz czeka Dudę dalszy ciąg gehenny sądowniczej i finał nieszczęsnej kwestii referendum, którą prezydent przegra zarówno, kiedy się ono odbędzie, jak i przepadnie. Ale nie byłoby pomysłu referendum, gdyby Duda nie czuł, że jest przy Kaczyńskim nikim. W efekcie jednak nie powiększył swojej samodzielności nawet o milimetr, a jeszcze ma kłopot. To pokazowa nauczka, jakiej udziela prezes.

Etatowcy i zleceniobiorcy

W politycznym ekosystemie Jarosława Kaczyńskiego najlepszą formę i świetne samopoczucie zachowują ci, którzy zawsze i bez zbędnych wątpliwości swoje ambicje lokowali w cieniu prezesa. Czują się bezpiecznie, bo wiedzą, że w razie czego mają bilet do kapsuły ratunkowej. Największą integralność zachowali zatem tacy działacze PiS, jak np. Joachim Brudziński, Mariusz Błaszczak, Ryszard Terlecki, Marek Suski, którzy wysłani do jakichkolwiek zadań wykonają polecenia po prostu bez zmrużenia oka.

Osobną zaś kategorią są ludzie przez PiS wynajęci, jak choćby szef MSZ Jacek Czaputowicz. Nie uraziło go – jak sam stwierdził – nazwanie przez prezesa Kaczyńskiego „eksperymentem”. A ostatnio kwestię sporu polskich władz z Unią Europejską o praworządność skomentował: „na razie stoimy na stanowisku, że my mamy rację”. Rozbrajająca jest ta racja „na razie”. Można przypuszczać, że Czaputowicz szybko pojął bardzo osobną logikę swego politycznego pracodawcy, gdzie prawda i racja są uzależnione od sytuacji. Ale szczerość i prostoduszność ministra jest jeszcze niepisowska, tu musi nadrobić.

Na wysoką pozycję stara się zasłużyć ponownie Zbigniew Ziobro, ale już chyba na zawsze będzie napiętnowany jako zdrajca i spalony delfin. Może być użyteczny, ale nigdy nie wróci do prawdziwych łask i głębszej konfidencji. Bo ci, którzy odeszli, a potem powrócili z podkulonymi ogonami, nie mają już szans na pokazanie się jako postaci kompletne, zintegrowane. Jeśli mają jakieś znaczenie, to tylko z przyzwolenia Kaczyńskiego. Presja, z jaką musi żyć Ziobro, polega na tym, że w każdej chwili może być strącony i nikt się za nim w PiS nie ujmie.

Marszałkowie

Szczególnym przypadkiem jest Marek Kuchciński, marszałek Sejmu, który należy do najbardziej zaufanych ludzi prezesa, a zarazem najbardziej posłusznych. Tak bardzo, że dał sobie wcisnąć laskę marszałkowską mimo bijącego w oczy braku predyspozycji do tej roboty. Na jego przykładzie widać też inną cechę Kaczyńskiego: że lubi czasami podręczyć swoich ludzi, ale też – dręczyć swoimi ludźmi innych. Zdaje się, że taką rolę odgrywają np. Julia Przyłębska uzdatniająca TK, Beata Kempa zajmująca się uchodźcami czy naprawiający wymiar sprawiedliwości poseł Piotrowicz; do niedawna kimś takim był Macierewicz, wciąż jest Jacek Kurski. Do każdego z tych zadań mógł prezes PiS wybrać kogoś bardziej akceptowalnego dla politycznego „środka”, ale zdecydował się na takie persony po to, by dodatkowo upokorzyć swoich przeciwników. Jakby mówił: tak, właśnie oni będą się tym zajmować, bo stać mnie na to.

Trzeba też wspomnieć o marszałku Senatu Stanisławie Karczewskim, który jeszcze w czasie parlamentarnego kryzysu w 2016 r. próbował pokazać swoją odrębność lekarza – tradycyjnego inteligenta, bez powodzenia. Potem bardzo chciał kandydować na prezydenta Warszawy. Ale zrezygnował w jednej chwili po spotkaniu z prezesem Kaczyńskim, a z wypowiedzi marszałka wynikało, że pomysł z kandydowaniem od początku był niemądry i tak naprawdę on sam nie wie, po co mu to było. Czyli wrócił do obowiązującego kodu.

Politycy PiS często mówią, że ich pragnienia i ambicje nie mają żadnego znaczenia wobec Sprawy, która jest ważniejsza niż ludzie. Chyba nie wiedzą, że ujawniają w ten sposób chyba największe niebezpieczeństwo płynące z doktryny PiS dla całego społeczeństwa – że liczy się tylko idea i wizja przywódcy, a „koszty osobowe” są bardzo daleko w tej hierarchii.

Była pani premier

Gdy Beata Szydło prowadziła kampanię wyborczą Andrzeja Dudy, była na swoim miejscu. Zdawało się, że jej premierostwo będzie zasłużoną gratyfikacją za zasługi. Grillowanie zaczęło się jednak od samego początku. Premier musiała wziąć, wraz z prezydentem, całą odpowiedzialność za łamanie konstytucji, potem za walkę z Brukselą o Tuska, za „nagrody”, wszystkie łamańce rządowe i resortowe, rozgrywające się wysoko ponad nią, pod nadzorem Nowogrodzkiej.

Osobowość byłej premier osiągnęła stadium rozbicia, dygotu, gdy euforia wymienia się z przygnębieniem, kiedy organizm zmuszany jest do walki, by za chwilę wpadać w apatię i bezruch, jak choćby w czasie strajku osób niepełnosprawnych. Może się pocieszać, że ma pewną popularność, jest postrzegana jako swojska Beata, ale i ta sława niespodziewanie szybko przemija. Wystarczy porównać tę pogodną, miłą panią z 2015 r. z dzisiejszą byłą premier po przejściach, ze ściągniętą twarzą i smętnym wzrokiem, żeby zrozumieć, co przeszła i czego w tym czasie wymagało od niej PiS. To może najbardziej dramatyczny przykład tego, co może z człowiekiem zrobić tak toksyczna władza. Oraz sytuacja, kiedy zapleczem politycznym rządu dowodzi ktoś inny niż premier. To musi niszczyć psychikę.

Morawiecki

Dlatego niewiele chyba mniejszy rozpad osobowości przydarzył się Mateuszowi Morawieckiemu, choć nie brak opinii, że on tak zawsze miał. Droga dzisiejszego premiera do stanowiska nie bardzo pasuje do wzorca, który sam dzisiaj prezentuje jako idealny: Polaka swojaka, współczesnego żołnierza wyklętego, walczącego z obcymi i brzydzącego się przeszłością – komunistyczną, liberalną i wszystkimi innymi.

Morawiecki, co mu się wypomina na prawicy, „wysługiwał się” jako bankier kapitałowi zagranicznemu, na czym zarobił fortunę. A jako doradca Tuska, chcąc nie chcąc, firmował wiele z rozwiązań, które PiS negowało i dzięki tej krytyce w dużej mierze poszło po zwycięstwo prezydenckie i parlamentarne. Morawiecki uosabia wiele sprzeczności i niekonsekwencji obozu władzy, co zapewne spowoduje w końcu jakieś spektakularne pęknięcie.

Na razie komentatorzy, głównie zresztą teoretycznie niepisowscy, rozpływają się z zachwytu, jak to Morawiecki pokazał sprawczość i geniusz w sprawie złagodzenia ustawy o IPN, zapominając, że wcześniej objawił całkowity brak sprawczości, kiedy ustawa wchodziła w życie. Nie tylko jej nie zapobiegł, ale potem jej jeszcze nieudolnie bronił (słynna odpowiedź na pytanie izraelskiego dziennikarza). Zarówno decyzję o uchwaleniu ustawy, jak i o jej złagodzeniu podjął Jarosław Kaczyński, który przyznał, że zrobił to z powodu nacisku USA. Morawiecki musiał zaś bronić dwóch sprzecznych stanowisk i robić z siebie niepoważną figurę. Lider PiS często tego od swoich ludzi wymaga.

Aby cokolwiek znaczyć w PiS, premier musiał głęboko wejść w charakterystyczny język tej partii, pokrętny, niespójny i insynuacyjny. Zmuszony jest wygłaszać bałamutne mowy dla naiwnych, ale gdyby nie chciał, toby nie musiał. Wszędzie, poza najtwardszym kręgiem PiS i częścią niepisowskich publicystów – wyraźnie zauroczonych Morawieckim (jak wcześniej Dudą) – jego wystąpienia brzmią kabaretowo. Zdanie premiera wygłoszone w Strasburgu, że „zakucie Frasyniuka w kajdanki chyba było niepotrzebne”, to kwintesencja jego metody, której grube szwy widoczne są z daleka. To „chyba” to było do wyborców PiS, a „niepotrzebne” do pozostałych.

Kaczyński podzielił Morawieckiego na kilka części: dla twardego elektoratu – żeby zastąpił „naszą Beatę”, dla Junckera – żeby szef KE go klepał po głowie, i dla symetrystów – żeby go podziwiali i demobilizowali opozycję. Pytanie, jak długo sam Morawiecki udźwignie te wszystkie wersje i będzie włączał właściwe taśmy w odpowiednim czasie. W Strasburgu mu się pomyliły i do europosłów mówił tak jak na spotkaniach z wyborcami w terenie. A może o to chodziło.

Gowin

Do zaciągu, który ma w swoich biografiach Unię Wolności i Platformę, należy wicepremier Jarosław Gowin. On również choruje na swoisty neofityzm, coraz bardziej nienawidzi Tuska i swojej poprzedniej partii, tak bardzo, że wyparł ze świadomości, iż w jej rządach był nawet ministrem sprawiedliwości. I to pełnym reformatorskich pomysłów, upominającym się o wartości, o których jakoś w rządzie PiS zapomniał, głuchy na łamanie konstytucji i praworządności.

Czy tej dewastacji dokonał Kaczyński, czy też po prostu zobaczył, z kim ma do czynienia, i wiedział, jak po ten użyteczny kapitał sięgnąć? Trudno dociec. Jarosław Gowin pozuje na męża stanu, nie chce widzieć, że brakuje mu powagi, którą sam sobie odebrał, gdy poddał się masażom Kaczyńskiego i grze politycznej, w której jest tylko pionkiem. Tzw. reforma nauki Gowina, po kilku setkach poprawek, jest symbolem sytuacji samego Gowina, nieustannie poprawianego konserwatywnego liberała, który dla spokoju ideowego sumienia przystąpił do socjalrewolucjonistów.

Gliński

Gdzieś w tej kategorii mieści się też inny wicepremier – Piotr Gliński. Także kiedyś w Unii Wolności. Postać w zasadzie tragikomiczna, kiedyś premier techniczny, a teraz minister, który wyrzuca i zwalnia, daje pieniądze (zwłaszcza o. Rydzykowi) po uważaniu, ale według klucza partyjnego, cenzuruje kulturę i historię. Czasami wpada w jakąś szewską irytację, może ma swoje godnościowe limity, a funkcja i rola, jaką odgrywa, jakoś go w sumie uwiera.

Typowy nominat Kaczyńskiego, z którym się gdzieś kiedyś przypadkowo zetknął i z którego kaprysu zaczął tę przedziwną karierę polityczną. Nie można oprzeć się wrażeniu, że Piotr Gliński w swoim zacietrzewieniu i radykalizmie coraz bardziej oddala się od Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, którego jest profesorem. Tak jakby podjął decyzję, że jednak idzie za Kaczyńskim, a nie za socjologią, bo prezes to większy konkret. Gowin, Gliński, także Ziobro i wielu innych funkcjonują tylko w sztucznej konstrukcji stworzonej w 2015 r. Kiedy ta się rozsypie, oni także przepadną.

Kaczyński

Nie można oprzeć się wrażeniu, że Jarosław Kaczyński zdaje się lubić ten rodzaj uzależniania swoich ludzi, polegający na tym, że odbiera im powagę, czyni z nich figury na tyle zabawne i żałosne, że samodzielnie nic już nie znaczą. A politycy zależni od Kaczyńskiego przenoszą te zwyczaje, reguły i zachowania do dalszych kręgów, do tych, którzy z kolei są zależni od nich. Tak powstaje ta osobliwa hierarchia.

W każdej partii znajdziemy działaczy, którzy odbiegają od kanonów mądrości i przyzwoitości. Rzecz w tym, że świat polityki PiS jest szczególny, choć wcale nie taki oryginalny. Każdy opis władzy autorytarnej, dworu bezwzględnej monarchii, nasuwa myśl, że Kaczyński właśnie do zbudowania takich konstrukcji dążył i je osiągnął. Że zachowania i kondycja jego ludzi to nie patologia, odstępstwo od reguł, ale przeciwnie – to planowy wynik świadomych zabiegów. Kaczyński powiedział w czasie swoich pierwszych rządów, ponad dekadę temu, że nieważne, czyje ręce podnoszą się za jego projektami. To szczera przestroga: zwolennicy PiS są okresowo przydatni, ale nikt za nich nie zamierza umierać.

Droga bez powrotu

Akces do obozu władzy to niełatwy los. Po zbliżeniu się do – nawiązując do znanej filmowej sagi – pisowskiej „gwiazdy śmierci” ludzie zaczynają inaczej mówić, myśleć, zachowywać się; ulegają specyficznemu stanowi akceptowanej, a może nawet dającej jakąś pokrętną satysfakcję bezwolności. Po oddaleniu się od gwiazdy stopniowo powracają do racjonalności i powszechnie stosowanej logiki. Spotkało to m.in. Giertycha, Dorna, Kamińskiego, Kluzik-Rostkowską, Mężydłę, Ujazdowskiego nawet dwukrotnie, i wielu innych. Wszyscy oni wygadywali kiedyś niestworzone rzeczy, których zapewne sami dzisiaj nie rozumieją i nie chcą pamiętać, ale się od tego ciążenia uwolnili. Złowrogość tej gwiazdy dostrzegali przez pewien czas nawet Ziobro, Bielan, Sellin i Kurski. Ale potem wrócili na jej orbitę. Niektórzy, jak były poseł Nowoczesnej Zbigniew Gryglas, sami świadomie się ku gwieździe udali. I już mówią Kaczyńskim, bronią polityki Imperium, są bardziej zagorzali niż pisowscy weterani.

Siła ciążenia pancernej gwiazdy jest znaczna. Dzięki niej można okazywać reszcie poczucie wyższości, co musi sprawiać zwykłą przyjemność. Ale cena pozostawania w jej zasięgu jest wysoka. Dzisiaj wydaje się, także często komentatorom niepisowskim, że świat Kaczyńskiego wygrywa, że to tam okazała się być ulokowana historyczna i społeczna racja, cokolwiek byśmy o tym sądzili. Dlatego kompromitacja poza światem Kaczyńskiego wydaje się wielu ludziom nieważna, ponieważ władza, posady, pieniądze i kryteria normalności są teraz w rękach PiS. Ale tak przecież nie będzie wiecznie.

Wciąż nie ma twardych dowodów na trwałość populistycznej rewolucji. A inwestycja w Kaczyńskiego i jego wizje wymaga niemal straceńczych poświęceń i rezygnacji z poczucia integralności w stopniu dotąd niespotykanym w polskiej polityce. Po tym, co PiS zrobił z państwem, jego systemem, prawem, całymi branżami, środowiskami, tysiącami ludzi, nic już nie będzie takie samo. To nie jest zwykły obrót politycznej sceny.

Coraz bardziej widać, że prezes obozu rządzącego zabrał swoich ludzi w drogę bez powrotu. A ci postawili wszystko na jedną kartę. Jednak ewentualne przebudzenie ponownie w świecie liberalnej demokracji, który może nagle powrócić, będzie nieprzyjemne. Zwłaszcza dla tych „wynajętych”, na zlecenie, urzeczonych zagwarantowanym przez prezesa brakiem piekła. Dla rozmaitych pochlebców, poputczików, propagandowych wyrobników, nadgorliwych urzędników, wojskowych, prokuratorów, sędziów, samorządowców, usłużnej profesury itd.

Zleceniodawcy, czyli politycy PiS, mogą jeszcze uciec do Sejmu czy europarlamentu (choć i oni nie mogą być pewni bezkarności). Ale dla pomocników nie wystarczy tam miejsca. Oni pozostaną na łasce nowych zwycięzców. A przy tym stanie emocji, kiedy – jak nigdy w takiej skali wcześniej – radykalny antypisowski hejt wylewa się choćby z internetu, kolejnego przebaczenia nie będzie. Jeszcze po 2007 r. było to możliwe, teraz już nie.

Polityka 28.2018 (3168) z dnia 10.07.2018; Polityka; s. 16
Oryginalny tytuł tekstu: "Ofiary Gwiazdy Śmierci"
Więcej na ten temat
Reklama

Czytaj także

Ludzie i style

Związki romantyczne: zachowania, które wydają się normalne, a są toksyczne

Zdarza się, że mylimy zachowania, które są do zaakceptowania, z takimi, które stopniowo nasze związki wyniszczają.

Polityka.pl
13.05.2017
Reklama

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną