Chrystus - najpopularniejszy bohater polskiej literatury

Z nieba do Polski
Połączył pisarzy młodszych i starszych i stał się niespodziewanie najpopularniejszym – choć nienowym – bohaterem polskiej literatury. Jego postać ma być przede wszystkim lekiem na powracający polski mesjanizm.
Polscy pisarze postanowili sprowadzić Chrystusa do naszego kraju.
Mirosław Gryń/Polityka

Polscy pisarze postanowili sprowadzić Chrystusa do naszego kraju.

materiały prasowe

Wydawnictwo Literackie/materiały prasowe

materiały prasowe

Od razu go poznałem. Wyglądał stereotypowo. Tak stereotypowo, że nie ma sensu go opisywać. Dopiero po chwili zauważyłem, że jego twarz – mimo iż przez wieki zdążyła się opatrzyć – jest jakaś taka realna. Sprawiał wrażenie, jakby był mniej więcej w moim wieku” – czytamy w „Masakrze profana” Jarosława Stawireja.

Chrystus pojawił się w wydanych w ostatnich miesiącach książkach „Pannie Ferbelin” Stefana Chwina i „Balladynach i romansach” Ignacego Karpowicza oraz w noweli „Jezus na prezydenta” Zbigniewa Masternaka. Za każdym razem gości we współczesnym świecie. Pisarze częściej wybierali dotąd inną formę: powieść-apokryf, woleli napisać swoją wersję Ewangelii lub jej fragmentu, jak w „Mistrzu i Małgorzacie” Bułhakowa. Popularność rozmaitych żywotów Jezusa zapoczątkowała książka filozofa Ernesta Renana z 1863 r., w której pokazał Chrystusa nie jako Boga, ale zwykłego człowieka. Autora nazywano zdrajcą Kościoła i Judaszem, ale też porównywano go do Darwina, a sława tej książki ciągle rosła. Jezus był u Renana „genialnym prostaczkiem”, ukazywał ideał, do którego ludzkość powinna dążyć. Ta książka miała dziesiątki wydań i była ważna zarówno dla chrześcijan, jak i dla sceptyków religijnych.

Polskie XX-wieczne żywoty Jezusa pisali m.in. Roman Brandstaetter, Ewa Szelburg-Zarembina, Jan Dobraczyński czy Szlomo Asz. W 1973 r. ukazała się popularna powieść „Według Judasza. Apokryf” autorstwa Henryka Panasa, w której Judasz przemawia we własnym imieniu, nie jest też zdrajcą, a po śmierci Jezusa zakłada gminę religijną, głoszącą inną naukę Jezusa.

W literaturze światowej roi się od powieści apokryficznych. Najgłośniejsze było oczywiście „Ostatnie kuszenie Chrystusa” Nicosa Kazantakisa. Z kolei wznowiona właśnie przez wydawnictwo Rebis „Ewangelia według Jezusa Chrystusa” José Saramago, w której pojawia się romans Jezusa i Marii Magdaleny, tak zainspirowała redakcję portugalskiego „Playboya”, że zaryzykowała opublikowanie kontrowersyjnej sesji zdjęciowej, co skończyło się zamknięciem pisma. Norman Mailer w swojej „Ewangelii według Syna” oddał głos Jezusowi, który uważał, że ewangeliści przekręcili jego przesłanie. Była jeszcze „Ewangelia według Piłata” Erica Emmanuela Schmitta, w której Jezus przyznawał się, że nie jest mesjaszem. I „Ewangelia według Judasza” Jeffreya Archera. A ostatnio swoje wersje życia Jezusa opublikowała też specjalistka od wampirów Anne Rice i pisarz fantastyczny Philip Pullman, u którego występują bliźniaki Jezus i Chrystus – jeden dobry, drugi zły.

Polscy pisarze postanowili jednak sprowadzić Chrystusa do naszego kraju. Nie tyle chcieli na nowo portretować Boga-człowieka, ile poprzez tę postać opowiedzieć o współczesnej Polsce i katolicyzmie.

Chrystus antykościelny

Akcja „Panny Ferbelin” Chwina toczy się w Gdańsku gdzieś na przełomie XIX i XX w. W mieście pojawia się Nauczyciel z Neustadt, który uzdrawia nakładając dłonie i naucza gromadząc tłumy. Otwarcie krytykuje Kościół, który zamienił się w wielkie przedsiębiorstwo. „Kościół już dawno przestał być matką wszystkich ludzi. Stoi na straży niesprawiedliwego świata” – mówi. Nauczyciel pracuje w stoczni i domaga się dla robotników m.in. pięciogodzinnego dnia pracy. W ten sposób staje się niebezpieczny dla każdej władzy. Chwin pokazuje, że gdyby rzeczywiście Chrystus pojawił się ponownie dzisiaj, zostałby uznany za wroga Kościoła.

Taki rodzaj krytyki znajdziemy w polskiej literaturze wcześniej, choćby u Tetmajera w opowieści „O Panu Jezusie i zbójnikach”. Jezus pojawia się na Ziemi nierozpoznany, by przyjrzeć się światu z bliska i zakwestionować niesprawiedliwy porządek utrzymywany przez ludzi w jego imię. U modernistów często postać Chrystusa miała sugerować, że misja chrześcijańska się nie udała, w świecie rządzi zło. Podobnie u Chwina – Kościół zniekształcił przesłanie, natomiast Nauczyciel je odnawia. Jednak zło świata przenika też do jego najbliższego otoczenia – uczniowie boją się, nie są mu wierni, i tylko kobieta, panna Ferbelin, towarzyszy mu w trudnym czasie.

Nauczyciel u Chwina nawiązuje także do wizerunku Chrystusa jako buntownika i rewolucjonisty. W poezji początku XX w. Chrystus pojawiał się jako robotnik w czasie rewolucji 1905 r. albo jak u Tuwima wśród złodziei i prostytutek na moście w wierszu „Chrystus miasta”.

W „Pannie Ferbelin” przedstawiciele władzy boją się nie na żarty: „On politykę z religią umiejętnie łączy. A jak on jeszcze pójdzie któregoś dnia do gdańskiej stoczni i na gdańskiej bramie obraz Matki Boskiej zawiesi, to on robotników (…) taką siłą natchnie, że będziemy mieli prawdziwe kłopoty”. Nauczyciel w powieści Chwina nosi więc również cechy robotników z 1980 r.

Bohater popkultury

W „Balladynach i romansach” Karpowicza Chrystus należy do „popkulturalnego” nieba, gdzie zgodnie mieszkają idole zbiorowej wyobraźni i bogowie różnych kultur. Na Ziemi chrześcijańska misja się nie udała, bo ludzie nie stali się lepsi, chcieli tylko zasłużyć na życie wieczne. Jednak schyłek dawnego porządku nie przynosi przemiany na gorsze, przeciwnie, w świecie bez bogów ludzie się mniej mordują. Jezus jest jednym z tych, którzy zamierzają zejść na Ziemię. Najwięcej łączy go z ludźmi, bo rzeczywiście ich kocha. Do tego stopnia, że chciałby odebrać im wizję raju po śmierci, żeby nie kierowali się w życiu strachem przed piekłem czy nadzieją na niebo. I byli naprawdę wolni. Zstępuje więc po to, by nie zmartwychwstać.

Bogowie na Ziemi rozmontowują świat tradycyjnych wartości, ale nie roszczą sobie prawa do pouczania ludzi, do głoszenia jedynej prawdy. Tracą swoje przywileje, a za to stają się śmiertelni. Jezus po swoim ponownym zstąpieniu, zamiast walką z Kościołem, zajmuje się działalnością charytatywną sponsorowaną przez bogatą boginię Nike, z którą się związał. W dodatku Polska nie jest tu wcale wyjątkowa, to kraj „z promocji”, niespecjalnie atrakcyjny, w którym panuje „katolicyzm magiczny”, oparty na cudach i zdarzeniach nadprzyrodzonych.

U Karpowicza obraz Chrystusa i innych bogów jest sposobem odreagowania mesjańskiego mitu narodu wybranego, mitu, którego powrót obserwujemy w życiu społecznym. Podobną funkcję pełni Jezus u Masternaka.

Czytaj także

Aktualności, komentarze

W nowej POLITYCE

Zobacz pełny spis treści »

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną