Świat

Jaka to wojna?

Czy po kryzysie czeka nas wojna

Gdy pod wpływem kryzysu napięcia społeczne wewnątrz krajów będą się nasilały i nerwowość polityków wzrośnie, zimne wojny mogą nieoczekiwanie stać się wojną gorącą. Gdy pod wpływem kryzysu napięcia społeczne wewnątrz krajów będą się nasilały i nerwowość polityków wzrośnie, zimne wojny mogą nieoczekiwanie stać się wojną gorącą. Ed Darack/Science Faction / Corbis
Minister Jacek Rostowski zbulwersował Polaków wizją wojennej katastrofy jako możliwego następstwa kryzysu i upadku projektu europejskiego. Nareszcie!
Protest przeciwko obradom państw grupy G8 w kanadyjskim Huntsville, 2010 r..Carlo Allegri/Reuters/Forum Protest przeciwko obradom państw grupy G8 w kanadyjskim Huntsville, 2010 r..
Jeden z demonstrantów protestu przeciw obradom grupy G20 w Toronto niesie imitację trumny z napisem „Demokracja”.Mike Segar/Reuters/Forum Jeden z demonstrantów protestu przeciw obradom grupy G20 w Toronto niesie imitację trumny z napisem „Demokracja”.

Na Zachodzie nie zrobiło to wielkiego wrażenia. Tam o kryzysie od dawna mówi się i pisze z powagą i obawą. Na tle codziennego szczebiotu większości polskich polityków oraz publicystów krajowe echa wypowiedzianych w Brukseli słów Rostowskiego okazały się niemal piorunujące. Po polsku histeryczne i przygnębiająco zgodne.

Kiedy trzy lata temu wybuchł obecny kryzys, polska debata ekonomiczna ciążyła ku tezie, że kryzysu nie ma, jest tylko problem amerykańskiego rynku hipotecznego, amerykańskiego sektora finansowego, niezrównoważonego budżetu Ameryki. Kiedy Europa zaczęła mieć kłopoty, w Polsce dominował pogląd, że to tylko zakażenie, a my jesteśmy bezpieczni, bo nasze powiązania z międzynarodowymi rynkami są ograniczone i poddane surowym rygorom. Kiedy wielkie wykupy i interwencje rządów na rynku bankowym przyniosły uspokojenie, podczas debaty emerytalnej z ministrem Rostowskim Leszek Balcerowicz orzekł, że kryzys się skończył. W polskiej debacie chętnie tę myśl podchwycono. Gdy Irlandia oraz kraje PIGS (Portugalia, Włochy, Grecja i Hiszpania) popadły w kłopoty, w Polsce zwyciężył pogląd, że jest to kara za niezrównoważenie budżetów wynikające z lenistwa i nieuczciwości Południa. Teraz, kiedy trudno jest w Europie znaleźć kraj, który kłopotów nie ma, mówi się, że to wina niedopracowanego projektu europejskiej waluty. Wszystko to jest prawda. I wszystko to jest złudzenie.

Można oczywiście uważać, że następujące po sobie fazy obecnego kryzysu to kolejne kryzysy, które bez związku przychodzą i odchodzą. Są ekonomiści, którzy twierdzą, że wchodzimy dopiero w drugą fazę kryzysowego „W” (czyli: faza finansowa za nami, budżetowa trwa, a za parę lat czeka nas faza monetarna, czyli gwałtowna inflacja, która zeżre długi publiczne i oszczędności ludzi). Można uważać, że jedne sfery i strefy się od drugich po prostu zarażają, jak każdej wiosny ludzie zdrowi zarażają się grypą. Można też wierzyć, że tylko przypadkiem słabość Irlandii i Grecji ujawniła się niemal jednocześnie ze słabością Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Gdyby tak było, mówienie o katastrofie byłoby bredzeniem wariata śniącego nieprzytomnie. Starczyłoby naprawić finanse Grecji, ściąć deficyt w Stanach, ostrzyc brytyjski socjal, żeby sprawy wróciły do tego, co nam wydaje się normą, czyli z grubsza do stanu poprzedniego.

Nie wierzę w te cuda. Nie wierzę nawet, by do tego, co teraz się dzieje, można było zastosować formułę: „dużo musi się zmienić, by wszystko mogło zostać po staremu”. Myślę, że gdy fale i dymy tego kryzysu opadną, bardzo mało będzie się działo po staremu. I nie wierzę, by one opadły w następnej kadencji Sejmu. Co więcej, mam przekonanie, że „wojenna” anegdota Jacka Rostowskiego o bankierze, który dla bezpieczeństwa chce swoim dzieciom załatwić „zielone karty”, nie jest żadną przesadą i że ryzyko, wobec którego stoimy, obejmuje wszelkie nieprzyjemne warianty. Także wojnę. Choć nie taką, jaką najstarsi z nas pamiętają. Taka wojna jest dziś w centralnej Europie nieprawdopodobna, choć – jeśli władza trafi w ręce oszołomów – niemożliwa nie jest.

Ale wojny gospodarcze są więcej niż prawdopodobne. W Internecie trwa wojna wirtualna (chińskie ataki na USA i rosyjskie na Estonię). Wojna walutowa, w której stawką jest zniszczenie dolara i euro jako światowych walut rezerwowych, już wisi w powietrzu. Gdy pod wpływem kryzysu napięcia społeczne wewnątrz krajów będą się nasilały i nerwowość polityków wzrośnie, zimne wojny mogą nieoczekiwanie stać się wojną gorącą. Jeśli nie w Europie, to z europejskim udziałem, gdziekolwiek na świecie.

Kryzys nie spadł z nieba

Wszystkiego nie da się wyjaśnić błędami szefa jakiegoś banku centralnego (np. Greenspana) ani chciwością grupki zdemoralizowanych bankowców (w rodzaju Madoffa), ani nawet błędnymi doktrynami ekonomicznymi (neoliberalizmem).

Trzeba rozumieć, dlaczego przez lata (mimo ostrzeżeń wielu wybitnych osób: Bella, Wallersteina, Stiglitza, Roubiniego) pchaliśmy się na coraz większe wertepy i dlaczego tak trudno nam przychodzi skorygowanie kursu. Chyba trzeba już sobie powiedzieć, że to nie gospodarka jest winna, nie ekonomiści, nie banki, nie spekulanci. Kryzys ekonomiczny jest tylko objawem czegoś poważniejszego. Co by to było takiego? Rozejrzyjcie się państwo dokoła. Co przestało działać? Jak popatrzycie, dojdziecie do wniosku, że praktycznie wszystko. Od zabezpieczeń społecznych, demografii i rynków pracy, po system bezpieczeństwa, banki, ład walutowy.

Co się stało z ładem międzynarodowym? Dwubiegunowy świat zimnej wojny znikł 20 lat temu. Miało nastać „amerykańskie stulecie”, w którym porządek będzie gwarantowany przez hegemonię jedynej superpotęgi. Ameryka wciąż jest największą potęgą, ale superpotęgą już nie jest. Nie tylko Chiny rozmawiają dziś z nią bez kompleksów. Radosław Sikorski także. Zamiast uczyć się od Ameryki, dziś się ją poucza. Nie USA się podziwia (i nie Europę), ale Brazylię, Indie, ewentualnie Chiny.

Po raz pierwszy od dawna Zachód bardzo niewiele może narzucić innym. Coraz częściej to inni nam narzucają. Nie tylko warunki współpracy gospodarczej (Chiny np. kupią euroobligacje, jeżeli Europa uzna, że są całkowicie wolną gospodarką), ale też styl życia (np. rezygnację z europejskiego modelu społecznego i praw człowieka). Pax Americana słabnie niemal z godziny na godzinę. To widać na Bliskim Wschodzie. Giną zaprzyjaźnione z Zachodem satrapie. Powstaje coś niewiadomego, czego się obawiamy, bo w dużo mniejszym stopniu podlega naszym wpływom.

Narastający konflikt turecko-izraelski i izraelsko-egipski odzwierciedla słabnięcie Zachodu w kluczowym punkcie świata. 20 lat temu Waszyngton by tupnął i Kair czy Ankara wzięłyby ogon pod siebie. Dziś zachodnie tupanie nie robi wrażenia. Lepiej nie tupać, żeby się nie ośmieszać. Wobec wyłaniającej się nowej geopolityki jesteśmy tak bezradni jak wobec procesów rynkowych. Na politykę Turcji, Iranu czy Egiptu, nie mówiąc o Chinach, Brazylii czy Rosji, a nawet Palestyny zachodnie rządy mają jeszcze mniejszy wpływ niż na kurs franka szwajcarskiego i rentowność włoskich obligacji. Coś mogą korygować, ale straciły zdolność wyznaczania agendy. I się do tego nie rwą. Jeśli już, to raczej o tym mówią, niż to istotnie robią. A społeczeństwa jakoś tym się nie przejmują, bo ciekawiej jest mówić o kobietach Berlusconiego, dziadku Obamy czy żonie Sarkozy’ego.

 

 

Rządy niewybieralnych

Demokracja? Jeszcze większy problem. Piszemy o tym co tydzień. Ludzie się nie interesują (Barber pisał, że jesteśmy „zabawieni na śmierć” i „skonsumowani”). Politycy wszystko obiecują, niewiele robią, co innego opowiadają publicznie, co innego za zamkniętymi drzwiami (Wikileaks to globalny festiwal hipokryzji codziennie uprawianej w polityce). Decyzje zapadają nie wiadomo gdzie i dlaczego. Demokratyczne rządy muszą im się podporządkowywać. Jak nie, ukarzą je enigmatyczne rynki albo nieprzejrzyste wspólnoty międzynarodowe. Nawet gdy wyborcy się zainteresują, poznają czyjś program i go poprą w wyborach – nie ma to znaczenia, bo nikt nie realizuje wyborczych programów.

Rządy prawa stały się rządami niewybieranych, nieprzejrzystych i niekompetentnych biurokracji i merytokracji tworzących dwory, które kręcą światem polityki, jak pies kręci ogonem. Politycy łatwo się na to godzą, bo daje to alibi ich nieodpowiedzialności. Społeczeństwa łykają to bez trudu, bo obywateli wyparli konsumenci. Klasa średnia (armatnie mięso demokracji) zanika z recesji na recesję, podobnie jak wcześniej znikł przecież proletariat. Ich miejsce zajął konsumariat, a potem prekariat, czyli skupiona na konsumpcji biedniejąca dawna niższa klasa średnia.

Na naszych oczach gwałtownie giną też media, które informując i debatując łączyły pojedynczych ludzi z polityką i państwem. Zmiany w mediach wygryzają korzenie demokracji, bo media coraz mniej informują, a coraz więcej rozrywają, i coraz mniej łączą, a bardziej separują ludzi od siebie i od rzeczywistości. W świecie mediów i portali społecznościowych giną społeczeństwa wypierane przez bezlik „społeczności”, czyli amorficznych, aklasowych, aterytorialnych grup luźno i nietrwale powiązanych jednostek, które Hardt i Negri nazwali „wielością”. To starcza do wytworzenia chwilowych mobilizacji (podczas zamieszek w Kairze czy Londynie; przeciw odwiertom i elektrowniom).

Demokracja w jej obecnym kształcie nie oprze się na społecznościowej wielości, bo są to grupy stosunkowo niewielkie, terytorialnie niespójne, nietrwałe, z istoty niezorganizowane i zwykle monotematyczne. Milion ludzi zgromadzonych w Kairze może obalić zmurszałą dyktaturę, ale nie starczy, by wygrać wybory komunalne w tym 20-milionowym mieście. Wielość może kreować ważne postaci współczesnej polityki, jakimi są „niewybierani przedstawiciele” (unelected representatives – jak ich nazwał John Kean) reprezentujący jakiś ważny interes społeczny (polski przykład: Obywatele Kultury), ale polityki w jej pełnym znaczeniu kreować nie mogą.

Co się zrobiło, że tak się porobiło? Myślę, że na dnie problemu jest nieporozumienie wyrosłe z fałszywej frazeologii. Przynajmniej od ukazania się „Końca historii” Francisa Fukuyamy istniejący na Zachodzie porządek nazywaliśmy „liberalną demokracją”. W tej nazwie zawierają się dwie piękne idee: wolności i równości. Trudno było jej idealistycznemu urokowi nie ulec. Sęk w tym, że opisuje ona tylko niematerialną część faktycznie istniejącego systemu, czyli demokratycznego kapitalizmu. Jego kształt wyznacza punkt przecięcia dwóch osi: demokracji i kapitalizmu. Równości (praw) i nierówności (bogactwa). Przez te 20 lat punkt przecięcia osi gwałtownie się przesunął. Potęga kapitalizmu wzrosła niepomiernie i niezauważenie. Powstał globalny system instytucji rynkowych (banków, funduszy, korporacji) nie tylko zbyt wielkich, by upaść, lecz także zbyt potężnych, by państwa mogły je kontrolować. A jednocześnie demokracja gwałtownie się zdegenerowała, stając się – jak pisze prof. Jan Zielonka – „mediokracją”, czyli faktycznie branżą show-biznesu.

Gigantyczny plaster

Silniejszy kapitalizm przyspieszył zmiany zachodzące w świecie (technologiczne, geopolityczne, społeczne). Słabsza demokracja (polityka) nie nadąża z dostosowaniem się do nich. Potężny kapitalizm generuje wyzwania, na które skarlała demokracja nie umie odpowiedzieć. Więc długo przymykała na nie oczy. Uciekała w narkotyczną nierzeczywistość rozrywkowej konsumpcji. Albo naklejała masowo odpadające dziś plastry na gnijące rany.

Gigantycznym plastrem, pod którym wyrosła gangrena, była amerykańska polityka kredytów hipotecznych dla wszystkich, maskująca dramatyczny spadek dochodów większości Amerykanów oraz ucieczkę amerykańskiej pracy do Chin i Meksyku (amerykańskie samochody można robić w Meksyku, a komputery w Chinach; amerykańskie domy trzeba budować w Ameryce).

Plastrem była też wojna z terroryzmem generująca wydatki, miejsca pracy, mobilizację społeczną. W Europie takim plastrem było zwiększanie budżetowych wydatków i zmniejszanie podatków, nakręcające koniunkturę kosztem rosnącego długu.

Przez ostatnie dekady państwa musiały bardzo dużo zrobić, żeby nic w istocie nie zrobić. Nie wiem, czy myśl ministra Rostowskiego prowadząca go ku wizji wojny biegła takim trybem, ale w tym miejscu na horyzoncie pojawia się silna analogia z dziwną rzeczywistością poprzedzającą pierwszą wojnę światową (której kontynuacją była druga). Wtedy też świat przechodził napędzane przez kapitalistyczny rynek zmiany cywilizacyjne (ekonomiczne, kulturowe, obyczajowe), ośrodki mocy gwałtownie się przesuwały, oczekiwania ludzi szybko się zmieniały. Kultura i gospodarka przechodziły gwałtowne przeobrażenia, a polityka stanęła w miejscu, zakleszczona w ramie postfeudalnego ładu, jak dziś zakleszczona jest w ramie demokratyczno-liberalnego państwa narodowego.

Dzisiejsza Bruksela z gigantyczną biurokracją i wieloetnicznym parlamentem, jak wieża Babel, przypomina Wiedeń Franciszka Józefa. Rolę ówczesnych Bałkanów ze społeczeństwami szukającymi sobie nowej podmiotowości odgrywa dziś Bliski Wschód. Rolę rosnącej w potęgę II Rzeszy, która szuka sobie właściwego miejsca, odgrywają Chiny (może Rosja?). Potęga Ameryki gaśnie jak wtedy potęga Imperium Brytyjskiego. Nawet społeczeństwa podobnie się zachowują. Jedni tańczą obłędnego walca, drudzy obsesyjnie próbują robić biznesy, jak zawsze, inni protestują na ulicach, bo znów czują, że spod nóg wykopuje im się materialny grunt ich egzystencji.

Żadna analogia nie może być zupełna. Ale gdy jakaś staje się tak wyraźna, warto uważać, czy się nie spełnia jej dalszy, czarny scenariusz. Na razie ten kryzys przebiega spokojniej niż wielkie kryzysy przełomu poprzednich stuleci, bo jesteśmy ekonomicznie mądrzejsi i umiemy rozciągnąć go w czasie. To jednak nie znaczy, że unikniemy bólu dostosowania do nieuchronnie innego podziału mocy i bogactwa, a także do nowego kształtu naszych demokracji, innej roli państwa, innego porządku konstytucyjnego. Prof. Radosław Markowski pyta np., dlaczego w konstytucji zapisaliśmy dopuszczalny poziom długu publicznego, a nie zapisaliśmy dopuszczalnego poziomu współczynnika Giniego, mierzącego kluczowy dla demokracji i rynku poziom nierówności między obywatelami?

Na wiele takich pytań trzeba będzie znaleźć racjonalną dla nowej epoki odpowiedź. To jest pewne. Podobnie jak to, że w nadchodzących latach polityka będzie wymagała jeszcze więcej zimnej krwi, powagi, mądrości, umiaru i odpowiedzialności niż zwykle, bo będziemy poddani przeciążeniom większym niż w najgorętszym okresie przełomu 1989–90 r., kiedy słowo „wojna” ostatnio znacząco padło z ust ważnego polskiego polityka. Użył go wtedy Bronisław Geremek oświadczając na schodach Pałacu Elizejskiego, że „tylko wojna może zmienić granice w Europie”. To przecięło spekulacje wokół polskiej granicy zachodniej.

Wtedy – podobnie jak teraz – warto było Europejczykom przypomnieć, z jakim ryzykiem igrają. Jeśli więc o coś mam do ministra Rostowskiego (i innych rozumnych polityków) pretensję, to tylko o to, że w odróżnieniu od zachodnich kolegów aż tak długo zwlekał z użyciem głębokiego tonu, plastycznie pokazującego ryzyko, wobec którego stoimy i które wszyscy niebawem podejmiemy, dokonując politycznych wyborów.

Polityka 39.2011 (2826) z dnia 21.09.2011; Temat Tygodnia; s. 14
Oryginalny tytuł tekstu: "Jaka to wojna?"
Więcej na ten temat
Reklama

Codzienny newsletter „Polityki”. Tylko ważne tematy

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość potwierdzającą.
By dokończyć proces sprawdź swoją skrzynkę pocztową i kliknij zawarty w niej link.

Informacja o RODO

Polityka RODO

  • Informujemy, że administratorem danych osobowych jest Polityka Sp. z o.o. SKA z siedzibą w Warszawie 02-309, przy ul. Słupeckiej 6. Przetwarzamy Twoje dane w celu wysyłki newslettera (podstawa przetwarzania danych to konieczność przetwarzania danych w celu realizacji umowy).
  • Twoje dane będą przetwarzane do chwili ew. rezygnacji z otrzymywania newslettera, a po tym czasie mogą być przetwarzane przez okres przedawnienia ewentualnych roszczeń.
  • Podanie przez Ciebie danych jest dobrowolne, ale konieczne do tego, żeby zamówić nasz newsletter.
  • Masz prawo do żądania dostępu do swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, a także prawo wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania, a także prawo do przenoszenia swoich danych oraz wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Czytaj także

Ja My Oni

Jak komunikować swoje potrzeby

Jak wyrazić swoje potrzeby, aby inni je uwzględniali.

Anna Dąbrowska, Anna Dobrowolska
06.02.2018
Reklama

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną