Helena z Rurykowiczów, kłopotliwa królowa

Kłopoty z Heleną (moskiewską)
500 lat temu, 20 stycznia 1513 r., zmarła Helena z dynastii Rurykowiczów. Była córką Iwana III, zwanego Srogim, i Zoe Paleolog. Jako jedyna księżniczka moskiewska w dziejach Rosji wyszła za wielkiego księcia Litwy, a potem polskiego króla – Aleksandra Jagiellończyka.
Fragment drzewa genealogicznego Jagiellonów: Aleksander z żoną Heleną z Rurykowiczów (pierwsza para od prawej w dolnym rzędzie).
Reprodukcja: Marek Skorupski/Forum

Fragment drzewa genealogicznego Jagiellonów: Aleksander z żoną Heleną z Rurykowiczów (pierwsza para od prawej w dolnym rzędzie).

Iwan III z córką Heleną podczas prezentacji portretu kandydata do ręki carewny.
AN

Iwan III z córką Heleną podczas prezentacji portretu kandydata do ręki carewny.

Król Aleksander Jagiellon przyjmuje z rąk kanclerza Jana Łaskiego statut, który przyczynił się do ujednolicenia systemu prawnego państwa.
AN

Król Aleksander Jagiellon przyjmuje z rąk kanclerza Jana Łaskiego statut, który przyczynił się do ujednolicenia systemu prawnego państwa.

Litwa z Moskwą toczyły wtedy ciężkie boje o dominację w Europie Wschodniej, w co została wplątana Polska. Nie pomagały traktaty; w 1478 r. wielki książę Iwan III wchłonął potężny Wielki Nowogród, a w 1485 r. zajął Twer. Mało znaczące państwo moskiewskie stało się dwukrotnie większe. Iwanowi wielce pomogło też małżeństwo zawarte w 1472 r. z Zoe z bizantyjskiej dynastii Paleologów, co przełamało izolację Moskwy.

Tymczasem Jagiellonowie, których imperium obejmowało ziemie Polski, Litwy, Czech i wielkich Węgier, toczyli walki nie tylko z Moskwą, ale i (dyplomatyczne) z Habsburgami o dominację w Europie Środkowej. Dom austriacki znalazł sojuszników na wschodzie: w 1489 r. do Moskwy przybył poseł z Wrocławia Mikołaj Poppel, który zaproponował wydanie księżniczki Heleny za katolickiego księcia i koronę dla gosudara z rąk cesarza. Iwan III odmówił, więc kolejny poseł Joerg von Thurn w lutym 1490 r. zapewnił go, że sam król rzymski Maksymilian I myśli o ślubie z Heleną i sojuszu antyjagiellońskim z Moskwą (pomimo że był zaręczony, a od grudnia 1490 r. żonaty per procura z Anną Bretońską).

Wtedy do akcji wkroczyli Litwini i Polacy. Mieli ułatwione zadanie, gdyż już w 1484 r. pierwszy bojar Iwan J. Patrikiejew zaproponował marszałkowi nadwornemu litewskiemu Janowi Zabrzezińskiemu wydanie Heleny za jednego z królewiczów polskich. Król Kazimierz Jagiellończyk zlekceważył ofertę – ale tylko do czasu, gdy zorientował się, że o księżniczkę zabiegają Habsburgowie. Być może z jego inicjatywy w kwietniu 1490 r. humanista i wychowawca królewiczów Kallimach napisał list do Zoe, wspominając o małżeństwie jej córki z Janem Olbrachtem.

W trakcie tych małżeńskich podchodów w czerwcu 1492 r. król Kazimierz nieoczekiwanie zmarł. Jego młodszemu synowi Aleksandrowi przypadł dziedziczny tron wielkoksiążęcy w Wilnie, starszy Jan Olbracht został wybrany na króla Polski. Aleksander nie zapowiadał się na inteligentnego władcę; „miał wzrost średni, twarz pociągłą, włosy przyczerniejsze, plecy rozrosłe, siłę dużą, ale zaś dowcip przytępiejszy i dla tegoż był milczący”, pisał biskup Marcin Kromer.

W październiku 1492 r. sejm litewski zadecydował o małżeństwie Aleksandra z Heleną. Po rozmaitych perturbacjach do Moskwy z Wilna ruszyło w styczniu 1494 r. poselstwo litewskie z zadaniem zawarcia rozejmu i zaręczenia Aleksandra z Heleną. „Nazajutrz, d[nia] 6 lutego na pokojach wielkiej księżnej Zofii [Zoe] posłowie ujrzeli narzeczoną… A gdy ją zobaczyli posłowie, rozumieli, że anioł w ludzkim ciele i zadumawszy się pięknością, stali jak wryci”, podaje „Chronika Litowskaja i Żmojtskaja”.

Helena była piękna niczym ta trojańska. Istniała też uzasadniona obawa, że wejdzie mimowolnie w rolę swej antycznej imienniczki i wywoła wielką wojnę; tym razem religijną. Historyk Siergiej F. Płatonow sądził, że Helenie od kolebki przeznaczono odegranie politycznej roli. Temu służyło wychowanie w duchu uległości wobec Cerkwi, ojca i interesów jego państwa. Helena miała się stać „ambasadorem Moskwy w nowej ojczyźnie”, dodawał historyk Krzysztof Bojko.

Ślub per procura zawarto, ale od razu pojawiły się zastrzeżenia wyznaniowe. W końcu zawarto kompromis i 13 stycznia 1495 r. Iwan III odprowadził córkę do sań, wręczając jej tzw. Pamiątkę, jak postępować na Litwie: „Do świątyni łacińskiej nie chodzić, lecz do cerkwi greckiej”. Kniaź Siemion I. Riapołowski miał czuwać, „aby Helena brała ślub w cerkwi greckiej w ruskim ubiorze i przy dopełnieniu obrzędu ślubnego”, a jej mąż miał złożyć przyrzeczenie, że nie przymusi żony do zmiany wiary.

Czytaj także

Teksty historyczne

W nowej POLITYCE

Zobacz pełny spis treści »

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj

Ta strona do poprawnego działania wymaga włączenia mechanizmu "ciasteczek" w przeglądarce.

Powrót na stronę główną