Bitwa pod Gniewem. Czy to tam husaria poniosła pierwszą porażkę? To była zapowiedź kryzysu

Bitwa, w której 400 lat temu starli się dwaj kuzyni, nie zamknęła polsko-szwedzkiej wojny o Bałtyk, ale otworzyła wielki spór o husarię. Stała się symbolem jej pierwszej porażki.

Król Polski Zygmunt III i król Szwecji Gustaw II Adolf stanęli naprzeciw siebie 22 września 1626 r. pod Gniewem. Niewielkie miasto na wysokim brzegu Wisły kilkadziesiąt kilometrów od Gdańska znalazło się na drodze szwedzkiej ofensywy. Tu miało się okazać, czy słynna husaria Rzeczpospolitej zdoła narzucić swoje warunki armii, w której coraz większą rolę odgrywały piechota, artyleria oraz współdziałanie różnych rodzajów wojsk.

Dwaj Wazowie mieli różne doświadczenia wojny. Zygmunt III miał 60 lat, niemal cztery dekady panowania w Rzeczpospolitej i za sobą kilka kampanii. Gustaw II Adolf, o prawie 30 lat młodszy, od objęcia szwedzkiego tronu w 1611 r. niemal bez przerwy wojował. Łączyły ich pokrewieństwo i spór o koronę szwedzką.

Zygmunt odziedziczył ją po ojcu w 1592 r., lecz siedem lat później został jej pozbawiony. Nie pogodził się z detronizacją i nadal uważał się za prawowitego króla Szwecji. Władzę przejął najpierw jego stryj Karol IX, a po nim właśnie Gustaw Adolf. Spór dynastyczny był jednak tylko jednym z wymiarów konfliktu. Oba państwa rywalizowały o Inflanty, porty i kontrolę nad handlem bałtyckim. W 1621 r. Gustaw Adolf zdobył Rygę, a pięć lat później przeniósł działania do Prus.

Obrona Gdańska

Na początku lipca 1626 r. szwedzka flota wysadziła na Mierzei Wiślanej w Piławie (dziś rosyjski Bałtyjsk) ok. 14 tys. żołnierzy. Gustaw Adolf działał szybko i w ciągu kilkunastu dni Szwedzi opanowali m.in. Braniewo, Frombork, Elbląg i Malbork. Potem przekroczyli Wisłę i zajęli Tczew, Starogard oraz Gniew. Ich zapleczem stały się Żuławy zasobne w żywność i paszę.

Najważniejszym celem ataku był Gdańsk. Wisłą spławiano do niego zboże i inne towary z głębi Rzeczpospolitej, a przez port przechodziła znaczna część handlu zagranicznego.