Jak dojrzewa zło
Jan Holoubek dla „Polityki” o zbrodni połanieckiej: Opowiadam o złu, które dojrzewa i w końcu eksploduje
JANUSZ WRÓBLEWSKI: – Jak się rodzi zło?
JAN HOLOUBEK: – Nie umiem tego prosto wytłumaczyć. Chyba dlatego robię filmy czy seriale, by zrozumieć, jak to możliwe, że stajemy się zdolni do popełniania strasznych czynów.
Zło wpisane jest w ludzką naturę czy to bardziej sprawa okoliczności?
Wydaje mi się, że zło jest czymś, do czego się stopniowo przyzwyczajamy. Ono nie pojawia się nagle. Muszą minąć miesiące czy nawet lata, podczas których sączy się jakaś ideologia czy nawarstwia złość, uraza. W pewnym momencie zostaje przekroczona granica i zaczynamy robić rzeczy niemieszczące się wcześniej w wyobraźni. Akceptujemy bestialstwo, uznajemy, że trzeba lub wręcz należy zabijać. Zarówno w przypadku zbrodni połanieckiej, jak i Holokaustu ludzie doszli do takich właśnie wniosków.
Uwierzyli, że ostateczne rozwiązanie to najlepsze wyjście z trudnej sytuacji?
Tak, dali się omamić. Czasem zło wydarza się też spontanicznie, kiedy działamy pod wpływem choćby afektu. Ale to nie są przypadki, którymi się zajmuję w serialu „Wśród nocnej ciszy” oraz w filmie „Dziki, dziki Wschód”. Obie te produkcje powstawały niemal równocześnie. Mimo że rozgrywają się w całkiem innych realiach, w zasadzie dotykają tej samej kwestii, tylko w innej skali. Opowiadam w nich o złu, które krystalizuje się przez dłuższy czas, dojrzewa i w końcu eksploduje.
O złu systemowym. Co w tym interesującego?
Z natury jestem raczej człowiekiem pogodnym. Chętnie spoglądam w mroczną stronę, ponieważ wyczuwam w sobie jej brak, a w związku z tym ciekawość. Jako młody chłopak zaczytywałem się w kryminałach Raymonda Chandlera, Agathy Christie, potem Dürrenmatta. Ciągnęło mnie do krwawych zagadek, bo wydawały mi się interesujące i atrakcyjne.