Ludzkość mówiła kiedyś dziesiątkami tysięcy języków. Dlaczego ten „złoty wiek” się skończył?
Obecnie na świecie używa się ok. 7,5 tys. języków, ale ich liczba gwałtownie spada – każdego roku znikają bezpowrotnie co najmniej cztery. Ponieważ zapisy historyczne sięgają zaledwie 6 tys. lat wstecz, długoterminowe wzorce ewolucji tej różnorodności pozostawały dotąd sferą spekulacji. Część badaczy zakładała, że najwięcej języków istniało tuż przed nadejściem rolnictwa, inni z kolei argumentowali, że ich globalna liczba utrzymywała się na stałym poziomie aż do epoki nowożytnych odkryć geograficznych. Dlatego międzynarodowy zespół naukowców postanowił zrekonstruować historię języków w ciągu ostatnich 12 tys. lat.
W tym celu badacze stworzyli złożony model demograficzny. Wykorzystali w nim dane etnograficzne pochodzące od 171 współczesnych społeczności łowiecko-zbierackich, traktując je jako punkt odniesienia dla wczesnych ludzkich populacji. Opierając się na założeniu, że takie małe, spójne kulturowo grupy zazwyczaj posługiwały się jednym językiem, powiązano ich wielkość z szacunkami dotyczącymi dawnej populacji globu. Pozwoliło to na ilościowe odtworzenie historycznej trajektorii powstawania i zanikania języków w holocenie.
Kilkadziesiąt tysięcy języków
Z przeprowadzonych analiz wyłonił się obraz mocno odmienny od dotychczasowych wyobrażeń. Okazało się, że przed udomowieniem roślin i zwierząt na świecie używano od 4,5 do 6 tys. języków, a więc mniej niż dzisiaj. Różnorodność lingwistyczna zaczęła stopniowo rosnąć dopiero ze wzrostem światowej populacji i rozwojem rolnictwa. Badacze zidentyfikowali istnienie swoistego językowego „złotego wieku” między 3 tys. a tysiąc lat temu. Model sugeruje, że w tamtym czasie mogło współistnieć nawet kilkadziesiąt tysięcy różnych języków.
Po tym szczytowym okresie nastąpił jednak wyjątkowo szybki spadek. Analizy wykazały, że masowa utrata różnorodności językowej wcale nie rozpoczęła się wraz z niedawną ekspansją kolonialną państw europejskich. Wymieranie na wielką skalę nastąpiło wtedy, gdy zaczęły się rozrastać pierwsze wielonarodowe imperia. Oznacza to, że wymieranie języków i homogenizacja kulturowa znacznie ważniejszą rolę w kształtowaniu dzisiejszego – uboższego – krajobrazu kulturowego, niż dotychczas sądzono.
Czytaj także: Który z języków europejskich jest najstarszy? I czy istniał prajęzyk ludzkości?
Autorzy publikacji podkreślają jednak ograniczenia swojego modelu. Przyznają, że dostarcza on jedynie ogólnego, pozbawionego detali obrazu prehistorii i nie pozwala na precyzyjne testowanie czynników specyficznych dla bardzo wąskich przedziałów czasowych czy konkretnych regionów. Naukowcy przyznają również, że wysnute przez nich wnioski opierają się na istotnym uproszczeniu, czyli założeniu, iż prehistoryczne grupy łowiecko-zbierackie zachowywały się w sposób analogiczny do populacji znanych ze współczesnych zapisów etnograficznych.
Sięgnij do źródeł
Badania naukowe: The rise and fall of language diversity through the Holocene