Nagrody Historyczne „Polityki” przyznane! Rekord prof. Szaroty, magia i książki, jakich nikt jeszcze nie pisał
„To pierwszy rok absolutnie bez obecności Mariana Turskiego” – powiedział na początku gali w redakcji tygodnika „Polityka” Wiesław Władyka, wspominając naszego przyjaciela i patrona nagrody.
Władyka, jako przewodniczący kapituły, przypomniał pierwszą zasadę jej pracy: dyskusje nad selekcją książek odbywają się do skutku, do przekonania się wzajemnie, bez głosowania.
Tegoroczne nagrody pokazują zwrot ku historii społecznej, tematycznym poszukiwaniom i odkryciom: historii kobiet, grup społecznych – chłopów folwarcznych, samorządowców, prawników i aktorów – a także historii zabawek, tkanin dekoracyjnych czy kolei.
Najbardziej czuła opowieść o Zagładzie
W kategorii prac naukowych nagrodę otrzymała Karolina Panz za książkę „Chciałabym opowiedzieć, jak zginęło miasto... Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu”, wydaną przez Centrum Badań nad Zagładą Żydów.
Autorka oparła swoją opowieść na dokumentach, relacjach i świadectwach, rekonstruując historie konkretnych osób, przywracając ich tożsamość i godność. Jury podkreślało, że książka „wydobywa detale, które, wydawałoby się, są nie do odtworzenia”, a autorka z niezwykłą uważnością śledzi losy i śmierć swoich bohaterów.
Karolina Panz wyznała, że druga taka książka już nie powstanie. Ostatni świadkowie opisanych wydarzeń odeszli. A „ta opowieść ma coś z magii i nikt z historyków tak nie pisał” – powiedział w laudacji Marcin Zaremba. Jego zdaniem to „najbardziej czuła opowieść o Zagładzie”.
Nie zagłuszyć kobiecej opowieści
Laureatką w kategorii prac popularnonaukowych została Antonina Tosiek za książkę „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” (Wydawnictwo Czarne). Autorka sięgnęła po setki oryginalnych rękopisów i maszynopisów nadesłanych na pamiętnikarskie konkursy dla mieszkańców wsi, organizowane w latach 1933–1995.
Na ich podstawie stworzyła opowieść o przemianach polskiej wsi i doświadczeniu kobiet w XX w. Jury zwracało uwagę, że książka powstała na podstawie 812 świadectw i stała się przejmującą opowieścią o codzienności, emancypacji oraz praktyce dokumentowania życia przez kobiety na wsi.
„To przejmująca książka o kobiecym doświadczeniu – mówiła w laudacji Barbara Klich-Kluczewska. – Antonina Tosiek postanowiła opowiedzieć tak, by nie zagłuszyć kobiecej opowieści”.
„Wydawało mi się, że 10 lat w archiwum to dużo, ale i tak spóźniałam się z książką o kolejne miesiące”, mówiła autorka, podkreślając wagę źródeł, zaufanie do nich i konieczny krytycyzm.
Wprząc empatię w opis sprawców
W kategorii debiutów w pracach naukowych i popularnonaukowych nagrodzono Izabelę Mrzygłód za książkę „Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym” (Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika).
Autorka analizuje proces radykalizacji studentów w międzywojennej Warszawie i Wiedniu, pokazując, jak środowiska akademickie stawały się przestrzenią dla nacjonalizmu i przemocy antysemickiej. Jury podkreślało, że to „nie tylko dojrzałe dzieło naukowe, ale też ważne memento”.
„Izabela Mrzygłód wnikliwie analizuje proces radykalizacji prowadzący do przemocy fizycznej, w której pałka i kastet były elementami studenckiej codzienności” – powiedział Jerzy Kochanowski. Dodał, że dziś książka powinna być czytana z uwagą (zwłaszcza pod kilkoma adresami na Krakowskim Przedmieściu).
„Z bohaterami mojej książki nie było mi po drodze, ale starałam się zrobić wszystko, by zrozumieć ich wybory, wprząc empatię w opis sprawców przemocy” – mówiła Izabela Mrzygłód.
Dokumenty przeciw uproszczeniom
Nagrodę w kategorii wydawnictw źródłowych otrzymała publikacja „Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich”, opracowana przez Tadeusza Pawła Rutkowskiego i wydana przez Instytut Pileckiego.
To zbiór dokumentów ukazujących relacje polsko-żydowskie w czasie II wojny światowej w Związku Sowieckim i na Bliskim Wschodzie. Materiały dotyczą pomocy udzielanej Żydom obywatelom polskim przez władze polskie w ZSRS i krajach Bliskiego Wschodu, służby Żydów w Armii Polskiej, działań politycznych i dyplomatycznych wokół kwestii pomocy polskim Żydom, a także kontaktów polsko-żydowskich.
Jury podkreślało, że publikacja rozbija wiele uproszczeń obecnych w opowieściach o relacjach polsko-żydowskich podczas wojny.
Rekord prof. Tomasza Szaroty
W kategorii pamiętników, relacji i wspomnień nagrodzona została książka „Duma i wstyd. Tomasz Szarota w rozmowie z Emilem Maratem i Michałem Wójcikiem” (Agora). To rozmowa z jednym z najwybitniejszych polskich historyków zajmujących się II wojną światową, okupacją niemiecką i relacjami polsko-niemieckimi. W książce historia XX-wiecznej Europy splata się z historią rodziny profesora Szaroty oraz refleksją nad pamięcią, patriotyzmem i odpowiedzialnością za historię. Jury podkreślało, że publikacja sprzeciwia się „hurapatriotycznej polityce historycznej” i pokazuje, że historia może być źródłem zarówno dumy, jak i wstydu.
Tomasz Szarota odebrał Nagrodę Historyczną „Polityki” po raz szósty – to rekord w historii tego wyróżnienia. Jego rozmówcy także są laureatami nagrody.
To już 67. edycja Nagród Historycznych „Polityki”. Od ubiegłego roku, od śmierci Mariana Turskiego, ich pomysłodawcy, noszą jego imię. Laureatów wybrała kapituła w składzie: dr hab. Barbara Klich-Kluczewska, prof. dr hab. Jerzy Kochanowski, prof. dr hab. Dariusz Stola, dr hab. Bożena Szaynok, prof. dr hab. Wiesław Władyka – przewodniczący kapituły – oraz dr hab. Marcin Zaremba.
W tym roku jury przyznało także dwie nagrody specjalne z okazji setnej rocznicy urodzin Mariana Turskiego. Laureatów poznamy w dniu obchodów 25 czerwca. Tego dnia przy pomniku Bohaterów Warszawskiego Getta zostaną posadzone róże Mariana Turskiego. Obchodom będą towarzyszyły debaty historyczne, o których wkrótce poinformujemy.