Jak może zaszkodzić brak kultury

GRAĆ jak w Krakowicach
Polskie miasta muszą wymyślać się na nowo, jeśli chcą się rozwijać. Kultura ma tu do odegrania rolę kluczową.
Spektakl „Wesel się nocy czerwcowa”, Wianki w Krakowie, 2014 r.
Jan Graczyński/EAST NEWS

Spektakl „Wesel się nocy czerwcowa”, Wianki w Krakowie, 2014 r.

W milenijnym roku 2000 Kraków uzyskał tytuł Europejskiego Miasta Kultury. W 2013 r. także Miasta Kreatywnego UNESCO w dziedzinie literatury. Rozwijająca się oferta i infrastruktura kulturalna w Krakowie – Muzeum Schindlera, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK, Cricoteka – obok tradycyjnych stałych punktów na turystycznej mapie, jak Wawel, Rynek czy Kazimierz, jest magnesem dla rosnącej rzeszy gości, których przyjeżdża tu już ponad 12 mln rocznie.

Dziś miasto jest jednym z głównych w Europie centrów usług biznesowych – w tym sektorze, zatrudniającym informatyków, księgowych, inżynierów, pracuje już 65 tys. osób. Dla porównania kombinat stalowy Nowa Huta w najlepszym czasie zatrudniał 38 tys. osób, w większości robotników. Fachowcy uważają, że między kulturową pozycją miasta i napływem kreatywnych biznesów istnieje ścisły związek.

Liczby robią wrażenie, ale łatwo dać się im uwieść – ostrzega prof. Jerzy Hausner z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, były wicepremier oraz minister gospodarki, i dodaje: – Czy ten ilościowy wzrost związany jest ze zrównoważonym modelem gospodarowania? Na ile firmy inwestujące w centra usługowe przychodzą do Krakowa zwabione niskim kosztem wysokiej jakości pracowników, a na ile rozwijają więzi kooperacji ze środowiskiem akademickim i tworzą coraz bardziej złożony system wzajemnych zależności, potrzebny, by rozwijać ofertę o coraz większej wartości. Pytanie ważne, bo w pierwszym przypadku, gdy argument niskich kosztów wyczerpie się, miejsca pracy znikną równie szybko jak powstały.

Popularność miast ma także swoją cenę. To dobrze widać w turystyce. Jej nadmierny rozwój ilościowy grozi „efektem Barcelony”. Miasto zdominowane przez przyjezdnych zaczyna tracić swoje miejskie funkcje. Historyczne kwartały przekształcają się w noclegownie. Oferta klubów nocnych i agencji towarzyskich konkuruje z ofertą kulturalną. Księgarnie są wypierane przez restauracje i kawiarnie. A rynek zamiast miejską agorą staje się parkiem rozrywki. Gdy proces „turystyzacji” wymknie się spod kontroli, zły pieniądz zaczyna wypierać lepszy – goście szukający tanich okazji do głośnych stag parties (wieczorów kawalerskich) odstraszają przybyszy oczekujących bardziej wyrafinowanych propozycji kulturalnych i konferencyjnych. A przecież uczestnik konferencji organizowanej w Krakowie zostawia przeciętnie o 40 proc. więcej pieniędzy niż zwykły turysta.

Podobnie jest z gośćmi licznych krakowskich festiwali, co skrzętnie odnotowuje raport z badań „Krakowskie festiwale muzyczne a potencjał kreatywny i gospodarczy miasta”. Wynika z niego, że tylko Misteria Paschalia, Festiwal Muzyki Filmowej, Sacrum Profanum i Wianki – Święto Muzyki, przyniosły miastu w 2017 r. 19,9 mln zł. Mniej więcej jedna trzecia uczestników przybyła spoza Krakowa, a np. przyjezdny uczestnik Festiwalu Muzyki Filmowej wydał średnio 270 zł (krakowianin tylko 30 zł). Wszystkie te wyliczenia pokazują atrakcyjność i potencjał miasta, nie przesądzają jednak o sukcesie w przyszłości.

Potencjał metropolii badał na zaproszenie krakowskiego magistratu Charles Landry, międzynarodowy doradca w kwestiach przyszłości miast. Zastosował – podobnie jak to zrobiło 19 innych miast na świecie, m.in. Bilbao, Helsinki, Gandawa i Mannheim – Indeks Kreatywności. Stolica Małopolski uplasowała się na 10. miejscu. Środek stawki, całkiem nieźle. Ale wynik jest wypadkową analiz cząstkowych, które już nie są tak optymistyczne. Bo, owszem, Kraków ponadprzeciętnie wypada w takich kategoriach, jak „odrębność, różnorodność, witalność” (3. miejsce) czy „rozwijanie talentów i edukacja” (6. miejsce). Już jednak w kategoriach „przedsiębiorczość, badania i innowacje” ląduje na 15. pozycji, a „komunikacja, usieciowienie i tworzenie sieci” – na 16.

Kraków – jak zauważa Charles Landry – jest w tej chwili miastem kultury, sztuki, edukacji o dużym potencjale, który dopiero może uczynić go miastem kreatywnym. Za tym ogólnym stwierdzeniem idzie katalog rekomendacji podpowiadających, że nie wystarczy mieć wysokiej jakości elementy systemu: imponujące zasoby dziedzictwa materialnego i niematerialnego, instytucje kultury, doskonałych artystów, festiwale, uczelnie, wykształconych mieszkańców i coraz lepszą infrastrukturę. Z osobna nie budują systemu. Trzeba je połączyć.

Kraków jest miastem wyjątkowym, ale diagnoza, którą przygotował Landry, w wielu kluczowych stwierdzeniach opisuje także inne polskie metropolie. Wszystkie, z Warszawą włącznie, muszą wymyślić się na nowo i znaleźć sposób, by ilość przekształcić w nową jakość. Inaczej jednak odpowiadać musi Kraków, inaczej Katowice, inaczej Łódź.

Te trzy jakże odmienne miasta łączą nie tylko wyzwania przyszłości, ale także przynależność do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO. Katowice, jako miasto muzyki, dołączyły w 2015 r., Łódź – miasto filmu – w 2017 r. Krakowice, czyli Kraków z Katowicami, gościły w połowie czerwca doroczny kongres Sieci, przyjmując przedstawicieli 180 miast z 72 krajów. A już w grudniu Katowice będą miejscem szczytu Konwencji Klimatycznej ONZ (zjechać może nawet 40 tys. gości), potwierdzając tym samym, że stolica Górnego Śląska nie jest już ośrodkiem przemysłu węglowego i ciężkiego. Że jego nowe symbole to m.in. Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia z imponującym budynkiem, o światowej klasie sali koncertowej i położone w pobliżu centrum kongresowe.

Co miastu daje tytuł UNESCO? – Zysków jest naprawdę dużo – wyjaśnia Marcin Krupa, prezydent Katowic. – Z jednej strony mówimy o promocji Katowic w skali globalnej. Nie ukrywamy, że ten tytuł pomógł nam skutecznie rywalizować o ściąganie dużych imprez – przykładowo w ubiegłym roku w naszym mieście odbyły się targi muzyki świata WOMEX, a kolejne wydarzenia przed nami.

Atrakcyjność i prestiż rosnące dzięki kulturze można przeliczyć też na złotówki: – Do NOSPR czy na nasze sztandarowe festiwale, takie jak OFF Festival, Tauron Nowa Muzyka czy Rawa Blues, przyjeżdżają tysiące osób z Polski i zagranicy, co przekłada się na zyski dla miasta i mieszkańców. Rozwija się zaplecze hotelowe i konferencyjne, zarabiają firmy cateringowe, restauratorzy, taksówkarze czy lokalni sklepikarze. Średnio uczestnik konferencji korzystający z noclegu zostawia w Katowicach około 628 zł, a niekorzystający 141 zł – wylicza Krupa i dodaje, że dzięki rozwijającej się ofercie kulturalnej rośnie atrakcyjność Katowic jako miejsca zamieszkania.

Konieczność takiej strategii potwierdza Karol Piekarski, szef katowickiego MediaLabu: – Katowice bardzo potrzebują otoczenia sprzyjającego profesjonalistom, by zatrzymać u siebie najzdolniejszych absolwentów uczelni, którzy po studiach często wyjeżdżają ze Śląska. Dodaje, że „muzyczność” miasta nie ogranicza się do spektakularnych wydarzeń, ale ma wyraz w ofercie dnia codziennego: konkursach dla zespołów dzielnicowych czy infrastrukturze edukacyjnej dla dzieci, z Muzykodromem na czele.

Wszystko to przykłady powęglowej transformacji Katowic, której katalizatorem stały się przed dekadą starania o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2016. Wygrał Wrocław, jednak praca nad programem przyniosła efekty i decyzję, by biuro ESK przekształcić w Katowice Miasto Ogrodów – Instytucję Kultury im. Krystyny Bochenek, z takimi jednostkami jak MediaLab właśnie. Kierowana przez Karola Piekarskiego placówka wyrosła na jedno z najciekawszych w tej części Europy miejsc zajmujących się badaniem miast w epoce internetu i nowych technologii. MediaLab przeprowadził badania katowickiej kultury, wykorzystując m.in. analizę danych z Facebooka i Google, by sprawdzić takie detale, jak dostępność wydarzeń kulturalnych mierzona czasem dojazdu z poszczególnych osiedli, miejsca, skąd przybywają uczestnicy imprez, i to, co robią w mieście.

Wypychając na margines górniczo-przemysłową tożsamość miasta, katowiczanie nie tracą przywiązania do swej oryginalnej spuścizny kulturowej. Wyrazem tej więzi była walka o plac Wilhelma Szewczyka, w ramach dekomunizacji przemianowany decyzją wojewody na plac Lecha i Marii Kaczyńskich. Decyzję zaskarżyły władze miasta, niezależnie zmobilizowali się także mieszkańcy reprezentowani przez organizację BoMiasto. W maju Wojewódzki Sąd Administracyjny przyznał im rację, uznając, że śląski pisarz Wilhelm Szewczyk nie może być uznany za symbol komunizmu.

Łódź, choć do sieci UNESCO dołączyła najpóźniej, bodaj jako pierwsza polska metropolia kreatywność wpisała do przyjętego w 2010 r. dokumentu „Strategia zarządzania marką Łódź na lata 2010–2016”. Zgodnie z duchem czasów, kiedy hasło dnia wskazane przez Kongres Kultury Polskiej 2009 brzmiało „kultura się liczy”, znaczenie kultury i opartej na niej kreatywności ograniczało się do zaplecza przemysłów kreatywnych. To one miały z cyfrowym impetem zająć miejsce po upadłym przemyśle włókienniczym. Konfrontacja z rzeczywistością nastąpiła jeszcze przed prezentacją dokumentu. Ogłoszono go w styczniu 2011 r., trzy miesiące po tym, jak Łódź przepadła w pierwszym etapie starań o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury.

To już jednak historia. Współczesność naznaczona jest rewitalizacją miasta i wielkimi inwestycjami. Nad przestrzenią kultury dominuje projekt EC1, megainstytucji współprowadzonej przez miasto i ministra kultury, powstałej w dawnej elektrowni nieopodal dworca Łódź Fabryczna. Skala i budżet czynią z niego nowy środek ciężkości w miejskiej przestrzeni, ale jednocześnie są źródłem obaw, czy efektem nie będzie marginalizacja tego, co w łódzkiej kulturze urzekało. Energii społecznego zaangażowania, łączącego inicjatywy społeczne, sztukę, biznes i instytucje publiczne.

Miejscowości należące do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO doskonale ilustrują rosnące znaczenie kultury dla rozwoju miast. Jak jednak zgodnie wskazują prof. Jerzy Hausner i Charles Landry, cała sztuka polega na tym, by działające w imieniu ich mieszkańców władze zrozumiały, że kultury nie można redukować do roli „surowca” dla przemysłów kreatywnych. Ani wizytówki promującej markę metropolii. Kultura z całą swą złożonością jest dziś środowiskiem rozwoju, miejskim ekosystemem określającym funkcjonowanie takich obszarów, jak gospodarka, edukacja, lokalna demokracja.

W zrozumieniu tego pomagają nowoczesne podejmowane przez polskie miasta projekty badawcze. Ujawniają one olbrzymi potencjał rozwojowy polskich miast, pokazując jednocześnie, że największym wyzwaniem będzie jego uwolnienie. Wypracowanie właściwej dla siebie rozwojowej idei wymaga odwagi oraz twórczej wyobraźni. I od władz miasta, i od jego mieszkańców.

Współpraca Urszula Schwarzenberg-Czerny

***

Autorzy są dziennikarzami POLITYKI.

Poleć stronę

Zamknij
Facebook Twitter Google+ Wykop Poleć Skomentuj